Et kan wean at Mount Everest van heugte veranderd is

Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)
Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)

Wiej weet et nog nit zeker, mer de Everest (Mount is gewoon barg) kan een betten krumpen wean. Of gröaid. Nepalese en Indiase onderzeukers doot dat noe bekieken.

Volgens onderzeuksleader Swarna Subba Rao geet et sentrale Indiase kaartenkantoor noar de heugste top van de wearld. Ze wilt nog es noakieken of hee nit een luk in de heugte of noar dealten kömmen is noa de leste eardbewingen.

“Wiej weet nog nit wat der an de hande is, der is nog gin verslag van,” zea Rao tegen BBC News. “Wat onderzeukers meant at hee slunken is. Mer wat leu beweart juust at hee opkömmen is.”

Um dat noa te goan, doot ze de kommende moanden GPS-mettingen en brengt et nauwkurig in kaarte, veurdat ze oetsloetsel geaven könt.

Op dit ogenblik meant ze at Everest 8848 meter hoge is. De verandering zal woarskienlik nit meer wean as een paar sentimeter.

Mer huw eawen, wo verandert bargen inenen van heugte? Meesttieds sliet ze op den doer sowieso al iets van boaven, mer as der mer nen harten eardbewing kump is dat ok al genog.

De onwieze eardbeving van 2015 kan der krachtig genog veur ewest wean. Binnen 45 sekonden skeuf nen streppel van 30 kilometer breed van de Himalajaanse heufdeardplate op et oosten an met 3 kilometer de sekonde. Bie mekaar 135 kilometer dus.

Doar köm flink wat land bie lös. Delen van de strekke verdwenen ondergronds, anderen rezen op. Wat delen kömmen zelfs wal 9 meter in de heugte.

Ziedwearts wör der ook genog sköaven. De heufdstad Katmandoe verskeuf dree meter.

Satellieten toertieds leuten ginne verandering in de heugte van Everest zeen, mer de gelearden twiefelt doar noe inenen an.

Wiej weet dus nog nit of wat veranderd is, en wat de verandering kan wean. Op dit ogenblik weet iej dus net zovölle as wiej. Sorry.


Duur: Robin Andrews
26  januwoari 2017

Welle: iflscience.com

Sjimpansees broekt hengels um alg op te visken

sjimp-visketDe techniese kennis van eape is wier nen trad vuuroet. Of better zegd, oonzen kennis oawer öar broek van techniek. In et Guinese Bakounwoold leawt nen koppel Sjimpansees dee as met lange stökke alg oet et water visket. Et alg keump mer heel mangs in et joar vuur en zit vol gezoonde stoffen. Det skreef nen koppel vorskers in et Amerikaanse Journaal vuur Primatologie. Et filmken is oonderan te bekieken.

De oonderzeukers oontdekken et toovallig. Ze tröffen regelmoatig lange, kaalmaakte stökke langs de rivier. Umdet der gin leu kortbie wont, harren de gelearden gin idee wat ze der van maken mossen. Um te kieken wee of dee hengels doar too lea, verbörgen ze kamera’s roondum de rivierwallen. Et was mer eawen of der zat nen koppel Sjimpansees in et water te poeren.

(verhaal geet verdan oonder anpriezing)

freshtext-anpriezing1
Anpriezing

Wat ze ophengelt is de algensoort spirogyra, wat biezeunder genog ook duur leu in Noord-Thailaand getten wörd vuur de gezoonde biewaarkingen. Der zit ja 16,7% proteïne in en 55,7% kolhydroaten. Doarnöast steet et spul stief van de antioksidaanten, wat onmeundig heilzaam waarket. De Thai keant et as tao.

In aandere delen van Guinea was al wal vaker zeen at de eape met twiegkes waarken, mer nog nooit met stökke van wal 4 meter laank, zoonder at ze zeet wat ze doot. Opvallend was at ze et vuural in et dreuge seizoen deden en det alle leden van de groep et keanen, männekes en vröwkes, joonk en oold. Ze wussen dus zelfs at et in et reagenseizoen weanig nut hef, um det den reagen dan de algen vortspeult.

Iets wiedterop, in Senegal, wörren al es Sjimpansee-vröwkes zeen dee as met spears op jacht gungen, skreef de Royal Society of Open Science.

Welle: YouTube/Micheal Peter.


Duur Ben Taub
11 november 2016
Welle: iflscience.com

Meugelik oseaan op niej oontdekten wearld

Proxima b, met öaren zunnestearn en twee aandere planeten in zicht. (ESO/M. Kornmesser)

Steunden verleden augustus de wetenskoppers nog op de baanken um te vieren at ze ne nieje wearldachtige planeet veunden harren, non hebt ze alwier wat niejs. Dee wearld, dee as ze Proxima b neumd hebt, hef nen oseaan en nen dunnen daampkreenk.

Een antal Fraansken van et Nasjonale Sentrum vuur Wetenskoppelik Oonderzeuk (NSWO) hef det zegd in een persbericht. “Den planeet hef misskien water an de oppervlakte, en doarumme meugelik ook leawen. Et mag ook nen ‘oseaanplaneet’ wean, woer as nen oseaan de hele oppervlakte beslöt. Vergeliekboar met een antal iesmoanen van Jupiter of Saturnus.”

Et wör aait al annömmen at de wearld water har, mer de oonderzeukers köant det eankel nog mer ‘noagoan’ met rekkenkeunde töt at den planeet ne moal vuur de stearn langs keump. Pas dan köant ze et echt bekieken en oonderzeuken. Een joar op Proxima b doert mer 11,2 deage, mer de eerste vuurbiegaank mu’w nog zeen. En et is mer de vroage of det ooit geet geburen.

content-1475839958-proximab1.jpg
Vergeliek tusken samenstelling van aandere planeten en van Proxima b, met duursnee op den y-as en massa op den x. Et is of net oonze earde of et hef nen fleenken oseaan. (NSWO)

Doarumme mossen de oondervorskers et doon met ne gaddering data, wetenskoppelike skattingen, benöaderingen en komputernoabootsingen. Zo konnen ze de meest vuur de haande liggende verdeling van massa op Proxima b. In een völbesprökken oonderzeuk wat ze op arXiv zat hebt, rekkent ze det de duursnee ongevear 0,94 töt 1,4 moal zo groot as oonze Wearld is. As de lege skatting klopt, mut et ne onmeundig dichte, metaalachtige karn hebben. Ene wat wal tweedaarde van de hele massa is.

Der zol nen rotsachtigen maantel umhen zitten, net as bie de earde. Duur dit nöast nen hoop aandere rotsachtige wearlden en planten te leggen, kon et team inskatten det der water mut wean. Mer neet mear as 0,05 perseant van de hele massa van de planeet. Det lik wier mirakels völle op oons eegne blaauwe stearnstipke.

As de heugere skatting woar is, was de verhoolding massa tusken rotskarn en oseaan ongevear 50 um 50. Det zol betekenen at dee hele wearld oonder nen oseaan van 200 km deep zit.

Wo as et ooit bekiekt, der kan in ieder geval ne oard oseaan wean. Neet onbedudend is ook at de noabootsingen angeewt at der nen dunnen daampkreenk mut wean.

Op dit ogenblik is et nog neet mear as giswaark. Et kan eawengood wean at disse rotswearld löag, weust, dreuge en leawenloos is. Mer et hef der verdan mear skien van at der een tweede thoes vuur de leu “um de dure” lig.

Et persbericht leus ook det “et woarskienlik is at der vlöaiboar water an et oppervlak is woerduur as der ook leawen kan wean.”

ANen vuurstelling van wo as Proxima b der oetzeen kan. Kortbie den rooien dwergstearn Proxima Centauri stoat de stearns Alpha Centauri A en B . ESO/M. Kornmesser

Dissen “noaberwearld” is nog neet echt zeen, mer der is genog indirekt bewies det he besteet. Hee verstekt zik net achter den rode dwergstearn, den as 99,85 perseant meender fel braandt as oonze zunne.

De boetenste delen van dit stearnstelsel zeent akelig koold, mer Proxima B dreeit zo kort bie dissen (noar verhoolding) koolden stearn, det et der in teorie ideaal woarm is vuur vlöaiboar oppervlaktewater. En as der water is, is der leawen.

Den wearld dreeit vaste um den stearn, wat inheuld at ene ziede aait in et lecht zit en den aanderen aait in n duusteren. Proxima b hef volgens eerste berekkeningen temperaturen roond de -40°C. As et nen daampkreenk hef, wat dit nieje oonderzeuk wal angef, kan den temperatuur wal 30°C in et lecht wean en neet leger as -30°C an de duustere kaante.

Dit is perfekt vuur nen oppervlakteoseaan, of et enen wearldbreden is of mearderen, verspreaden, net as hier op earde. Et eerste idee is neet zo vrömd. Der zeent der al een antal bekeand. Der zit der ene oonder de ieskappe van Jupiter’s Europa en ene oonder Saturnus zien Enceladus.

Proxima b dreeit binnen et woarme wonboare bereik van zinnen stearn. Et hef der skien van det den oseaan neet bevröaren is. In ieder geval neet an de dagkaante. As et rekkenwaark klopt, hef den planeet nen oseaan zo as vie dee hier ook hebt. En misskien, heel misskien, zweamp der wal van allens in.

Zol Proxima b der zo oetzeen? Vadim Sadovski/Shutterstock

Duur Robin Andrews
7 oktober 2016
Welle: iflscience.com

Japanner haalt vuur 50 joar stroom oet enen tyfoon

Challenergy
Challenergy

Wat mut iej as der zes moal in et joar nen tropiesen superstoarm oawer oew laand roazet? Gewone leu kroept vort, mer bie den Japansen ingenieur Atsushi Shimizu gung een leampken op. En duur zinne oetveending meugelik nen helen hoop mear: hee bedachen weendmöllen woermet as Japan vuur 50 joar stroom kan opwekken. Oet enen tyfoon.

“Japan hef nen hoop mear weendkracht as zunnekracht. Vie mut et eankel nog goan broeken,” zea Shimizu tegen Junko Ogura en Jenni Marsh van CNN. “Japan kan een wearldmacht van weend worden.”

Shimizu stichten et greune ennergiebedrief Challenergy in 2013. Mer volgens um heulden de importeerde Europese weendmöllen gin staand in et Japanse wear. Ze hebt de vervelende neiging um beskadigd te raken van tyfonen.

En doar komt dus de zelfmaakte turbines um den hook. De nieje möllen mut öaren eersten tyfoon nog metmaken. Mer ze zeent oontwörpen um grillige, hewige dwerrelweend te duurstoan. Ze hebt nen as den alle kaanten op kan en verstelboare bladsnelheden, zodet ze zik nooit köant verdreeien.

As groondslag vuur de oetveending hef Shimizu et Magnus-effekt broekt – de wieze woerop as lochtstreume zik roond dreeiende dinge krult (zo as nen basketbal) en der geliektiedig druk op zet.

In dit geval zet et de bladen um de turbine an um te beweagen. Dit is good te zeen in oonderstoand filmken. Liektiedig kan den middelstellen spönnen worden um de bladen te vertroagen of stille te zetten. Maakt neet oet wo hard at den tyfoon roazet.

In noabootsingen van et bedrief halen de weendmölle 30% weendkracht. Det is meender as de gewoonlike 40%. Mer ja. Gewone weendmöllen köant dan wier neet dreeien in nen tyfoon.

En dartig perseant op nen tyfoonkracht is toch beheurlik wat mear as 40 perseant op een heanig zuchtken. Met eenmoal poesten kan nen superstoarm genog beweagingsennergie opwekken vuur de helfte van de hele streumvuurroad van de wearld. Iej mut et eankel eawen können vangen.

Toch zitt der nog wat bulten in de weg. Zelfs as et Shimizu en zinne möage lukket um alle kracht oet nen tyfoon te vangen, köant de hudige batteriejen et neet an um det allemoal op te sloan.

Mer loa’w enen trad tegelieke doon. De oondervorskers hebt öare eerste proofmölle in Okinawa bouwd en wochtet non op nen echten tyfoon.

De Japanse regearing kik nauwlettend met. Ze weelt rap nieje streumwellen veenden. Noa den karnraamp bie Fukushima ligt ja et hele atoomprogramma op et gat. Ongevear 84 perseant van alle streum in et laand haalt ze non van oawer vear.

Mer as Shimizu’s mölle de kracht van nen echten tyfoon ankan, kan Japan  zik in et vuurliggende mear zelf redden.

“Det vie weanig kaans maakt, wetet vie,” gavven Shimizu too an Peter Rothenberg van Tech In Asia. “Mer et kan ne techniek wean dee as onmeundig neudig blik. Ik veule mie as nen Don Quixote den as de weendmöllen oetdaget. Hee verlöar, mer vie zöalt winnen.”


Duur David Nield
30 september 2016
Welle: Sciencealert.com

Teken van klimaatverloop? Griesbear of ieslybear veunden

Grizzly bears in Alaska en Kanada trekket noar et noorden umdet öare umgewing opwoarmet. Doarduur treft ze regelmoatig iesbears an de kustliene.

Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)
Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)

Det klimaatverloop zorget vuur stiegende oseanen en bizar wear was bekeand. Mer det et ook ne nieje oart bear teweeg brech in et poolgebeed is niej.

Ne sköttene bear in et bevröarene stuk van Noord-Kanada lik ne mengeling te wean van nen grizzly en nen iesbear. Det keump duurdet dee beade soorten mekaander verdan vaker treft.

Grizzlybears in Alaska en Kanada liekt op et noorden an te trekken non as öar leafgebeed opwoarmet. Doarmet treft ze regelmoatig iesbears an de kuste.

Iesbears an de aandere kaante komt vakerder an laand umdet de ieskappe smeltet. Ze vermagert slim en der zeent der verdan meender van, duurdet ze öare heuwdmoaltied, zeeheunde, neet mear te pakken kriegt.

“Wöarmere tieden en doarduur mear greun in et noorden, betekent at et leafgebeed van de soorten oawerlapt. Det zal verdan slimmer worden,” zea grizzlybearkenner Chris Servheen van de Universiteat van Montana tegen de Britse kraante de Guardian.

“In et verleden zagge vie et meender vake as non. De twee soorten liekt geneties staark op mekaander. Männekes van beaide soorten beklimt vröwkes van beaide soorten. Doarduur keump der twee kaanten op inmenging.”

Iesbears zeent zo 150.000 joar terugge oet broene bears ontstoan. Ze zeent rechtevoort met een gewicht töt wal 720 kilo de grötste vleasetters op et laand. Grizzlybears, dee as vuural te herkennen zeent an öaren skoolderpokkel, leawt meestentieds allene en komt eankel bie mekaar vuur etten of beklimmen.

Non at de wearldtemperatuur verdan heuger lig – de leste 12 moanden hef de wearld alle moandelikse hitterekords verbrökken – zut et der op den langen doer vuur griesbears better oet as vuur de iesbears.

“Iesbears mut et echt hebben van zee-ies. Ze zeent doar helemoal op anpast en neet gewoon um längeren tied an laand te wean,” weet Servheen. “As et zee-ies verdwient, zöalt et der wal wat oawerleawen, mer de meesten neet.

“Vie zöalt verdan vaker mengvörme zeen. Iesbears hebt neet zo heel völle keuze. Toch zal et nog wal een hoonderdtal geslachten doeren vuur a’w echt köant zeggen at der ne volledig nieje soort is.”


Duur Ollie Milman
18 mei 2016

Welle: Guardian.com

5 bewiezen at panda’s eagenlik kukens zeent

Et is een groot woonder, mer de panda is neet länger mear ne ‘bedreigde’ deersoorte. Det hef den zwartwitten knuffelbear nauweliks an zikzelf te daanken. Et deer heuld neet van seks, vret ongezoond en is zo troag as dikke driete duur nen trechter.

Panda in boom wolong sichuan sjina
©WWF/Bernard de Wetter

Toen as op 4 september de panda van de stoatus ‘bedreigd’ noar ‘kwetsboar’ gung, gung bie deerleefhebbers oaweral de vlagge oet. Want wat hef et de leu knooien kost! De Panda is, nöast de dodo, et beeld wörden van deersoorten dee as een heandke hulpen worden mut. Bie de dodo köm det te late, mer bie de Panda hef et een groot oonderskead maakt.

Et gef rechtevoort 17 perseant mear panda’s as vuur tien joar terugge. In 2014 bleek at der in Sjina wier 1850 panda’s in het weeld leawt. Toch dut den döl doar zelf neet völle vuur.

1. Hee vret van kaant of an

De panda lust in heuwdzaak bamboe. Jonge skötten, bladen en stellens. 99% van zin dieet besteet oet disse stekige plaante. Det is aanders neet zo slim, mer den zwartwitten loebas hef doar et lief helemoal neet noar. Et is ja nen bear. Dus hee hef de vertearing van vleasetters. Doarumme haalt hee mer 20-30% nuttige stoffen oet bamboe. Um doar toch van te leawen, mut hee dus wal 20 kg bamboe op nen dag vortknagen. Doar is hee iederen dag 16 uur drok met.

2. Hee wil der neet op, zee mag et neet lieden

Pandavröwkes wordt mer twee töt dree deage in et joar leups. Of tochtig. Wo neum iej det eagenlik bie panda’s? Et männeke mut der ook mer net op det ogenblik kloar vuur wean. En et geval wil det as ze in ne zoo wont, öar de lust kompleet vergeet. Doarumme zeent de panda’s rechtevoort ofhaankelik van de KI.

3. De jongen köant helemoal niks

As et dan oeteandelik toch lukket um et vröwken drachtig te kriegen, keump doar meestentieds mer één joonk oet. En det kan absoluut nul komma nul niks. Ze zeet niks en weagnt mer 180 gram bie de geboorte. Met 130 kilo is de moo dan 900x grötter. Verhooldingswies mut iej et oe zo vuurstellen dat oew moor bie oewe geboorte ongevear 3600 kilo zol weagen. Leawensgevöarlik vuur den kleanen ook nog. De eerste 18 moand köant ze neet zoonder öare moor.

4. Hee is zo troag as dikke driete

Duur nen trechter ja. Hee kan heel eawen op de achterste bene stoan, mer det heuld hee neet lange vol. Det keump ook umdet hee standaard te zwoar is. 135 kilo is oonder roofdeers neet eens zovölle, mer hee hef zwoare butte. Zowat twee moal zo zwoar as aandere deers van zinne grötte.

Hardlopen dut hee ook neet gearne. Hee kan een betken hobbelen. Mer det is niks as iej et nöastlegt nöast zinnen neawe, den zwarten bear, den as wal 60 kilometer in et uur kan lopen.

5. Hee kan et etten neet veenden

© WWF / Susan A. Mainka
© WWF / Susan A. Mainka

Et kon oe wal bieten! roopt leu vake as iej iets zeukt terwiel as iej der gewoon nöast stoat. Zo geet et de panda ook. Mer den kan et dan ook echt neet veenden. Hee herinnert zik een heel paar vaste steas woer as hee earder etten veunden hef. Oonderweg doarhen kik hee neet op of umme. Ook neet as der oonderwiel al etten op zien pad ligt. As iej um dus dee stea veraandert, hef hee een probleem.


Welle: wibnet.nl

 

Sjina’s legendariesen “Groten Vlood” misskien toch woargebuurd

Den Gellen Rivier. (Katoosha/Shutterstock.com)

Volgens et oolde verhaal ontsteund de Sjinese beskawing ongevear 4000 joar terugge an den Gellen Rivier, toen as keazer Yu den Groten van et Xia-geslacht nen onmeundigen vlood wus tegen te goan.

Noa al dee joaren is et verhaal een sprökske wörden wat wal vake verteld wörd, mer woervuur as mer weanig bewies was. Toch hebt oondervörskers non et eerste geologiese bewies at den oawerstreuming der echt ewest hef. En an den umvaank dervan is niks elöagen!

Een köppelken gelearden hebt oontdekt at der roond 1920 vuur Kristus ne grote eardbewing was, woerduur as den Gellen Rivier oet zinne oevers breuk. Et gevolg was ene van de grötste zeutwatervloden in oonze geskiedenis.

Et lik der op at der tusken de vlood en de legeande van Yu den Groten een paar hoonder joar tusken zat, mer et keump oawereen met de umskakeling van de Steen- noar de Broonstied. Et is ook meteen een bewies vuur de anname at bepoalde ruïnes, dee as eerst bie de ‘Erlitou-kultuur‘ edacht wörden, in feite oawerbliewsels zeent van et Xia-geslacht.

De oonderzeukers meanen al länger at disse Erlitou-kultuur oet den Broonstied feaitelik et Xia-geslacht van Yu den Groten was. Mer um et met mekaar te loaten kloppen, mossen ze bewies hebben vuur dee oawerstreuming.

“Grote oawerstreumingen komt in völle van de euldste verhalen van de wearld vuur,” skreef geoloog David Montgomery van de Universiteat van Washington in een kommentaar bie de oetkomsten van et oonderzeuk in Science. “Keazer Yu’s oawerstreuming steet non vaste, woermet as ook aandere oawerstreumingen in een niej lecht ezeen worden köant. … Wovölle aandere oolde verhalen van indrukwekkende raampen köant der wal neet ne kern van woarheaid hebben?” (Vie kiekt oe an, Noach)

Der zeent meardere versies van Yu’s Groten Vlood, mer et keump der aait op dale at de strekke nen skoer water kreeg dee groot genog was “um den hemmel an te vallen“, vuur at Yu oetveugelen wo as hee et water kon ofvoren met een stel kanalen. Det nöm skienboar tientallen joaren in beslag en der mossen draken en nen reuzenskeeldpedde an te passe kommen.

Yu boeren der good met: hee wör hearser van et Xia-geslacht.

King Yu of Xia webNational Palace Museum, Taipei/Wikimedia

Et bewies vuur den Vlood lea in een vrömd bezeenksel in den Jishi-kleuf van den Gellen Rivier. Duur et sedimeant te bestuderen en te kieken wo oold et was – nöast de oawerbliefsels van een stel keender dee as in ne eardbewing warren umme kömmen, oet opgreawingen in et kortbie liggende Lajia – konnen de oondervörskers ne roewe tiedsliene maken van de gebuurtenissen.

Zee meant at dezelfde eardbewing dee as de keender ummebracht ook ne eardverskoewing veroorzaken, woerduur as der in de Jishi-kleuf nen dam ontsteund. Den Gellen Rivier heupen zik der achter op, woernoa as den dam breuk en nen onmeundigen stortgolf oawer et achterliggende leeglaand rollen.

“Den vlood lik in allens op den Groten Vlood oet dee oolde verhalen,” skriewt de oonderzeukers. Et was liek zo slim as wat de oolde verhalen zegt: volgens berekkeningen steeg et water 38 meter heuger as normaal, en plearen met 500.000 kubieke meter de sekonde oawer et laand.

“Det steet liek an de grötste vlood van de Amazone ooit emetten en de grötste oawerstreuming van de wearld in de leste 10.000 joar” zea David Cohen van de Nasjonale Universiteat van Taiwan bie ne perskonfereansie.

De oetkomsten mut nog es noakekken worden um zeker te wean at dissen vlood “Yu zinnen vlood” was, mer et lik der in ieder geval op at de legeande neet helemoal elöagen hooft te wean. En hoppelik leart vie wat mear oawer et ontstoan van Sjina.

 


Duur Fiona MacDonald
8 Augustus 2016
welle: ScienceAlert.com

Ankommend Niejjoar lig Australië 1,8 meter wiedter noar et noorden

Skienboar lig Australië neet zo gearne “Down Under”. (Foto: Kateryna Kon/Shutterstock)

Hoold oe vaste, Australiërs! Met Niejjoar 2017 verspreenk oew laand 1,8 meter noar et noorden. As iej, lewen lezer, non met op etrökkene weankbrouwen zitt, heb iej vaste in de smiezen at det neet kan kommen van een of aandere apokalyptiese verskoewing van tektoniese platen. Toch hebt driewende wearlddelen wal wat te maken met dit eardriekskeundige foefje.

De Australiese Plate, een lös stukke van den eardkorst, verskof ongevear 7 cm per joar. Loatt det een antal joar geworden, telt et bie mekaar op, en lokale kaartpeunten komt kats in de bonen met wearldwiede koördinoaten en GPS-techniek van satellieten. 

Op dit ogenblik zit der 1,5 meter in an verskil. Genog um auto- en smartphone-navvi’s kats op den biester te brengen. 

“As iej zelfsteurende auto’s in weelt voren, heb iej wal korrekte kaartgegewens neudig,” zea Dan Jaksa van Geoscience Australia tegen BBC News. “Wiej hebt hier trekkers dee zikzelf oawer boerderiejen dirigeert. As de plattegroond van de boerderieje aanders is as de kaartpeunten van den trekker’s GPS, kon den boer wal es een probleem kriegen.”

Um een duuster vuuroetzicht te ontwieken, woerbie as trekkers hele boerderiejen van de bene booltert, stelt et laand vanof den eersten januwoari de kaartpeunten noar et noorden bie. Tegen 2020 haalt de driewende plate dee peunten wier in en stoat vuur et eerst seend 1994 de analoge en digitale kaartpeunten wier liek.

Um disse gekhead vuur et vuurliggende te vuurkommen, mut der in 2020 een nog nöader oet te waarken programma kommen wat et verskil verdan bierekkent. “As wiej een syteem hebt wat zik verdan biestelt, kan de hele wearld et voort broeken,” meant Jaksa.

Australië zat töt 85 miljoen joar terugge nog bie den Zuudpool bie an. Vanof den tied treuk et aal mear oet mekaar. Australië skeuf eerst bie de Indiase Plate bie an, mer treuk zik doar ook wier van lös, misskien zo’n 3 miljoen joar wierumme.

Oawer 50 miljoen joar (a’w et beleawen magt) knapt Australië tegen zuudoost Sjina an, woermet at der ne nieje Himalaya ontsteet. Det is ene van de eerste puzzelstuks in et grote Pangaea Ultima, een megakontinent wat der oawer 250 miljoen joar zal wean. Zegt neet a’w et oe neet ezegd hebt. Tegen dee tied hebt ze trouwens vaste wal bettere GPS.


Duur Robin Andrews
1 augustus 2016
welle: iflscience.com
Oorsproonkelik: BBC News

Bolivia’s tweede grötste mear is non ne dreugvlakte

22 januwoari 2016
duur Pedja Kalajdzic

Poopomear oetdreugd

Et satelietbeeld leenks teunt et Poopomear in 1986. Rechts is wat der nen moand terugge nog van oawer is. Foto: USGS/AP

Visker Valerio Huanca steet bie nen viskeboot op wat ooit den wal van et Poopomear was. Foto: David Mercado / Reuters

Nen visker löp vuurbie een stel boten dee as earder vuur de viskerieje broekt wörden. Foto: Juan Karita/AP

Oonderzeuk wis oet at miljoenen visken en hoonderden veugel dood zeent duur et verdwienen van et Poopomear. foto: David Mercado/AP

In et oawer eblewene van et döarpken Untavi geet oold-visker Cirilo Choque noar zin nieje woark as metselder. Volgens Reuters wonn der eerst 500 families in et döarpken, woervan as twee daarde vort is. Foto: Juan Karita/AP

Et mear wör veugelloos verkloard noa de oetdreuging in desember verleden joar. Mer duur wat reagen is der wier wat water, woerduur as de flamingo's oet et noabieliggende Uru Uru-mear zeent wier ekömmen. Foto: Juan Karita/AP

De umgewing, dee as vroger oonder ne grote watermassa lea, zut der non oet as ne löage weuste. Foto: David Mercado/Reuters

Et mear is wal es earder oet edreugd en toen köm et water wal wier. Oonderzeukers meant at det neet wier gebuurt. Foto: Juan Karita/AP

Visker Rene Valero op zinnen boot op et oetdreugde mear. Foto: David Mercado/AP

Foto: Juan Karita/AP

Et Poopomear besleug ooit meer as 2500 kilometer in et veerkaant, mer is non offisjeel oetdreugd. Doarmet verdreugden de leawensgroond vuur meerdere doezende leu, hoonderden veugel en miljoenen visken. – Det keump duur de opwoarming van de wearld, meant oonderzeukers.

Kleane viskeboten ligt der verloaten bie, skienboar middeln in ne dreuge vlakte. Kewers doot zik tegood an de mennigte visken- en veugelkadavers dee as grote delen van et laandskop bedekket. Oonder de hete zunne vechtet meeuwen um de leste kleane pläskes.

Et Poopomear, ooit Bolivia’s tweede grötste binnenmear, wör vurige moand offisjeel opdreugd verkloard.

40 deage leden nog water

Den umtrek wör bewoond duur ne gröaiende mienbouwgemeenskop, dee as van et mearwater ofhaankelik warren. Lokale boeren en gemeenskoppen as Untavi zörgden vuur den dageliksen kost, met bievuurbeeld visken en aandere waarken dee as verbeunden zeent an et Poopomear, volgens niejsburo Reuters, dee as de strekke in Bolivia’s zuudwestelike Oruro-distrikt bezocht hebt.

Een viskekadaver herinnert der nog an at hier nog neet zo lange leden water was. FOTO: DAVID MERCADO / REUTERS

– “Nog mer 40 deage leden was hier water, en flamingo’s. Der was roem water woer as non nog een paar kleane doonkere steas zeent,” zeg Valerio Calle Rojas, ene van de 150 viskers oet Untavi, tegen Reuters.

“De meeste leu zeent net as et water verzweunden. Edwungen um vort te trekken. Toen as et mear oetdreugden, zeent miljoenen visken dood egoan. Doarduur harren de veugel gin etten en zeent ongevear 500 eanden en flamingo’s dood, blik oet oonderzeuk.”

Den lokalen visker hef vief keender en dech der non oawer um etzelfde te doon as wat dree daarde van zin doarp – ongevear 500 families – de leste dree joar edoan hef: vluchten en vanniejs beginnen in aandere delen van Bolivia, in Argentinië of Sjili.

El Niño’s skoold

Et Poopomear lig 3700 meter boawen den zeespegel, in de korkdreuge hoogvlaktes oonder de Andes. Et mear hef dus al earder slachtoffer ewest van et grillige klimaat. Vuur 20 joar dreugden et mear ook zowat helemoal oet. Mer et water begun wier op te kommen en bedekten op zin meest 2500 kilometer in et veerkaant. Det gebuurt neet wier, meant oonderzeukers.

Visker Abraham Fulguera heuld zinne viskerkaarte in de heugte. Hee waarket non as bouwvakker in Untavi, terwiel as aanderen zeent vort trökken. “Ik hoppe a’w gin spookdoarp wordt,” zeg hee tegen niejsburo AP, dee ook in de strekke was. FOTO: JUAN KARITA / AP

Met det de ieskappen in de Andes verdwient, nemt ze ook de welle vuur et Poopomear met. Mer der spölt nog meer. De dreugte keump vuural van et wearfenomeen El Niño.

– “Vroger köm El Niño um de tien joar vuur, en doerden dan twee joar. Doarnoa har et Poopomear wier acht joar een normaal klimaat,” verteelt Milton Perez, professor bie de Universiteat in Oruro.

Mer duur opwoarming van de wearld en pasifiese streumingen keump El Niño non um de dree joar, volgens den professor.

– “Dus een joar met El Niño en dan een joar met La Niña en een joar met normaal klimaat. Doar hef et Poopomear neet genog an um zik te herstellen. En et wörd alverdan slimmer.”


Welle: http://www.nrk.no/urix/bolivias-nest-storste-innsjo-har-blitt-en-orken-1.12762803