Pokkelwalvisken hebt wat tegen orka’s- en nums weet woerumme

​As iej 40 ton weagt, hoof iej oe neet te bangen vuur roofdeers. Toch zeent pokkelwalvisken (bultruggen in et Hollaands) neet bloots tevreadene met öaren onantastboarhead: ze komt vake opdagen um aandere deers te beskaarmen tegen anvallen van killer whales, zo as orka’s in et Engels heett. Et leawert öar niks op. Doarumme prakkizeert zik der oonderzeukers nen bult oawer woerumme of ze zikzelf in gevoar brengt duur te vechten met de meest beruchte killers van den oseaan. Doarumme meant wat leu at ze et oet leefdoadighead doot. 

In 2009 zaggen zeebioloog Robert Pitman at nen pokkelwalvis nen Weddelzeehoond redden den as van ne plakke ies estot was duur orka’s, dee as et water al in den moond leup. Nen pokkelwalvis dreeiden zik op de rugge en nöm den zeehoond op den boek, zodet de orka’s der neet bie konnen. Et orkahäpke kon doarnoa wier op ne aandere iesplakke klimmen.

Toen as hee dit zaggen, begun Pitman met zinne möage reddingsverhalen te gadderen van pokkelwalvisken dee orkaatje-pesten doot. Tusken 1951 en 2012 was et 115 moal ezeen. Disse verhalen stoat non in et Marine Mammal Science.

Van disse 115 gevechten was 57 perseant an esticht duur de pokkelwalvisken. Dit gef an at ze et zelf opzeukt en et gevecht aktief angoat. In mear as 87 perseant van de gevallen warren de orka’s net op jacht toen as de pokkelwalvisken der tusken kömmen.

Afrikaanse stamme kuiert met veugelkes um honning te veenden

Honnigjager Orlande Yassene van de Yao-stamme met een vröwke van de grote weelde honningzeuker, tiedelik evöngen vuur oonderzeuk. (foto: Claire N. Spottiswoode)

Doot wa’j zegnt, dan leeg iej neet en nen man nen man, een woard een woard. Ook as det woard nen staarken triller en nen grom is en van ne aandere kaante drokke kwetterieje.

Oonderzeukers weet al lange at een antal oolde Afrikaanse volker honning zeukt met hulpe van honningzeukers; specht-achtige veugelkes dee as de kearls van de stamme wiest woer de beste nöste vol met honning zitt. As beleuning kriegt ze et oawerbliewende biejenwas, wat ze rap opslikket.

Mer wat ze töt non too nog neet wussen, is at disse leu en honningzeukers met mekaar ‘kuiert’ duur een antal ongeleuflike geluden en geboaren. Disse oetwesseling gebuurt eankel vuur et honning zeuken en brech bliedskop, vertrouwen, en toowieding oawer vuur et gevoarlike waark van biejen van öare nöste skeaden.

De veundste skient niej lecht op de samenwaarking tusken meansken en vrieje, weelde deers. Et kan good wean at dissen baand hoonderddoezenden joaren eulder is as de verhoolding tusken leu en heunde.

Claire N. Spottiswoode, deergedragskenner bie Cambridge University, en öare kollega’s skrewen in et blad Science at honningzeukers loatt zeen at ze weelt helpen duur kort bie de Noord-Mozambiekse Yao-leu te vlegen en nen luden kwetterenden roop oet te sloan.

Op öare buurte roopt de Yao de honningzeukers met nen staarken rollenden “brrr” en nen grommenden “hmm?”. De honningzeukers doot ook echt wat op dissen roop op oet, teunt nauw lusterende tests an.

De veugel hulpen de Yao twee moal zo vake as de leu oonder et lopen opnames leuten heuren van de  brrr-hmm?-roop, as wonnear as ze opnames van normale Yao-wöarde of geluden van aandere deers ofspöllen.

“Det de honningzeukers vaker op de brrr-hmm? reageert, gef an at ze et echt as oproop heurt,” zeg Dr. Spottiswoode. “Et gef vuur öar neet eankel an at et een meanske is, mer det det meanske good wil samenwaarken.”

Een honningzeukermänneke in Nasjonaalpark Niassa in Mozambiek. (Foto: Claire N. Spottiswoode)

John N. Thompson, professor van ekologie en evolusiebiologie bie de Universiteat van Kalifornië zeg: “Dit veend ik een prachtig oonderzeuk. Et is ene van zulke natuurlike verhalen dee as vie al joaren keant. Non hebt vie der harte siefers bie um te bewiezen at et echt zo is.”

Et oonderzeuk beskrif wodöanig de beaide soorten samenwaarket um van et iemengoold te slikken. Biejen zett nektar en pollen umme in honning um te etten en in biejenwas vuur de roaten in et nöst. Honning is ene van de meest energierieke soorten etten in de natuur, dus et is neet zo gek at de biejen et met öar leawen verdeadigt.

Doarbie stoat Afrikaanse biejen as oetzeunderlik aggresief bekeand. Ze bezwermt inbrekkers al as dee nog mer iets wemmelt met kortbie hangende täks. Zelfs oonze nöaste verwaanten goat met ne wiedte boage um biejennöste hen.

“Chimpansees zeent net zo gek op honning as meansken,” zeg Brian M. Wood, nen biologiesen antropologist bie Yale University. “Mer ze weet gewoon neet wo as ze der bie mut kommen. Ze hebt ja oonze technologie neet.”

De Yao weet der wal road met. Ze wikkelt dreug hoolt in palmbladen en klemt det in de vorke van nen langen stok, stekt et an, en heast et op töt tegen et biejennöst. As der de meeste biejen oetsmeuket zeent, hakt de Yao den boom van de bene. Doarnoa köant ze bie et vlöaiboare goold. De paar biejen dee as öar dan nog stekt nemt ze vuur leef.

Et veenden van de nöste is völle lastiger. En doar komt de honningzeukers um den hook. Nöast at zee makkelik van boom noar boom köant flodderen, hebt ze ook ongewoon grote rökkolven. Doarmet köant ze onmeundig good biejenwas roeken, een groot deel van öar dageliksen kost.

“Biejenwas etten is vuur leu neet al te best, mer de veugel hebt de spiesvertearing der op an epast. Der zitt völle kaloriejen in,” weet Dr. Spottiswoode.

De veugelkes knabbelt op was-achtige plaanten, insekten en et wassige oawerbliefsel in een löag biejennöst. Of ze roopt een meanske um een umhakt en reusterd biejennöst lös te kraken, de honning der oet te halen en de biejenwas vuur öar achter te loaten.
De resten van de honningjacht -löage roaten- zeent vuur de veugel. (foto: Claire N. Spottiswoode)

Ze roopt öare helpers met nen kwetter, of wordt erop met nen rollenden grom. Ze wiest de juuste beume met mear kwetterieje of nen slag met öaren witten start. Met de hulpe van honningzeukers veunden de Yao öare biejennösten 54% van de tied, tegenoawer mer 17% zoonder de hulpe.

Mooi um te weten is ook at aandere stämme ook honningzeukers roopt, met aandere geluden. De honningzeukers dee doar in de buurte leawt, reageert doar wier op. Et gef an at groepen honningzeukers zik anpast noar de leu woer as ze in de buurte wont. En det ze betekenis heurt in de ropen van de leu, dee as der öare bereidheid töt samenwaarken met oetdreagt.

Der zeent nog wal aandere vuurbeelde van oetwesseling tusken weelde deers en leu: viskerleu in Brazilië waarket samen met dolfienen um zovölle meugelik harders (ne oard vis) in öare netten te kriegen, terwiel as de dolfienen achter de netten rap um zik hen köant bieten in de samendrewende vis. Walvisvoarders kriegt hulpe van orka’s, dee as de kabels um de walvisken noar dealten trekt, zodet de walvis verdreenkt. As beleuning kriegt de orka’s de onmeundige walvistonge.

Mer der geet niks boawen de baand tusken de honningzeukers en de Yao. “De honningzeukers leawert de informasie en kriegt de was. De leu leawert et waark en kriegt de honning,” zeg Dr. Spottiswoode.

Wodöanig as et verboond  anvung blif een roadsel, mer et wörd an enömmen at et doezenden joaren wierumme geet.

“Et haank allemoal of van leu dee as veur en haandbielen köant maken,” meant Richard Wrangham, nen biologiesen volkerkeundigen bie Harvard University. Det taleant geet terugge op de Oolde Steentied, “dus de baand kan mear as een miljoen joar oold wean.”

Et veugelke kan zelfs ezorgt hebben vuur et ontstoan van et moderne meanske, met zinne energievrettende harsens. Honning is volgens Dr. Wrangham ne onmisboare welle van energie vuur völle volker: “wat volker haalt der misskien wal 80 perseant van öare moandelikse kaloriejen oet.”

Honning is geleefd bie iederene wat der van ofhaankelik is. Volgens Dr. Wood steet et boawenan et verlangliestke van et Hadza-volk van Tanzania. “Det is wat ze et leewste ett, as ze de kaans kriegt.”

13 readenen woerum iej bie et lokale muziekkorps mut

12890876_971135702940242_1786354994127123723_oBie Wearldsproake.nl lusteret vie allens van Bach töt Gridlok, van Rihanna töt Slavko Avsenik, van AC/DC töt Oscar Peterson en van Martin Garrix töt Morgan Heritage. Woer as disse brede interesse wegkeump? Al joaren sleppet vie in et lokale muziekkorps met oawer de stroate. As et good was vuur volk as Bill Clinton, Gwen Stefani, Aretha Franklin en Samuel L. Jackson, is et ook good vuur oe. Doarumme hier 13 readenen um bie et muziekkorps te goan.

1. Iej wordt nen anpakker.


Legt det striekbot an de kaante en komt van oewe luie breikoonte. In et korps lear iej optreaden, flexibel wean, duurgoan, ummegoan en samenwaarken met aanderen: net wat iej neudig hebt in een bedrief.

2. Iej kriegt gezoondere harsens.


Duur muziek te learen, oontwikkel iej de harsendelen vuur sproake en redenering, mer ook vuur kreatief deanken en probleemoplössing. Oonderzeuk wis doarbie ook een verbaand oet tusken muziek en ruumtelik inzicht; onmisboar bie van allens en nog wat. Van rekkenkeunde töt et klook inpakken van nen auto vuur ne reaize. Studeanten dee as muziek maakt, doot et better bie tests en hebt heugere siefers.

3. Iej kriegt zelfvertrouwen duur zelf-oetdrukking.

Hach, dee middelboare skole… zwarte reande um de ogene, kettens an de knippe, dee doodsköppe op oew shirt… Nee, muziek learen helpet oe neet langs alle misdoaden tegen de mode. Mer et gef oe wal ne oetloatkleppe um oezelf es fleenk te loaten goan. Iej leart zeute troanentrekkers, joaren ’80-krakers, sopperigen funk, et Super Mario-deunke… Zelf-oetdrukking gef oe zelfvertrouwen in den tied van oew leawen de’j et et hardste neudig hebt. Doar he’j in oew volgröaide leawen op alle meugelike wiezen gemak van.

4. Iej leart wat et is um bie ne groep te heuren.

Ken iej iemand in nen muziekkorps? Heur iej vaste van alle feestkes dee as ze samen hebt. Alle kneuterige inside jokes. Zo as ze grienzet as iemand in de groep een flauw muzikaal geintjen oethaalt oonder et spöllen. Of zo as ze mekaar helpet as der ne verbouwing is. ‘Er is er een jarig’ vuur mekaar spölt. En dan zingt “oh wat zijn we blij, niet omdat ie jarig is, maar om de zuiperij”. Muziekleu komt vuur mekaar op.  Samen vort ze nen groten kracht. Det geveul helpt öar in allens in et leawen. Doarnöast heb iej gewoon nen onmeundigen bult wille met mekaar!

5. Iej leart muziek begriepen.

Muziek studeren is neet bloots toonladders en noten learen. Et is les in geskiedenis, kultuur en keunst zo as iej op skole nooit ehad hebt. In ieder geval neet zo in et echt.  Een korps maakt oe een vollediger meanske met nen brederen kiek op de wearld. Iej köant op feestkes nog es oawer wat aanders kuiern as auto’s of et waark. En iej kriegt ne riekere Spotify-lieste.

6. Iej leart det iej deel zeent van een grötter geheel.

Der zit gin “Ik” in et woard “KORPS”!  In een muziekkorps lear iej samenwaarken um een better resultaat te halen. Iej leart wat teamwork is. Oewen inzet telt liek zovölle as van aanderen. A’j neet oefent, mut de rest op oe wochen. Doarumme mut iej oe inzetten. Perfekten les vuur op de waarkvloer, of in oewe familie.

7. Iej komt de skaamte vuurbie.

Want päkke. Den stoeren jongkearl op de tromme en dee woondermooie fluitspölster met dee deepblaauwe ogene trekt allemoal denzelfden vörmelozen zak an. Uniformen zeent non eenmoal neet vuur op de catwalk. Et maakt oe uniform, een geheel. En as iederene der zo bielöp, dut et oe niks wat nen aander der van dech. In nen groep val iej toch neet op. Lekker belangriek! En trouwens, der zeent hele badass päkke bie.

8. Iej leart duurzetten.

Dit woard mut aait in heuwdletters met een blearteken der achter: DISCIPLINE! Bie korpsleaders kön iej neet ouwehoeren oonder de repetisie. Of verdoezelen det iej neet oefend hebt, duur oe te verskoelen achter oewe instrumeantmöage. Et vaalt meteen op. Iej leart oe gedreagen en oe inzetten. Iej mut der wat vuur doon, want et geet neet vanzelf. En et is ook nooit zomear good noa één keer. Een korps leart oe den kop der bie hoolden. Ondaanks alle ofleading.

9. Iej kriegt oethooldingsvermeugen.

Woerumme zeent bloemencorso’s toch aait in et zommer? Et dikke pak oademt neet. En iej slept oe nen pokkel met det stukke kopper. Doarbie mut iej ook nog poesten in det apparaat en tuskenduur locht happen. Of as iej nen taptoe loopt, mut iej regelmoatig gas gewen um op tied in et volgende showfiguur te stoan. Nen optocht van 2,5 uur met ne tromme van 10 kilo um den nekke? Good vuur de rugge. Völle leu vergett det iej vúúr den taptoe al moanden oefend hebt, dus ook al met den toeter of dee tromme slept hebt.

10. Iej weet wat toowieding is.

Iederen woonsdagoawend geet allens an de kaante, want muziek! Toovallig jöarig op den oawnd? Kuiervolk mut mer wochen in thoes, want muziek! De kameröa vroagt vriedagoawend of iej met goat noar et kafee. Kan neet, want ik hebbe een optreaden. Vuurtieds sleppen met instrumeantkoffers, noatieds anhanger wier oetpakken. Op vakaansie? Stökke en oefenpleanken met in den koffer!

11. Iej maakt aanderen blie.

Muziekmaken doo iej nooit allene vuur oezelf. Volk langs de kaante met zeen daansen met keenderkes op de skoolders, nen glimlach op et gezichte. Leu met zeen grooven as de drumline nen vetten cadence spölt. Doar geet et umme.

12. Iej kriegt der gewoon nen machtigen kick van.

12. Et gef oe ne basis vuur alle aandere muziek.

Ken iej den kearl hierboawen nog? Vúúr at Steven Tyler met Aerosmith wearldberoemd wör, spöllen hee trompet in et lokale muziekkorps. Just sayin.

Na, oons ducht as vie oe readen genog hebt egewen um oe vandage nog bie et lokale muziekkorps an te melden. Ze köant oe good broeken!

 

In et Engelse Vootbal geet der nen hoop veraanderen

As iej in Engelaand de skeads anraankt, heb iej vanof noe ne gelle preante te pakken. (foto: premierleague.com)

In et seizoen van 2016/2017 kriegt spöllers dee as achteroet den haals komt tegen spelleaders subiet ne rode kaarte.

De Engelse vootbalboonden Premier League, EFL en de FA hebt zegd at ze gedrag in en um et spel weelt verbetteren. Ze komt met ne hele riegel an nieje regels. Doarmet pakt ze onbeheurlik gedrag an op et veeld.

Oawer de leste veer seizoenen vernömmen Engelse vootbalboonden at gedrag van spöllers en managers tegen spelleaders ‘onbeheurlik roew’ wörden zeent.

Et doel van de regels – respektloos gedrag vermeenderen.

Hier is ne lieste van moatregelen dee as de Premier League, EFL en de FA ankondigd hebt:

Kom iej achteroet den haals of protesteer iej tegen beslissingen, krieg iej van nen Engelsen skeadsrechter ne gelle kaarte. (foto: thesportbible.com)

Verskel met spelleaders

Spöllers kriegt ne gelle kaarte as ze:

  • Zichtboar respektloos gedrag teunt noar spelleaders
  • Boetenzinnig reageert op beslissingen
  • Nen leader rechtstreeks konfronteert
  • Op nen spelleader anvleegt um ne beslissing an te vechten

Beleadigend, grof of kwetsend kuieren of geboaren tegen spelleaders, leawert spöllers ne rode kaarte op.

Spelleaders anraken

  • Ne gelle kaarte vuur neet-aggressief anraken van spelleaders (b.v. um andacht te vroagen).
  • Ne rode kaarte vuur aggressief anvlegen van spelleaders.

Roondum spelleaders

  • Ne gelle kaarte vuur meenstens enen spöller as der twee of mear van een manskap nen spelleader insloett.
  • De FA leg manskappen straf op as ze spelleaders bliewt insloeten.

Gedrag in en roond de baanke

Gedrag van spöllers en vereanigingswaarkers in en roond de baanke en an de ziedliene wörd strakker regeld

  • Spöllers en vereanigingswaarkers mut zik op en roond de baanke hoolden an de Gedragsregels vuur de Technische Zone.
  • Doarbie mut spelleaders zik op professionelen ofstaand van spöllers en vereanigingswaarkers hoolden.

Bericht van de Premier League


Duur Jack Kenmare
20-07-2016
Thesportsbible.com
Welle: http://www.thesportbible.com/football/news-breaking-fa-announce-new-behaviour-rule-that-will-change-things-up-20160720

Zo kön iej vaals spöllen bie Pokémon GO

Pokémon GO. (foto: iflscience.com)

Dokters prezen Pokémon GO umdet et volk in de bene kreeg en boetenshoes (ondaanks as ze vasteplakket an öare smartphones zitt). Völle leu zegnt zelfs op sosjale media at et augmented realityspelleke (augmented reality beduudt umgewingsoetbreaiding) öar van öare nearslachtigheaid en angsten ofhelpet.

Nöast as iej in de echte wearld mut roondwaandelen um Pokémon te vangen, kön iej ook eier zeuken dee as oetkomt as iej ne bepoalde strekke lop hebt. Toch hebt wat Snorlax-achtige spöllers et neudige beweagen umzeald.

Dissen video van Rusty Cage löt zeen wodöanig as iej et GPS-systeem, wat oewen loopofstaand met, op den biester brengt. Ennigste wat of iej neudig hebt is nen platenspöller of nen plafondventilator.

In de video verteelt hee: “As et dreeit, löp minnen Avatar harsenloos roond in kringskes, woermet as mienen reaisofstaand tooneamp en de eier rapper oetkomt.”

Wat oonderskriewers bie den video meant at de GPS neet nauwkurig genog is um dee kleane ofstaand te herkennen, mer et hef de GPS wal bie de benen in wat vuur richting at den spöller kik.

Probeert et zelf mer es, as iej zo onearlike zeent.


Duur Tom Hale
iflscience.com
13-07-2016
Welle: http://www.iflscience.com/technology/people-have-already-figured-out-how-to-cheat-at-pokmon-go/

‘Good te passe’, mer woer keump det weg?

“Good te pas” duur ENorm ft. Beaudé

Den neet-Platsprekker keek oons met glöazige ogene an: “Grote passen?” Nee, good-te-pas-se! Der zeent mer weanig groten zo typies Oost-Nederlaands as ‘good/goed te pas(se)’. Mangs zelfs in whatsapp-sproak al of ekört as GTP.

A’j vroagt wat et beduudt komt leu aait met umskriewingen: de’j good in oew vel zitt, de’j moonter zeent en der nog skik an hebt, de’j nog good köant. Toch köant der oe mer weanig oetduutsen woer as et vórtkeump. Doar hoppe vie wat lecht oawer te skienen.

De wöardkes ‘good’ en ‘te’ lukt meesttieds nog wal. Mer det ‘pas’? Et hef niks met treaden of stappen te maken. Ook neet met aargens inpassen. Vake helpt et a’j es wat roond kiekt in aandere sproaken. Dan kom iej al heel rap bie et Fraans en Spaans oet: paix en paz. Zol et oorsproonkelik good te paz ewest hebben? Kan best, mer de Fraansken en de Spanjolen hebt et wier oet et Latien: pax. Vreade.

Oons Good te Passe lik dus “Good te vreade” te beduden. Ene den as good te passe is, veult zik vrie en in innerlike harmonie. Den hef vreade met zikzelf en de wearld. Zett doar et eulderwetsere Nederlaandse “peis en vree” bie nöast en et plaatjen is hoaste kompleet.

Mer woer keump dan dee leste -e in et West-Tweantse, Sallaandse en Achterhookse passe weg? Ook doar zeent wier meardere verkloaringen vuur. De veerde naamval van et Latiense pax is pacem. De zesde naamval is pace. Good te pace(m). Der zeent gekkere dinge in oonze sproake terechte kömmen, neet dan?

Toch goa’w der neet vanoet at alleman in Oost-Nederlaand (en wat steas in Noord-Duutslaand) zulk machtig Latien kon of der zo deep oawer noadacht. Dus de tweede verkloaring is misskien nog wal annemmeliker: vuur de West-Tweanten en Gelders-Oaweriesselsen veult et vrömd um wöarde met nen harten klaank of te sloeten. Vuural vrouwelike en onziedige wöarde. Um det op te vangen, plakt ze oaweral ne -e bie achter: stukke, hakke, harte, komme… passe. En loat vreade non ook een vrouwelik woard wean.

A’j et neet geleuwt, make vie oe wier wat aanders wies. En töt det iej met ne bettere verkloaring komt, mu’j et hier met doon.

 

‘Heuwdvuurroad’ gorilla’s eveunden in Kongo-Brazzaville

Zett Tweantse oonderskriften an of oet met et knöpke [CC]. (Oorsproonkelike video: Youtubekanaal Lonely Planet)

Gorilla-experts van de Wildlife Conservation Society (Vereaniging vuur Weeldbehoold) zegt at ze ne biezeundere veundst edoan hebt in et dichte woold van Kongo-Brazzaville: ne machtige groep earder nooit ontdekte westelike leeglaandgorilla’s. De deers stoat op et peunt van oetstaarven.

Kaarte van de gorilla’s leafgebeed in lechtgreun. (foto: npr.org)

De oonderzeukers zegt at de eerste weeldtelling in et gebeed löt zeen at 125.000 westelike leeglaandgorilla’s et onmeundig good doot in de noordelike reagenwoolden van et laand. Det antal is tweemoal zo hoge as wat sommige gorillaskattingen wearldwied warren.

“Vie hebt de heuwdvuurroad van westelike leeglaandgorilla’s eveunden,” zeg Steven Sanderson, vuurzitter van de vereniging, dee as et oonderzeuk leaden. “Vie  wussen ja neet at disse ‘bevolkingsdichthead’, dus et antal gorilla’s per veerkaante kilometer, meugelik was in Kongo.”

De oontdekking steet lienrecht tegenoawer et feit at aandere gorilla’s in Midden-Afrika verdan wiedter oetstaarvet.

Een Sitatoenga-männeke deelt zin ettenslaand met de gorilla’s. (foto: Thomas Breuer/Wildlife Conservation Society)

Sanderson gef an at et der neet op lik at de gorilla’s in Kongo’s noordelike reagenwoolden last hebt van dee problemen dee as aandere gorillagroepen in aandere delen van Afrika zowat hebt loaten oetstaarven – oorleuge, streuperieje, onwiezen hooltkap en zeektes dee as deels duur kontakt met meansken ontstoat.

“Allerhaande zeektes, met et Ebola-virus vuurop, loatt grote geater achter in et woold woer as vroger hele gorillafamilies wonden,” zeg Sanderson.

Ene van de belangriekste readenen at et de gorilla’s doar zo good geet, wör dudelik a’j ooit es duur de zoompige bossen loopt. Ze zeent deel van ne strekke dee as verkenners zo as Richard Ruggiero van de U.S. Fish and Wildlife Service mangs de “greune hölle” neumt.

“Et is ne wearld op zik,” zeg Ruggiero, den as neet bie dit oonderzeuk bie was, mer den as al wal 15 joar gorilla’s en olifaanten oonderzöch.

“In disse zoompige strekken kö’j as meanske gewoon neet terechte,” weet Ruggiero. “Der vaalt nog ginne teante op te zetten.”

En umdet der volgens Ruggiero gin hooltkap is in disse reagenwoolden, zeent der ook gin weagen. Streuperieje en jacht komt hier dus ook neet of nauweliks vuur. Et keump der op dale at der gewoon weanig leu komt, zeg Ruggiero.

Mer doar keump veraandering in. De leste joaren verkoch Kongo-Brazzaville hooltkapvergunningen, volgens Ruggiero. De druk um hooltkapvergunningen of te gewen is verdan heuger.

Afrikaansen oonderzeuker Jean Robert dut gorillanöste tellen. (foto: Dave Morgan/Wildlife Conservation Society)

“As der natuurlike groondstoffen zeent in Afrika, is der aait ne wedloop um ze zo rap meugelik oet te putten,” zeg Ruggiero.

“Et is gewoon verskrikkelik. Mer et niejs oawer dit grote gorillavolk gef hoppe det de leu et as ne kaans zeet um der bie te wean vuur at de aandere gäste det doot,” zea Ruggiero, woermet as he duudt op jagers en hooltkapbedriewe.

Ruggiero hopt at der een plan in de maak is vuur de natuurlike groondstoffen in et gebeed. Een plan woerin wat aanders steet as “loat der kearls met kettenzagen en bulldozers in.”

Volgens Sanderson zeent der wal wiezen woerop at de gorilla’s van de greune hölle beskaarmd worden köant. De of eloppene joaren hef zinne vereaniging grote kapbedriewe in aandere delen van Kongo doerzaam kappen leard en streuperieje oawer de hooltkapweagen terugge dringen.

Doarbie ligt der bie de regearing een plan um van de dichtbegröaide strekke een weeldpark te maken, zeg Sanderson.

Volgens um zal et nog neet metvallen um de niej oontdekte ‘heuwdvuurroad’ te beskaarmen, mer hee hef gode hoppe at et geet lukken.

Nen toovlucht vuur gorilla’s, mer wo lange nog?

Aanders as bie baarggorilla’s, woervan as der een paar hoonderd zeent, is de groep leeglaandgorilla’s nog groot genog en neet lecht te bereiken. Natuurbehoold kan doarumme neet good skatten wo groot as et gorillavolk echt is.

Wat ze wal weet is det eapevolker rap verdwient duur Ebola, jacht en boskap. Of de gorilla’s der wier boawenop komt is nog mer de vroage, ondaanks niej oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“De leste twentig joar hef Ebola lokaal ezorget vuur slimme ofnames in gorillagroepen in Kongo en Gabon. Mangs wal töt 95%,” beweart oonderzeukster Emma Stokes van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“A’j rekkent at grote eape lange leawt en zik mer laankzaam vermeardert, kan et wal 120 joar doeren vuur at zik zulk inklappen van nen groep hersteeld hef,” zeg Stokes.

Dreiginge vuur de soort

In 2003 skreef nen koppel oonderzeukers in et blad Nature at de groep eape in Gabon tusken 1983 en 2000 vuur mear as de helfte oet estörven was duur Ebolakoortsen en kommersjelen jacht. Ze reupen op um gorilla’s op stop en stea op de lieste te zetten van slim bedreigde deers. Dee stoatus wil zeggen at ze der skien van hebt binnen dree geslächte met 80 perseant meender te wean. Mer de oonderzeukers meant at ze dee 80 perseant al in twee geslächte haalt.

Töt dee tied was de kommersjele jacht de belangriekste dreiging vuur gorilla’s. De oetbreadende hooltkapindustrie har de jacht van anvaankelelik ne noodzaak promoveerd töt ne weensgewende oondernemming. Strekken dee as vroger slecht bereikboar warren, wörden lös esteeld vuur jagers en der wörden weagen hen elegd, zodet et vleais oawer grote ofstaanden vervoord worden kon.

Tusken 2003 en 2004 dunnen de Zaïrestreng van et Ebolavirus de gorilla’s van Kongo em Gabon nog mear oet. De zeekte was eawen slim as de jacht. In et blad Science skrewen oonderzeukers in et Nasjonaalpark Lossi at allene al in öar oonderzeuk 5000 gorilla’s duur Ebola ummekömmen warren; 90 töt 95% van de hele groep.

En terwiel as kommersjelen jacht et meeste vuurkeump roond steas woer as meansken wont, is Ebola juust de moardfaktor in of eleagene strekken. Oawer nen streppel van 600 km, vanof et westen van Bo-oewe töt Noewabale-Ndoki in Noord-Kongo wörren eapekadavers ezeen dee as neet duur jacht ummebracht warren. Et was et slimste tusken Nasjonaalparken Lossi en Odzala, beweart de oonderzeukers.

Vörskers köant staarftesiefers inskatten zoonder de hele groep te kennen. Staarfte wörd ja meesttieds berekkend duur veraanderingen in gorilladichthead of -antallen te bekieken in kleane strekken.

Zwoar bedreigd

De Wearldboond vuur Natuurbehoold delen de westelike leeglaandgorilla in as “Zwoar bedreigd” in 2007.

Disse meest vuurkommende gorillasoorte wont rechtevoort in zeuwen Afrikaanse laanden roonde den eawenaar. Terwiel as westelike baarggorilla’s nog per tiendoezende teld worden köant, zeent der van oostelike baarggorilla’s nog doezende. Van de baarg- en riviergorilla’s gef et nog mer een paar hoonderd.

De 1250.000 niej-etelde eate in et oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold betekent ne machtige anjager vuur öare oawerleawingskaansen en de inspanningen van de natuurbeskaarmers. Mer de mirakelveundst hef ook ne aandere kaante.

“Ebola ligt aait op de loer bie gorilla’s,” zeg Stokes. “Disse nieje groep gorilla’s wont kort bie strekken woer as verleden joaren Ebola is oet ebrökken.”

De verzammelde informasie löt zeen at et virus et volk nog neet bereikt hef. Stokes meant at rap waarken an beskaarming van disse heuwdvuurroad gorilla’s et allerbelangriekste is.

“Töt de’w köant zeen at et gevoar van Ebola en jacht genog is terugge drungen of vort is oet öar gebeed,” zeg Stokes, “bliewt de westelike leeglaandgorilla’s zwoar bedreigd.”

“Until it can be established that the risks from Ebola and hunting are sufficiently reduced or removed across their range,” Stokes said, “then western gorillas will remain critically endangered.”


Duur John Nielsen en Aaron Scott
5 augustus 2008
Oawer ezat op  14 juni 2016

Welle: http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93254830

Youtube: Loney Planet https://www.youtube.com/watch?v=bhwl1NMxDEg

Twee dialekten kuiern is liek zo good vuur de harsens as twee sproaken

In Brussel komt sproaken te hope. (foto: Till Westermayer, CC BY-SA)

Der is nen hoop oonderzeuk wat bewis at leu dee as iederen dag twee sproaken kuiert, een antal belangrieke vuurdelen hebt. De harsengemnastiek wat der keump kieken bie twee sproaken per umstaand en sprekker broeken, lik gezoond te wean vuur mear andacht en geheugen. Doarnöast helpt et oe noa nen harsenbloding rapper wier op de bene en kan et zelfs dementie vertroagen. Mer der is ook ne aandere -meest verbörgen- harsengemnastiek in kuiern, dee an völle van oons vuurbie geet: dialekten.

Sproaken en dialekten van Groot-Brittanje en Ierlaand. (foto: Maunus van de Engelse Wikipedia (baseerd op Hughes & Trudgill, 1996), CC BY Wikipedia.org)

Bidialektisme -wat gewoon duudt op steelselmoatig broeken van twee dialekten van dezelfde sproake- keump oawer de hele wearld vuur. In de Verenigde Stoaten kuiert miljoenen keender in thoes Afro-Amerikaans Engels en Standaard Amerikaans Engels op de skole. In de Arabiese wearld gebuurt ook allens dubbeldialektaal. In et Duutse deel van Zwitserlaand kuiert skoolkeender Hoog-Duuts op de skole, mer as ze nog mer een been boeten de skoolpoorte hebt, goat ze rap verdan in et Zwitserduuts. Et Vlaamse deel van België en delen van Italië en Spanje kuiert ook allemoal strekgebeundene dialekte, nöast de standaard sproake.

Et is good um te bedeanken det wat vie “de sproake” van een laand neumt, zo as Italjaans, feaitelik een köppelke samentrökkene sproakenkeundig verwaante sproaken zeent, wat vuur kulturele, geskiedkeundige en politieke readenen as de standaard sproake keuzen is. Zelfs leu dee as twee soorten van dezelfde sproake kuiert, keant meesttieds eankel de “standaard” en hebt neet duur det zee feaitelik ne ofzeunderlike sproake of dialekt kuiert, umdet zee der vake een negatief beeld bie in den kop hebt.

 Mer oons oonderzeuk gef an det et vuur et meanskelike verstaand gin verskil maakt wo wied at dialekten en sproaken oet mekoar stoat. En det leu dee as twee dialekten kuiert, etzelfde begripsprofiel hebt as leu dee as twee sproaken kuiert.

Wat leu köant der gin Grieks van maken

Dialekte van Modern Grieks. (foto: Pitichinaccio via Wikimedia Commons, CC BY)

Met Kyriakos Antoniou en aanderen van de Universiteat van Cyprus en de Techniese Universiteat van Cyprus oonderzöchtene vie et verstaandelik vermogen van keender dee as Cyprioties Grieks en Standaard Grieks kuiert – twee soorten Grieks dee kort bie mekaar ligt, mer dee verskilt op alle sproakvlakken: wöardeskat, oetspraak en grammatika.

 An et oonderzeuk deden met 64 bidialektale keender, 47 mearsproakige keender en 25 eankelsproakige keender. De dree groepen wörden in twee fasen nöast mekaar legd. Ook wör der metnömmen of de keender oet aarme of rieke gezinnen kömmen, wo klook of ze warren en wo good of ze de sproaken kuierden.

Deelnemmers kregen getallenriegels vuur eskötteld, dee as ze dan in ummekeerde volgorde mossen opneumen. As ze dus “dree, negen, vieve, zesse” kregen, mossen ze “zesse, vieve, negen, dree” zeggen. Zo wör metten wo good of ze informasie konnen onthoolden en anpassen.

Verbazingwekkend genog verteunden mearsproakige en bidialektale keender nen vuursproonk op eankelsproakige keender in ne samenstealde begripsverbaandskore, baseerd op geheugentests, andacht, en smeuhead van begrip.

Mooi um te weten is ook det in een aander niej oonderzeuk, een antal Noorse keender de twee skriefsproaken van Noorweagen learen mossen. In vergeliek met oetkomsten van standaardiseerde nasjonale tests, woeroonder ook leazen en rekkenen, deden keender dee as beade skriefsproaken keanden et better as de nasjonale duursnee.

Dit wees der op det de vuurdelen dee as earder al in mearsproakige keender zeen wörden, ook geeldt vuur keender met twee of mear dialekte. De vuurdelen van tweesproakighead komt dus aait noar vuurten bie ieder willekurig paar sproaksoorten, as ze verskillend genog zeent um de harsens oet te dagen. Of det non twee dialekte van dezelfde sproake zeent, twee verwaante sproaken zo as Italjaans en Spaans, of zo wied oet mekaar stoand as Engels en Mandarien-Sjinees. Et verdan oawerskakelen tusken twee soorten taal, zelfs twee dee as kort bie mekaar ligt, lik et verstaand zo an te jagen det et begrip der better van wörd.

Oons oonderzeuk wis der -recht tegenoawer een antal breeddreagen misverstaanden- op det as et op sproake an keump, mearvörmighead een vuurdeel is en det doarumme dialekte mear erkenning en weardering verdeent. Dit soort oonderzeuk kan leu helpen inzeen det der vuurdeel is in bidialektisme. Et kan ook belangriek wean a’w noadeankt oawer oonze identiteat, wo a’w keender lesgeewt en et belang van sproaken learen.

In et vuurliggende

Sproaken van de Benelux. (foto: Gruna_1, C BY)

Vie doot non nog es testen en oonze vuuroonderstelling oetbreaden met oonderzeukers van de Universiteat van Brussel. België hef ne perfekte testumgewing. Ze kuiert der dialekte van et Nederlaands, zo as West-Vlaams, nöast de standaard soorten Nederlaands en Fraansk. Et nieje oonderzeuk umvat gröttere testgroepen en nieje metwiezen. Zo kö’w de oetwaarking van bidialektisme op verstaandelike en talige ontwikkeling, en öare verwaantskop met mearsproakighead better beskriewen

Et is ook belangriek der op te wiezen at et oonderzeuk noar mearsproakighead richt was op ne in verhoolding beperkte reeks begriepveardigheden. Mer mear begrip van de oetwaarking van mearsproakighead is oonderweg. In oons oonderzeuk bekieke vie ook de oetwaarking van mearsproakighead op et begrip van oonderliggende betekenis in gesprekken. Met aandere wöarde, of mearsproakige of -dialektale keender duur verwochten van wat vuur ne sproake de metsprekker geet broeken, better köant roaden wat den sprekker van plan is. En begriepen wat ze écht bedoolt. Oonze vuurlopige oetkomsten geewt an at dit echt zo is. Vie hopt dit better te oonderbouwen in et vuurliggende.


Duur: Napoleon Katsos, Senior Lecturer Department of Theoretical and Applied Linguistics, University of Cambridge
23 mei 2016

Welle:
https://theconversation.com/speaking-dialects-trains-the-brain-in-the-same-way-as-bilingualism-59022

De extra betekenissen van et Tweantse ‘doon’

“Doot um nen seant,” zo’j in Tweante heuren können. (foto: mybroadband.co.za)

De maker van et blog Buurtaal skreef verleden wekke oawer et verskil tusken et Nederlaandse doen en maken, en et Duutse tun en machen. Ze liekt ja völle op mekaar. Iej zollen meanen at ze dan één op ene oawer te zetten zeent. Meestal wal. Mer toch wordt ze mangs verskillend broekt: bv. et Nederlaandse “Doe het licht uit” wörd in et Duuts “macht das Licht aus”. En a’j wat meender lam as vie zeent, kö’j der völle mear vuurbeelden veenden.

In beaide et Nederlaands en et Duuts kan doen/tun beduden: “wat oetvoren” of “gangs wean (met)”. Et haank mer net van den umstaand of, wat der in beaide sproaken gewoon is ewörden.

In et Tweants (en vaste ook aandere soorten Saksies) hef “doon” nog mear betekenissen der bie ekregen: gewen, brengen en zelfs kuiern!

In et Nederlaands is doen vuur geven wal bekeand: “Doe mij drie bier”. En in et Duuts zung den komiek Helge Schneider: “Tu mal lieber die Möhrchen.” Mer toch is et neet zo breed broekboar as et Tweants:

  • Gewen – Nen timmerkearl tegen zinne kollega: “Doot mie den hamer eawen.”
  • gewen – Twee giechelmeakens oawer den knappen jongen: “He’j um oew nommer al doan?”
  • Angewen – Nen stroatenmaker tegen zienen upperman: “A’j mie dee keien andoot, pak ik ze der in.”
  • Metgewen – Ne moor tegen de buurvrouwe oawer iets wat he van öar leend hef: “Det kan ik oeleu Shirley zo wier metdoon, as zee hier met oonze Kim keump spöllen.”
  • Brengen – Ne iewerige skonemaakster: “Dee oolde kleare he’k noar den Kringloop edoan.”
  • Brengen – Nen positieven oolder: “Eawen de keender noar berre hen doon.”
  • Kuieren – Twee verskelmakers legt et bie: “Vie doot der neet mear oawer.”
  • Kuieren –  Ene den as ne vrömde sproake kuiert: “Ik doe Nederlands”.

Et oonderskeaid tusken maken en doon lik ook in et Saksenlaand verskillend te wean an weerskaanten van den poal. In Oost-Nederlaand is et normaal um te zeggen: “Doot de dure lös”, terwiel as völle Duutse Platsprekkers zegt: “Maak de deure op”. Det eerste lik samen te goan met et Hollaandse “Doe de deur open” en et tweede lik verdacht völle op et Hoogduutse “Mach die Tür auf”.

Invlood van de daksproaken? Kan good. De Nederlaandse Saksen hebt ja aait Hooghollaands mutten learen. De Duutse Saksen aait Hoogduuts, dus et kan good at de Saksiese dialekten doar wat van met ekregen hebt. Mer et kan eawengood wean at et aait al zo was. Doar kom iej neet achter. Mer mooi um te weten is et wal.

Non zi’w hier toch wal gek met oons “doon”, want op de vroage: “wat doo’j?” kan nen Oost-Nederlaander heel gewoon antwoarden: “ik doo een stukken leazen van wearldsproake.nl.” Mer det is een aander verhaal. Doar doo’w een aander moal oawer verdan.

Maakt heanig an.

Ellegaant kraanontwaarp zörget vuur prachtige kringe en bespoart water

Den ideekraan dreeit de stroale in kleane spiraalkes. (foto: Simin Qiu)

Nen designstudeant van de Londonse Keuninklike Keunstskole (Royal College of Art) hef nen deftigen kraan ontwörpen. De spiralen dee as et vörmet zeet der neet allene sierlik prachtig oet, ze bespoart oe ook nog es water.

Den kraan hef een strak ontwaarp en kan met eenn knopdruk bedeend worden. (foto: Simin Qiu)

Simin Qiu, den bedeanker van dissen kraan, löt water langs ne dubbele turbine goan. De leste turbine dreeit as der water duurlöp, woerduur as der een raster van fiene, mooie waterströalkes ontsteet. Et watergebroek wörd hierduur ook nog es steeds met 15% terugge drungen. Iej köant ze met dree köppe kriegen, dee as verskillende kreenkpatronen maakt.

“Water is zachte en krullerig. Disse ellemeanten heb ik in mien waark gebroekt.” – Simin Qiu

Doarnöast zorget de kleane ströalkes vuur ne zachtere anraking op de haande, woerduur as et nog lechter anveult. Doarbie keump et water der völle rapper oet as bie nen gewonen kraan.

Um et slaanke, ellegaante ontwaarp te behoolden, kö’j dissen kraan bedenen met enen eankelen knop boawenop.

Qiu kreeg hiervuur de Design Concept Award van 2014. Hier zee’j zinne tekenings en de oetwaarking: