Dit is wellicht de nieje Einstein

Sabrina Pasterski
Sabrina Pasterski kan de nieje Einstein wean.

12 januwoari 2016
Duur Farah Halime

Ene van de dinge dee as de knappe köppe doot bie et Massachusetts Institute of Technology (MIT) – nöast harsenkraken oawer de samenhaank van et heelal en sci-fi masjienekes in mekaar knooien – is vleegtugen kuren vuur de federale oawerhead. Dus toen as Sabrina Pasterski op nen koolden januwoarimoarn de kampuskantoren binnentreud um ne OK te kriegen vuur een eenmotorig vleegtuug wat he bouwd har, kon et nen normalen dag ewest wean. Behaalve det de kardoeshöarige, grootogige vleegtuugbouwster 14 joar was en der al zelf met evlöagen har. “Ik geleuwen et eerst neet,” herinnert zik Peggy Udden, nen sekretoaresse an et MIT, “neet bloots umdet he zo joonk was, mer ook een meadken.”

Okee, et is 2016 en begaawde vrouwleu zeent neet zeeldzaam bie et MIT; zowat de helfte van de studeanten is vrouwe. Mer iets an Paterski zorgen at Udden neet bloots et vleegtuug leut goodkuren, mer ook det he andacht kreeg van de heugste professors. Non, acht joar later, hef de slaanke 22-jöarige Paterski al een MIT-diploma in den tuk en is he een Ph.D.-kandidoate an Harvard. Paterski löt de natuurkeundige wearld goonzen. Zee oonderzöch een antal van de meest oetdagende en ingewikkelde zaken in natuurkeunde, net as Stephen Hawking en Albert Einstein (van wee as zinne relativiteatstheorie net 100 joar oold is) vroo in öaren loopbaan deden. Paterski gref in zwarte geater, zwöartekracht en ruumtetied. Zee probeert oonder mear better begrip te kriegen van “kwantumzwöartekracht”, wat ne verkloaring mut gewen an zwöartekracht binnen de kwantummechanika. A’j doar wat in ontdekt, kon oonze kennis van et heelal wal es kats op de skuppe goan.

Op öare strakke website steet tusken de völle veardigheden: “de sierlikhead in de chaos veenden.”

Hee is non ook in de kieker bie NASA. Ook? Jeff Bezos, oprichter van Amazon.com en lochtvoartontwikkel- en -bouwbedrief Blue Origin, hef öar ne bane too ezegd zo gaauw at ze der kloar vuur is. Toen as OZY vanear in nen e-mail vreug of et anbod nog geuld, zea Bezos: “God, yes!”

A’j nen die-hard volger van natuurkeunde zeent, he’j wellicht eheurd van Pasterski en öare verslagen ezeen oawer semiklassieke Virasoriese symmetrie van de S-matrix van kwantum-zwöartekracht, of oawer Low’s halfleaidende zachte theorem as ne symmetrie van QED (beaide oawer maneren um den vörm van ruumte en zwöartekracht te begriepen en beaide de eerste twee verslagen dee as he ooit skreef). Hee is ne Cubaans-Amerikaanse dee as opgröaiden in nen vuurstad van Chicago. Hee hef gin Facebook, LinkedIn of Instagram, en ook ginnen smartphone. Mer hee waarket wal regelmoatig ne flantuutloze webstea bie met de naam PhysicsGirl. Doarop steet ne lange lieste van zaken dee as he doan hef en kan. Ene doarvan: “sierlikhead in de chaos veenden.”

Pasterski vaalt op tusken een gröaiend antal verske ofstudeerde natuurkeundigen in de VS. Der warren der 7329 in 2013, dubbel zovölle as de 3178 in 1999, et leegste in 40 joar, volgens et Amerikaanse Instituut vuur Natuurkeunde. Nima Arkani-Hamed, nen professor an Princeton den as de Fundamental Physics Prize wun (nen inwiedingspries van dree miljoen dollar), zea det hee “machtige dinge” heurd hef oawer Paterski van öaren adviseur, den Harvard-professor Andrew Strominger, den as binnenkort een oonderzeuk oetbrech met den natuurkeundigen superstear Hawking. Zee hef ook al hoonderddoezenden dollars an beurzen van de Hertz Foundation, de Smith foundation en de National Science Foundation ekregen.

Pasterski, dee as sprekt met rappe kuiersalvo’s, zeg at he aait an etrökken was töt et oetdagen van et onmeugelike. “Duur joaren de greanzen verleggen van wat ik bereiken kon, köm ik bie natuurkeunde oet,” zeg hee vanoet öaren sloapkamer op Harvard. Mer hee kuiert as of et gin waark is: hee neumt natuurkeunde “elegaant” mer ook vol “nut”.

Ondaanks öaren indrukwekkenden stoat van dienst, zat et MIT Paterski toch op de wochtlieste toen as ze zik anmeeldden. Professors Allen Haggerty en Earll Murman warren kats van et rabat. Udden har öar een filmken eteund woerop Pasterski öar vleegtuug bouwden. “Den moond völ oons nen eande lös toen a’w et zaggen,” zea Haggerty. “Wat zee allemoal geet können is ongekeand,” De twee deden een good wöardken vuur öar, woernoa as Pasterski der hen meug, en oeteandelik ofstudeerden met gemiddeld ne 5.00, et hoogst meugelike antal peunten an et MIT.

Pasterski is ennigst keend. Hee kuiert wat ongemakkelik en slot alle zinnen in öare e-mails of met smileys en oetrooptekens. Hee zegt det he een antal gode vreanden hef, mer nog nooit verkering ehad hef, alkohol edreunken hef of ne sigarette rookt. Pasterski zeg: “Ik bliewe lewer skoarp, en ik hoppe a’k bekeand stoa um wa’k doo en neet um wa’k neet doo.”

Ondaanks at mentors natuurkeundigen roem vuurspelt, blif Pasterski met beaide bene an de groond. “As nen theorist beweart at he wat spesjaals  oetdoktert oawer nen langen tied, kö’j der doonder op zeggen at et um neet lukket,” zeg hee. En ondaanks Bezos zin anbod is et plaatje vuur ofstudeerde wetenskoppers in de VS neet roosklurig: volgens et leste oonderzeuk van et Amerikaanse bureau vuur de stoatistiek krig mer 26 perseant van de ofstudeerde wetenskoppers waark in öar vakgebeed, terwiel as zowat 30 perseant van de natuur- en skeaidkeundigen bie de dure löp. Pasterski lik onverstoord. “Natuurkeunde is van zikzelf opweendend genog,” zeg hee. “Et is gin van-negen-töt-vief zaak. A’j meu zeent goa’j sloapen, a’j et neet zeent, doo’j an natuurkeunde.”


Farah Halime
Twitter: @farah_halime

Skriewster bie OZY
Farah is ne Brits-Palestiense in Brooklyn, den as nog aait de vrömde gebroeken van Niej-Yorkers probeert oet te veugelen. Öar woark is oet egewen in de New York Times, Financial Times en de Wall Street Journal. Ook hef he een blog met de naam Rebel Economy.

Welle: http://www.ozy.com/rising-stars/this-millennial-might-be-the-new-einstein/65094

Bouwvak 2016

 

Oawerzicht bouwvak 2016
Oawerzicht van de bouwvakaansies vuur de strekken Noord, Middeln en Zuud.

Bouwvakaansie 2016

Op dissen blog stoat alle Nederlaandse bouwvakwekken in 2016 vuur Noord, Middeln en Zuud. Dit zeent roadslienen, wat wil zeggen det oewen baas der zik neet an hooft te hoolden. Disse roadslienen zeent vaste legd duur de woarkgewersboonden in 2016. Vroagt oewen baas of dit oawerzicht ook vuur oe geeldt. As woarknemmer he’j wal recht op dree wekken achter mekaar bouwvakaansie.

Op papier besteet de verplichte bouwvak 2016 neet mear. Woarkgewer kan wal in oawerleg met de oondernemmingsroad of personeelsvertegenwoordiging bekuiern det et bedrief in et zommer dichte geet. De FNV Bouw is ook neet vuur verplichte vakaansies. Zee meant at alleman zelf mag weten wonnear of ze met vakaansie goat. De FNV Bouw wil oe good op de heugte brengen, vandoar dit oawerzicht.

Welle: http://www.schoolvakanties-nederland.nl/bouwvakvakantie-2016.html

Column: Ik zin machtig greuts det minne twee keender oonze sproake vlöaiend sprekt

Vriedag 1 januwoari 2016
Duur Bernard Dunne

Bernard dunne bie de opening van Gaelscoil na Giuise in Firhouse Community Centre met learlinge Alex Ni Cheallaigh. foto: Steve Humphreys. Independant.ie

Toen as ik as Ier in Los Angeles woonden in 2001, oontdekten ik wat slims an miezelf.

In LA wont nen hoop verskeaidene volker, liek as in Ierlaand rechtevoort. As disse leu oet verskillende leande nen aander van öar hoeslaand tröffen, gungen ze ogenblikkelik oawer op öare modersproake.

Ik veulden Naire – Kelties vuur skaamte  – toen ik inzaggen det ik minne egene sproake neet keanden.

Gaeilge is een apart geval. Et is de nasjonaalsproake van oons laand. Vie leart et vanof oons viefde en bliewt et 13 joar laank op skole learen.

De meesten köant et, net as ik, nog aait neet as ze van skole komt. Vie zollen de weankbrouwen optrekken as der oons ene op stroate zol ansprekken in oonze sproake.

Vie hebt dan smoesjes as det et zo zwoar te learen is, et wörd neet good oet elegd, et wörd oons op edrungen en vie köant der later slechter waark met kriegen.

Det leste smoesje is misskien wal et slimste vuur de sproake. A’w mut kiezen tusken de sproake learen van oonze vuureulders vuur een grötter geveul van greutshead en tooheuren, of ne sproake learen woermet a’w waark kriegt, is et rap dudelik woer as de leu vuur kiezet.

Greutshead, zelfbeeld of een geveul van tooheuren krie’j pas a’j wat eulder wordt.

Ik krege dit missende zelfbeeldgeveul in LA. Woerduur kon ik nen greutsen Ier wean?

Humor

Was et dee saamheurighead in oonze noaberskoppen, oonzen humor, oonze beroemde dichters en gelearden, oons mooie laandskop, of umde’w wearldwied zo good metdoot in de sport? Of was et det vie een vearkrachtig volk zeent, wat, ondaanks de völle tegenslagen, toch oonszelf wier oplapten met nen glimlach um den moond?

Det maakten mie greuts nen Ier te wean.

Mer oonze sproake is net zo belangriek vuur minne Ierse identiteat.

Et is net zo belangriek vuur oons laand as oonze muziek, de Gaelic games, keunst en et laandskop.

Ik mos de wearld oawer um dit in te zeen.

Jonge keender in de skole mut oonderdoompeld en oonderwezen worden in de Ierse sproake.

Ik hebbe et dan oawer keender tusken vief en twaalf joar, dee op de legere skole Iers kriegt. Doarnoa köant ze zelf weten wat ze doot, mer ze zöalt et vlöaiend können, zodet et in et voortgezet oonderwies een spesjaal bievak kan wean.

Disse oonderdoompeling in de sproake gef jonge leu een geveul van greutshead op öare sproake, kultuur en öar laand.

Dree joar terugge deed ik ne vuurstelling met de naam Brod Club.

Et was ne nasjonale kampanje vuur leu dee, liek as ik, hoaste gin Iers konden, mer dee öare sproake op basisniveau verbetteren wollen.

Töt de dag van vandeage komt der nog aait leu bie mie dee as met mie kuiern weelt met et kleane betken Iers wat ze keant. Meesttieds goat disse gesprekken der oawer det wollen det ze mear met öar Gaeilge doan harren.

Des Bishop (Nen Iers-Amerikaansen komiek – SW) deed machtig good waark vuur de sproake met zinne vuurstelling In the Name of the Fada.

Hee wonden vuur een joar in ne Gaeltacht (ne strekke woer as Iers kuierd wörd – SW) en leut zeen det zelfs ene den as gin Iers in skole leard har, de sproake toch oppakken kon.

Mangs deank ik det oonze vuuroordelen oawer de sproake oet et verleden komt en de verhalen woer as de keender met opgröait.

Ik meane det vie neet allene met de sproake noar et vuurliggende mut kieken, mer ook noar oons zelfbeeld. Der zeent völle nieje volker in Ierlaand en disse nieje Ieren kuiert völle sproaken.

De Ierse identiteat veraandert en wellicht ook oonze baand met oonze sproake.

Vie mut de sproake anjagen um met disse veraandering met te goan.

Oonze jonge leu mut mear kaansen kriegen um de sproake te broeken. Enen les van 40 minuten op nen dag, of um den dag, is neet genog um jonge leu et te loaten kuieren.

Ze mut inspirasie halen oet sosjale evenemeanten woer as ze de sproake broeken köant.

Sproake kan leu helpen zik mear met de kulturen van dit laand te verenigen. Mer ze mut de sproake op ne plezerige en oetdagende wieze vuur eskötteld kriegen.

Ik wete det wat leu meant at de sproake gin deel is van onze skolen, oonze leawens of oons zelfbeeld.

Mennige meansken mennige meaningen, zö’w mer zeggen, want ik veende at oonze sproake onwies belangriek is vuur oons laand.

Ik zin der greuts op det minne keender opgröait en oonze sproake vlöaiendig keant. En ik veende det et een gescheank is wat ze in öar leawen verdan opniej köant oetpakken.

et geet um et behoold van oonze kultuur, oons verleden en oonze indentiteat. Ik veende det ik doar, wo klean ook, zo an biedreage.

Is mise le meas. (Met vreandeliken groot – SW)

Oorsproonkelike stukke:
http://www.independent.ie/irish-news/im-very-proud-that-both-my-children-will-grow-up-fluent-in-our-national-language-34328545.html

3 neudige dinge vuur sproakbehoold

Gelearden beweart al mear as 100 joar at Saksies verdwient. Der vaalt oawer te filosoferen of det ne vaststelling is of ne hoppe op ne self-fulfilling prophecy, mer vie meant det et nog wal metvaalt. Et is ja 2016 en vie skriewt hier dit verhaal. En iej least et, wat angef det et oe angeet.

Loa’w non es nuchter ankieken wat der echt neudig is um dee sproake ook vuur 2106 (vie neumt mer wat) nog te behoolden.

1. Nut
Woerumme blif Nederlaands bewoard van oetstaarven en aandere Nederlaandse sproaken neet? Umde’j der wat met köant. Of better zegd: umde’j der wat met mút können. Alle offisjele  instellingen broekt et: de regearing, de skolen, de media, enzowiedter. Um doar met met te können, mu’j Nederlaands learen

Saksies loket in Riessen-Hoolten
An et loket in de Saksiese gemeente Riessen-Hoolten kö’j oewe zaken in nuttig Saksies ofhaandelen. foto: tubantia.nl

Toch mut der vuur dee instellingen bewust vuur Nederlaands keuzen wean; Nederlaands is ja van zikzelf oet neet better broekboar vuur regelzaken as aandere sproaken. Niks nuttiger dus. Zeker neet in strekken woer as ze hele aandere sproaken kuiert. Nederlaands is dus nuttig maakt.

skoolbröd
Nederlaands skoolbröd. Doar har ook Saksies bie op eköand. Foto: Noorderkrant.nl

Op de Nederlaandse skolen leart keender det Saksies gin nut hef. Et wörd der ja nooit kuierd en a’j et toch doot, krie’j der den board of. Of ze steurt oe noar nen logopedist. En Saksiese logopedisten gef et neet. Et steelselmoatig vortloaten van dee sproake en et ‘verbetteren’ löt de keenderkes weten det et vuur oonderwies en kennisoawerdracht neet broekboar en slecht is. Nutteloos.

Toch is der ook een positief geluud. In et Tweantse Riessen kö’j an et gemeenteloket met Saksies met oewe gemeentezaken terechte en ze helpt der oe ook gearne in. Op de webstea van et (Nederlaandstalige) DigiD kö’j bie oew curriculum vitae angewen det iej Nedersaksisch sprekt. It’s a start, zö’w mer zeggen.

Saksies kan dus ook nuttig wean. Töt wied in Duutslaand kö’j der oe met redden en der dus ook met haandelen.

2. Anzeen
Oolders wilt et beste vuur öare keender. Doarumme leart ze ze ne sproake woervan as zee meant at et de keender heugerop helpt. Ne sproake dee nuttig is. Ook as de oolders et zelf hoaste neet sprekt. Ze vergett hier aait bie det et Nederlaands der prima nöast kan. Et ene hooft et aandere neet oet te sloeten. Gevolg: de keender leart een mengelmoesken en wordt duur twee partiejen met et gat an ekekken, umdet ze van beade sproaken net neet allens keant. Ze bliewt met een keukelig akseant zitten. Faal.

Herman Finkers
Herman Finkers is wellicht wal den bekeandsten zönne van oolders dee as öare keender gin Plat learen wollen. Hee heul der zin kenmaarkende akseant an oawer. Duur hart studeren hef hee zik good Tweants Saksies egen maakt. En doar beheurlik wat anzeen met kregen. Foto: rtvoost.nl

Ne sproake krig mear anzeen as et vuur offisjele zaken broekt wörd. As iej der iederen dag op ieder vlak van et leawen met in anraking komt. Met aandere wöarde, as et normaal is. In et dageliks leawen, in de skolen, de media én in de oawerhead. Neet bloots in verskes, gedichten en beuke of in nen blaauwen boerenkiel in de plaatselike revue.

Ne offisjele stoatus vuur et Saksies zol dus mooi wean. Mer zoonder nut en vuural de wil van et volk he’j doar ook wier niks an. Van de aandere kaante kan et dee beade peunten wal anwakkeren.

Noorsken woarskouwing op sigarettendeuskes. “reuken veurt töt gevoarlike gezoondheadsskade veur die en diene umgewing.”

In de Haanzetied har Saksies zovölle anzeen in Denemaarken, Zweden en Noorweagen, det alle leu doar rechtevoort nog aait half Saksies kuiert. Zoonder det ze et nog weet. Det böd meugelikheden. Iej magt der dus greuts op wean. Et is nuttig um dee sproake an oewe keender duur te gewen, want doarmet köant ze eenvooldiger in Skandinavië en Noord-Duutslaand haandelen. Of de sproaken doar better begriepen en vlotter learen. Want et ene hooft et aandere neet oet te sloeten.

3. Wil
Dit is wellicht wal de belangriekste. Zoonder de wil um ne sproake duur te gewen heuld et al rap op. As oewe sproake nut hef, wil iej ne earder an oewe keender duurgewen. Der is ginnen readen um oewe sproake te verzwiegen a’j ne öaweral eawen good broeken köant.

As leu samen öare sproake öaweral vuur broeken wilt, dan krig et vanzelf nut. Want dan wil iej et ook op skolen en bie aandere regelzaken. Dan deank iej der geheels neet oawer noa of iej et wal of neet duurgewen mut. Dan doo’j det gewoon. Dit is de readen woerum of Freesken al wal ne offisjele sproake hebt in Nederlaand en Saksen nog neet. A’j wilt det oewe sproake blif, doo’j der allens vuur.

A’j dee wil trouwens te wied duurdriewt, wörd et kranghead. En det is vuur meardere partiejen in te vullen. Wo mear anzeen ne sproake bie de egene sprekkers hef, wo mear as ze meant at ze öare sproakwil duurdriewen magt.

In et kort haank dus de sproake of van de wil van et volk, wo nuttig et emaakt wörd en wovölle anzeen of et doarmet krig. Wil iej at Saksies in 2106 nog ekuierd wörd (in wat vuur vorm dan ook), dan mu’j et oewe keender willen learen. En proberen um oonze sproake mear anzeen te gewen en ne vaste stea in et dagelikse leawen. Kuieren dus. Mear is der neet van.

Woerum of iej wal ‘Riessen’, mer neet ‘Niel’ en ‘Turkieje’ zegnt

Der wörd aait beweard at elke Nederlaandse -ij in et Saksies ne -ie is. En vuur heel völle wöarde klopt det ook. Mer tusken verskillende sproaken kö’j neet zo lecht A = B doon. Sproaken oontwikkelt zik neet liek op en hooldt doarbie ook gin rekkenige met mekaander.

Det blik meestal oet leenwöarde. A’j et in et Saksies oawer boetenlaandse zaken hebben weelt, kom iej der aait met an et keukeln. Et veult vrömd um Nijl te zeggen, mer nog vrömder um Niel te zeggen.

TukriejeDen offisjelen naam vuur den Nielrivier is ja Arabies: النيل ‏ (An-Nil). ’n Niel, dus. De Turken neumt öar laand zelf Türkiye (Turkieje). Woerumme neumt Nederlaandse Platsprekkers et dan toch Turkije? Of Hongarije of Algerije? Woerumme veult dee -ie doar vrömd? Woerumme kleent Niejmeagen op et reandken, mer Nijmegen good, wat volgens de oetsproakregels van et Saksies neet zo heurt?

Anwennen.  Det is allens. In Nederlaand goa’w noar Nederlaandse skolen. Doar lear iej Nederlaandse namens vuur zaken in et boetenlaand. Dee moalen at et oawer dee steas of zaken geet, zit iej op skole of vuur de tellevisie. Doar kuiert ze Hollaands. Der wörd oe dus al vroo in epreantt at et neet Niel is, mer Naa-iel. En Turkaaie.

Et zal in Saksiese kringe ook vaker oawer Riessen goan as oawer den Niel en Turkieje. Den oorsproonkeliken naam vuur Riessen is ja ook Risne en neet Rijssen. Terwiel as de oetsproake van -ij in Hollaand heanig an van -ie noar -aai veraanderden, wör der in et Saksiese deel van Nederlaand vake genog oawer Riessen ekuierd um dee oorsproonkelike naam vaste te hoolden. Zelfde geeldt vuur dee aandere wöarde woer as Nederlaands nen -ij hef en Saksies nen -ie.

In Duutslaand is et wier een aander verhaal. In et Hoogduuts is et toovallig ook ‘Nil’. Vuur de met Hoogduuts opgröaide Platsprekkers zal et dus meender vrömd anveulen um ‘Niel’ te zeggen.

En non skeaide vie oet te nieln.

Is Nedersaksies ne sproake?

Joa en nee. Nedersaksies, Nedersaksisch, Plat, Plattdeutsch is neet ene sproake op zik. Better ezegd is et ne gaddering van tientallen net iets verskillende sproaken. Dialekten dus. Mer umdet der ginnen standaard is en et ene oard Plat neet better is as et aandere, magt ze allemoal “Nedersaksiese sproake” heten.

Nedersaksies en Platduuts sproakgebeed
De strekke woer as Nedersaksies of Platduuts ekuierd wörd. (welle: Wikipedia)

Kleane verskillekes, mer wal etzelfde
Der is dus neet ene standaard Nedersaksiese sproake an te wiezen. Toch hebt al dee soorten Plat ongevear dezelfde wöardeskat, woardvolgorde  en zegswiezen. Hier wörd vake oawerhen ekekken. Det keump duurdet de meeste leu eankel kiekt noar oetsproake:

Völle Platsprekkers zegnt: “Veer kilometer wiedterop kuiert ze wier totaal aanders!”
– “Oh joa? Kuiert ze doar Swahili?”
“Nee, mer zee zegt woark en ikke waark.”

De oetsproake is dus heel (Hééél) iets verskillend van doarp töt doarp. Mer de rest neet.

Alleman zegt (met verskillende akseanten) bievuurbeeld: “ik zin groot leefhebber van Wearldsproake’s mooie blog.” Ze zegnt nooit: “Leefhebber groot van Wearldsproake’s blog mooie ik zin”. De woordvolgorde is dus in alle dialekten etzelfde. Vandoar de’j et aait wal verstoat. Want zo heel onbegriepelik is wark neet as iej aait waark of weark zegnt.

Klaankverskoewing
Alle soorten Plat hebt lange leden neet met edoan an een antal klaankverskoewingen. Hollaands, Duuts en Engels wal. Doarduur kleenkt Plat net eawen wat aanders as aandere West-Germaanse sproaken.
1. Oawer verskillende joaren wör et in Duutslaand, Engelaand en Nederlaand mode um nen dreei in bepoalde klaanken te maken. Huus wör in Nederlaand Haa-uus (huis, dus), Hoes wör in et Engels en Duuts Haa-oes (house of haus, dus). Striek wör strijk, strike of streich.
2. De Duutsers veunden et op een gegewen ogenblik neudig um in een antal wöarde van nen -p nen -pf te maken en van nen -k nen -ch. Peard wör pferd, appel wör apfel, skip wör schiff. Maken wör machen. Striek wör streich. En nog nen helen rits an veraanderingen mear.

 

Nen ‘groten trad’: niej behaandeltiedperk duur goodkuring kaankerjagend virus

Moandag 2 november 2015
Duur Nicky Woolf

Staark körterbie haalden anblik van sellen van alvleasklierenkaanker. Foto: Stocktrek Images, Inc. / Alamy S/Alamy Stock Photo

Der keump ne nieje kaankerkuur an, woervan as gelearden zegt at et pasjeanten de akelige biewaarkingen van tradisjonele behaandelingen as chemokuur kan bespoaren.

Chemokuren en aandere hudige kaankerbehaandelingen zeent vreselike angeleagenheden, dee eankel waarket umdet kaankersellen heel iets –mer neet völle- mear liedet oonder de ravage dee de kuren anricht, dan de rest van et lief. Et gef nen helen hoop vake verskrikkelike biewaarkingen – van hoaroetval en intern bloden töt verdan mutten spiejen en mangs zelfs de dood.

Mer verleden wekke hef de Food and Drug Administration (FDA), ne soort Voedsel- en Warenautoriteit van de Verenigde Stoaten, vuur et eerst ne behaandeling good ekuurd dee kaankersellen klook anvalt en aandere sellen vuurbie geet, terwiel at et ofwearsteelsel anspoerd wörd um de kaanker te bestrieden.

De kuur het T-VEC (ofkörting van talimogene laherparepvec), mer wörd verkocht oonder maarknaam Imlygic. Et gebrok een an epast virus wat kaankersellen opspoert. De gelearden neumt et nen belangrieken weenst in de stried tegen disse dodelike zeekte. Et waarket duur een modifiseerd soort herpesvirus rechtstreeks in et gezwel te spöaiten. Et geet hier vuural um hoedkaanker, de enniste soort woervuur as et nog mer good ekuurd is.

Et is oontwikkeld duur et biotech-bedrief BioVex oet et Amerikaanse Massachusetts. Det wör in 2011 oawerkocht duur biotech-grootmacht Amgen vuur een miljard dollar. De genetiese samenhaank van et virus –

wat oorsproonkelik oet ne koortslippe van ene van de BioVex-metwaarkers köm – is an epast zodet et bloots kaankersellen kan anvallen. Der wör al länger dacht oawer de meugelikhead van kaankerjagende virussen as ne mear meanskelike en erichte behaandelwieze vuur kaanker. In tegenstelling töt de hudige onkologiese behaandelingen as chemokuren en bestroaling, dee as kaankersellen kapotmaakt mer de rest van et lief ook beskadigt, köant virussen programmeerd worden um bloots de kaankersellen an te vallen, woerduur de pasjeanten hoogoet last hebt van twee deage griep.

Behaandelingen zo as Imlygic waarket tweeledig: et virus vaalt de kaankersellen eerst rechtstreeks an en doarnoa röp et et ofwearsteelsel op um de vrömde sellen an te vallen as et et virus bespuurt. Volgens dr. Stephen Russel, nen oonderzeuker an de Mayo Clinic den as zik wiedt an onkolitiese virotherapie –zo as disse kuren heet- , is de FDA’s goodkuring van Imlygic nen “onmeundigen trad vuurwearts” in de oetwaarking van kaankerbehaandeling.

Virussen zeent “de leste neet-ontdekte biowelle van de natuur”, meant Russell. Imlygic hef zelf offisjeel mer ne vuurzichtige oetwaarking volgens et kliniese oonderzeuk – ne gemiddelde tooname in leawensverwochting van meender as vief moand. Mer achter al dee informasie verteelden Russell det bie oonderzeuke met muze in de Mayo Clinic, grote gezwellen volledig verdwenen.

Et doel was volgens Russell um zowied te kommen det de probeersels op leu net zulke ongeleuflike oetwaarkingen harren, zodat chemokuren en bestroalingen töt et verleden verbannen worden köant.

John Bell, nen oonderzeuker van virale kaankerkuren an de Ottawa Hospital Research Institute in et Canadese Ottawa, zea det T-VEC was bedoold um rechtstreeks in een gezwel in espöaitt te worden, in stea van ne volledige behaandeling oawer et hele lief – de oetkomsten leuten in wat gevallen toch oetwaarkingen duur et hele lief zeen.

Volgens Bell leek et ofwearsteelsel van et lief “wakker te worden” vuur alle gezwellen in et lief, zelfs dee wat neet in espöaitt warren met et virus. De gelearden weett nog neet woerumme.

Sommige kuren gebroekt een an epast soort mazelen, in stea van herpes, as dreager. Beaide Russell en Bell neumden ne proofdeelnemster van Russell, Stacy Erholz, woervan at de ongeneaslike myeloma (bloodkaanker) binnen 36 uur verdween, zowat zoonder biewaarkingen. Virale onkologie-oonderzeukers hopt dit soort woonderboarlike oetkomsten noa te können maken.

Op zikzelf stoande suksesverhalen zo as den van Erholz zeent vanzelfs betekenisloos zoonder de harte siefers oet noamaakbare en herhaalbare probeersels op aanderen. Der zeent op dit ogenblik vergeliekboare behaandelingen in de daarde ontwikkelingsfase. Dit lig nog verskeadene joaren achter op Imlygic, mer et geet vuuroet.

Russell hef gode hoppe at Imlygic “den eersten trad is in de richting van ne totale ummezweei” in kaankerbehaandeling. “Vie köant nog neet zeggen at vie oons oeteandelike doel al haald hebt, want det is nog neet zo. Dit is nog mer enen trad op dee weg”, zea hee. “mer et is wal nen belangrieken trad.”

Oawer ezat van: http://www.theguardian.com/…/fda-approval-imlygic-cancer-hu…

Ha volk!

1800x1800Ne lange koesterde weunsk keump hiermet oet. Met dissen blog hoppe vie de doezende misverstaanden dee oawer oonze mooie sproake bestoat oet de wearld te helpen. Det vie toovallig in et Tweants skriewt, wil natuurlik neet zegn det et oons ook neet um Grönnings te doon is. Of Sallaands. Of Achterhooks. Of Groafskopper Plat. Of Oostfreesk. Iej magt best zelf stuks andreagen as et oe neet ansteet.

Met disse webstea wille vie anteunn at oonze sproake ook heel best met in et tookomnde joarhoonderd kan. Wat mear intersaksiese verbaanden te loaten zeen. Mer dan mu’w et es löskoppeln van bepoalde beeldvörming. Wil iej op kloompn loopn? Ma’j. Wol iej gearne op den Twentsen Vuvuzela toeten in de doonkere deage? Ma’j ook. Mer et is neet kenmoarkend vuur nen Platsprekker. Wil iej juust es kek en literear doon? Loat goan! Mer iej mut neet doon as of det vuur iederen Platsprekker geeldt. Ne sproake kuiern steet lös van gebroeken, kleare, vlaggen, beroop, klookhead of vootbalanhangerskop.

Wearldsproake is zo breed as mer kan. Met ne sproake kö’j niejs bekuiern. Reazen. Make-up. De zeekte van oew grootmoor (as den doarmet instemt). Fotografie en gadgets. Det leas iej good. Gadgets. Vie zeent neet bange um nieje wöarde te broeken. Mut ook neet. De wearld geet verdan. Dus de wearldsproake ook.