Et vöärnaamste nys van 7 february 2018

Trump wil nen uptocht “net as in Frankryk”


foto: Christophe Archambault/AFP/Getty Image

Den amerikaansken president Donald Trump wil een groot militäär vertöön in Washington. Et idee kreeg he by den uptocht vöär Bastilledag in Frankryk. Et Witte Huus seg dat der inderdaad wat ankümp, mer dat noch nit düdelik was wat et geet kosten. Et plan hef al völle afjacht kregen. Nen veteranengruup vergeleek Trump met “nen wannabe krachtpatser uut nen bananenrepublyk”. Vergelykingen met Noord-Korea en Rüsland wörden ook al maakt.  (theguardian.com)

Süster Noord-Koreaanske leyder by oapeningsvertöön Olympiske Spöllen

foto: KCNA

De süster van Kim Jong-Un, Kim Jo-Jong, sal by de oapeningsceremony van de Olympiske Winterspöllen in Süyd-Korea weasen. Kim Jo-Jong is de jüngste dochter van weylen Kim Jong-Il. Seed vörig jår is see lid van et invloodryke Noord-Koreaanske politbüro. De beyde Korea’s gåt tehope under ene vlagge meddoon an de Spöllen. Internationaal wörd hopt dat et de verstandhölding tüsken beyde landen wat sal untdooyen. Volgens geleerden sal et weynig invlood hebben up et nukleäre programma van et noorden. (BBC.com)

Skryvers hitryge Game of Thrones wilt ny Star Wars-dreeluuk skryven

foto: Christophe Archambault/AFP/Getty Image

Skryverskoppel David Benioff en DB Weiss, bekend van öäre fantasy-hitryge Game of Thrones gåt een ny Star Wars-dreeluuk skryven. Dat wör dinksdag up de offisjele websteade bekendmaakt. De films wordt afsünderlik van de rest produceerd. Se müt nog beginnen, mer der wordt nog eerst 3 andere Star Wars-films uutbracht.(theguardian.com)


lokaal

Ny bestemmingsplan Vleegbasis Twente müt 1500 arbeydssteades upleaveren

foto: ©Annina Romita

Et 6000 bladsydes tellende plan hef ideyen vöär fabryken vöär vleegtüüg- en autounderdelen. Ook ståt der regels in åver gelüüdsoaverlast, beskarming van planten en deers en bowafmeatingen. Woonsdagoavend köänt löde dee der meer van wilt weaten et plan eaven inkyken. (tubantia.nl)

Vöär et sommer noch twee nye staatsanklagers vöär kriminele familys Duisburg

Foto: Reichwein

In noord-Duisburg in Noordryn-Westfalen gevt et minstens 70 kriminele familys dee sik skuldig maakt an roof, afpersing, geweld en handel in verdövende middelen. Et dreyt in totaal üm ongevear 2800 löde. Met de nye oapenbare anklagers köänt dee gauer anpakt en veroardeelt worden. Et bysündere is dat disse anklagers sik enkel med disse familys gåt besigholden. Et is deel van een bundslandbreed initiatyf van in totaal 1137 nye arbeydssteades vöär justity. (rp-online.de)

Ik wul at myne ölders my öäre språke leard harren

(Tekening: Ella Byworth vöär Metro.co.uk)

Myn moder kan dree språken vlöäyend. Myn vader kan der twee. Ik mer ene.

Up et eerste gesichte likt myne beparkte spåkveardigheyd gin groot pünt. Jammer, up syn slimste. Mer språke is mear as enkel een uutwesselingsmiddel tüsken twee löde. Et dregt by sik een pakket an kultuur, arfgood, gröötsheyd en identiteyt. Myne ölders komt uut Nigeria. Een land met een ryk palet an kulturele stammen dee by mekaar mear as 500 språken köyert.

Et land wör ook koloniseerd döär Groot-Brittanye, wårdöär engelsk ene van de hunderden språken is. Myne ölders köänt beyde engelsk en yoruba. Myn moder kan ook igbo. Ik sin upgröäyd in Londen. Engelsk is dårüm myne eerste språke. Mer toch heb ik et gevööl dat een deel van myne identiteyt kwyt is, ümdat ik de språke van myne vöärölders nit kenne. By ydere språke dee y kent, geet der ne werld an kultuur open.

Denkt es an bysünderheden uut et engelsk. Der sind ontelbåre uutdrükkingen, gesegdes en wöärde dee hunderden jåren wyrüm gåt, når een  seker vöärval of ne kultuur. So is et nu ook met et igbo en yoruba van myn vader en moder. Ümdat ik disse språken nit kenne, vind ik dat myne kennis van myn arfgood as vanselv beparkt wörd.

Myne identiteyt is al ünyk ümdat ik de dochter van nen eerstegolfs afrikaansken immigrant sin. Ik sin nen britsken Nigeriaan of nen nigeriaansken Brit, wu y et ook nömen wilt. Ik gröäyen up in een huusholden dat so in Lagos kon wean, mer so gauw ik de döäre uutstappen was ik wyr in Londen. Disse dübbele identiteyt is my leev. Dårüm stekt et my dat ik der so een essentieel deel van misse.

Ik wete dat, ümdat ik in Groot-Brittanye upgröäyd sin, myne britske kante alyd de oaverhande hef oaver de nigeriaanske, mer ik vinde wal at se makkelik de språke up syn minst an my harren können döärgeaven. Döärdat ik jårenlange stykem stünd met te lüsteren by gesprekken tüsken myn moder en öäre süster, verstå ik igbo. Mer ümdat ik et selv nit kan köyeren, vööl ik my der nog altyd mer half by betrökken.

Up gadderings met family of vreanden, wår de grappen en de wille oaver en weer vleegt, sin ik der mer half by. Ik was wal es afgünstig up myne asiatiske vreanden dee punjabi van öäre ölders leard harren, of urdu by vöärbeeld. Et gavven öär et soort toogang in de gemeenskap van öäre ölders wårvan ik met myne mer kon drömen.

Ölders met ne andere moderspråke dan den wat de kinder leart ümdat se argens anders upgröäyt, hebt nen plicht üm et wydter te geaven, te hope met öäre rykdom an weardes, kennis en ervaringen. Y weet ja nooyt in wat vöär ümstanden y terecht komt en et nödig blykt te wean. Mer boavenal wil y dat uwe kinder öäre wårheyd, gevööl en sikselv up meardere wysen köänt uutdrükken.


döär Funmi Olutoye
Metro.co.uk
27 januåry 2018

Drokken hond? Dreyt Bob Marley

(WilleeCole/Thinkstock)

Is uwen hond döär et dolle hen? Geet he as nen gek tekeer? Trekt dan wat van Bob Marley uut de kaste. Uut ondersöök van de Üniversiteyt van Glasgow en de Skotse SPCA blik at hünde et heanigst wordt van reggae.

De ondersökers dreyden müsyk in een asyl en keken wu as de deers reageren. De hünde kregen vyf soorten müsyk te hören: pop, Motown, klassyk, soft rock en reggae.

De proofhünde  güngen düdelik vaker dör de bene as der müsyk klünk. Dat göld vör alle stylen. Mer öären härtslag dalen et meest by reggae en soft rock, bleek uut de metsyfers.

Reggae en soft rock sprüngen der uut, mer et ondersöök wees ook uut dat de deers toch ook wal avsünderlike, egene müsyksmaken hebt.

De Skotse hünde-upvank wil nu kyken of se gelüüdsinstallasys in öäre kennels köänt plaatsen. Ook wilt se ondersöken of müsyk ook invlood hef op andere deersoorten in öäre asylen.

Üm u alvüste wat te helpen, heb y hyr prima reggae van Roots Creation, uut Eanske in Twente:


Welle: bbc.com

Twij Deuntjes en Klouk magt bliewen

Henk Scholte. (foto: Rolf Schreuder)
Henk Scholte. (foto: Rolf Schreuder)

Goud Neis vuur de Grönningers, mer ook vuur aandere leu dee as muziek in aandere sproaken as de Engelse eenheadswörst maakt en magt. De onwies geleefde Grönningse programma’s Twij Deuntjes veur Ain Cent en Klouk magt bliewen.

Den böardigen programmaleader Henk Scholte zeg an de tellefon at hee der wies met is: “Ik vin et geweldig mooi neis. Et gait nait meer deur de week, mor op zundagmörn hebben we neie kansen en een nei geluud. Hardstikke mooi!”

Earder van et joar kondigen RTV Noord fleenke bezunigingen an. Vuural de programma’s Klouk en Twij Deuntjes mossen et lieden. Mer doar köm et halve Saksenlaand vuur op de achterste benen. Der wör ne hele Facebook-ziede vuur opricht en völle bekeande en meender bekeande artiesten leuten zik op nen spesjalen dag heuren vuur de programma’s.

Erik Hulsegge van Klouk is ook tevreaden: “Geweldig neis! En ik denk dat dat nait allennig vin, mor prakties hail Grunnen!” Zin programma zol ook verwienen, mer hee mag et programma in de zommermoanden bliewen doon.

Um et te vieren hef et aksiekommitee nen gala-oawend opzat. Op 14 desember mut et um wean. Dit wörd dan opnömmen en tusken Karst en Oold en Niej bie böllekes oetzeunden.

5 dinge dee as IEJ vuur oonze sproake köant doon

Heanig an lik oonze sproake oet een dal te kroepen. Leu skaamt zik der neet mear zo vuur as in et verleden (woerum ook eagenlik?) en et wörd verdan vaker in marketing inzat um de leu met een herkenboar geluud in de knippe te kommen. Doar mu’j bie wean! Doarumme hier 5 dinge dee as iej köant doon um oonze sproake verdan te helpen.

KuiertSaksies


1. Kuieren
Met kunnigen, mer vuural met de kleanen. Want dan leart ze et as normaal te heuren. De meeste sproakenlearders zöalt et met oons eens wean: gin eankelen anpak geet der zo met strieken as gewoon kuieren met leu dee as et al good köant, et leewste in de strekke woer as dee sproake vuurkeump. Op de middelboare skole hebt ze hele Taaldöarpe vuur Engels, Duuts en Fraans, want jongeleu liekt et better te learen in et echt as oet een beuken. Maakt van oewe umgewing een taaldoarp.

“Um de sproake te bewoaren, hoof iej ne eankel mer te bliewen kuieren.”

2. Kiest ook es vuur Online Saksies


20160811_150341
Facebook, Snapchat, Instagram, WhatsApp, maakt neet oet woer. Maakt dee sproake zichtboar. Deankt bie allens wat iej der op zet es: “woerumme zol ik et neet in et Saksies doon?” Ieder moal as iej in ne aandere sproake skriewt, is det een verlees vuur et Saksies. Smoesjes det een aander et neet leazen kan of det iej et neet skriewen köant hebbe vie al vake zat heurd. De meeste leu dee det roopt, hebt et nog nooit probeerd. En neet stoer doon met oewe internasjonale vreanden… dee köant oew Hollaands ook neet leazen. Probeert et mer es. Der zeent sowieso 1,8 miljoen leu in Nederlaand dee as et wál leazen köant.

3. Skead oet met det onbenullige
Saksies is net zonne serieuze, völziedige sproake as iedere aandere. Et is neet eankel mer vuur brekken, zoepen en op de proeme kroepen en aandere onbenullighead. Det is non juust de readen at völle leu et neet kuiert. Skead oet met klisjees herkauwen. Verzint es wat niejs. Of better nog, doot der es gewoon normaal met. Zo as in dit artikel.

4. Maakt et een middel, neet et doel
Wat wordt der de leste joaren een bult stuks, verskes, gedichten en verhaalkes eskrewen in oonze sproake. Mooi! Mer wiedter as vermaak geet et neet. Kiekt es wiedter en broekt et es op ne nuttige wieze. As iej nen e-mail steurt noar een kollega, woerumme zo’j det dan neet in et Saksies doon? Neet professioneel? Dan maakt vie et toch professioneel? As iej aait mer bange bliewt um der es wat niejs met te doon, keump oonze sproake nooit vuuroet.

“As iej aait mer bange bliewt um wat niejs met Saksies te doon, keump et nooit vuuroet.”

5. Grötter deanken
GrötterdeanknOew lokale dialekt is neet zo heel aanders as det wat in et volgende doarp kuierd wörd. Dezelfde zegswiezen, dezelfde grammatika, dezelfde wöarde… iej sprekt et misskien wat krang oet. Mer in wezen is et allemoal etzelfde. Neet zo bange wean at leu oe neet verstoat. Allens bie mekaar zeent vie met zo’n 5 miljoen Platsprekkers! De grötste wearldsproaken zeent allemoal ooit as onbedudende sproaken begunnen. De leu dee as det kuieren, warren der eankel wat greutser en egenwiezer met. Köant vie ook wean. Neet zo rap den kop loaten hangen. Ook neet koste wat kost, mer wal wat greutser as in et verleden.

125-joar oold twistpeunt ophealderd: non de wc-rolle GOOD UMME hangen!

Vuurlangs (op de rolle kieken) of achterlangs (in de rolle kieken)? Et was al seend et begin dudelik. (foto: froot.nl)

Et is in völle hoeshooldens en bedriewe nen stillen oorlog. Mut wiej non in of op de wc-rolle kieken? Toch is et al seend de oetveending van de wc-rolle dudelik. den bedeanker van de wc-rolle wol det wiej der op kiekt. Wat ook völle logieser is. Völle leu warren et eankel mear as 125 joar vergetten.

Den Amerikaansen zakenman Seth Wheeler vreug in 1891 pateant an op zinne oetveending. Doar bie beskreef hee det et oeteande van de papierlappe “noar boeten” vallen mut. In-kiekers, dreeien dus!

Den in Amsterdam wonnenden Amerikaan Owen Williams twitteren zinne oontdekking de wearld in, zodet alleman et weten meug:

Wheeler, groten man achter de Albany Perforated Wrapping Paper Company, zorgen der ook vuur at wiej noe perfekte vellekes ofskuren köant: Albany Perforated kreeg pateant op et idee um papier met kleane geatjes in lecht-ofskuurboare stuks te verdelen in 1871.

“Minne oetveending… is ne rolle wc-papier met geatjes op de verdeelliene tusken et ene velleke en et volgende, zodet et lecht of te skuren is, woermet as disse rolle een niej fabrieksartikel wörd,” skreef Wheeler in 1871 in zinne pateantanvroage.

Non at wiej dat opkloard hebt, kan iederene zik wier gangs hoolden met dringender zaken: wovölle löagkes?


Duur Jenny Che
17 meart 2015
Welle: huffingtonpost.com

USA-niejs: Gef Donald Trump et op?

De Amerikaanse republikeinen bekiekt de meugelikheden as Donald Trump opstapt. (foto: wonkette.com)

Bie wearldsproake veende vie et Noorske woard vuur verkiezingen wal toopasselik vuur et Amerikaanse circus: walg. Toch is dit niejs te mooi um neet te delen.

De tegenweend wörd verdan staarker: vuuranstoande republikeinen doot zoonder skaamte waarven vuur demokrate Hillary Clinton. De anklachten oet et boetenlaand wörd alle deage heftiger. Non vroagt de media zik openlik of: löt Donald Trump de moodvearen hangen?

Noa at hee moandenlange in den anval was, geet zik Donald Trump inenen op meardere peunten verdeadigen. De hoge hearen van de republikeinen, woervuur as zik Trump in november presideantskandidoat stealden, doot volgens den umroop ABC News drok disteren oawer wat der mut geburen as Trump, den as bekeand steet um zin dunne velleke, nen trad terugge dut as kandidoat.

Den niejsten anval köm oet Paries. Een antal van Trumps “oetspattingen geewt oe et geveul det iej der ene worgen weelt,” zea Fraankrieks presideant François Hollande. Hee dolen doarbie op “kwetsende en nearbugende” oetloatingen van Trump tegenoawer de oolders van Humayun Khan, nen Islamitiesen VS-soldoat den as in den Irakkrieg umme kömmen was. “As de Amerikanen Trump kiezet, zal det gevolgen hebben, want ne Amerikaanse keuze is ne wearldwiede keuze,” zea Hollande.

Skaarpe kritiek oet et boetenlaand

In de leste moanden hebt ook aandere stoats- en regearingsleaders zik ongewoon skaarp oetsprökken oawer den republikeinsen koartrekker. Den Meksikaansen presideant Enrique Peña Nieto zea at Trumps “vrömdenhatelike oetsproaken an dee van Hitler en Mussolini heugen.” Hee bewearden dan later at zinne wöarde “oet et verbaand trökken warren”, mer toch. Nieto maken bie geleagenhead toch nog wal eawen dudelik at zin laand ondaanks Trumps oetsproaken “op gin eankele wieze” vuur ne mure betalen zollen, dee as Trump tusken de beaide laanden bouwen wil.

De Britse premier Theresa May neumen toen as zee nog binnenlaandsminister was, ne oetsproak van Trump “onzin”. Hee bewearen at de politsie een bepoald stadsdeel in Engelaand neet mear indörven. Zin idee vuur een reaizeverbod vuur Moslims was “taargend, verkeerd, en nutteloos”. Den vurigen bewonner van Downingstroate Nr. 10, David Cameron, beskreef de plannen as “dom”. De Duutse boondskaanslerin Angela Merkel heuld zik oawer Trump oardig stille.

Skaarpe kritiek oet de egene partieje

Ook in et egene republikeinse kaamp mut Trump et lieden. Miljardearsmöatje en Ex-Hewlett-Packard-Sjef Meg Whitman, dee in 2010 ne poging deed um gouverneur van Kalifornië te worden, geet de demokratiese presideantskandidoate Hillary Clinton -neet Trump- nen fleenken baarg met seanten tooskoewen.

Met den Niej-Jorksen Richard Hanna keundigen ook den eersten republikeinsen kongresofveardigden zinnen stem vuur de demokrate an. De leading van de republikeinen hef et zoer non as Trump angewen hef at hee den sprekker vuur et Hoes van Ofveardigden, Paul Ryan, bie de interne partiejverkiezingen neet zal oondersteunen bie den zinne herverkiezingskampanje in zin kiesdistrikt.

De partiejenleaders zollen zo “frustreerd en aargerd” wean oawer Trumps “onnoavolgboare gedrag”, det ze oawerlegd zollen hebben vuur et geval zik den huuzemagnaat inenen terugge zol trekken, volgens ABC. Trump ligt in peilingen achter op Clinton. Op den lesten knieperd nen vervangenden nomineerden andreagen kán, mer is wal lastig.


Duur Ansgar Graw
3 augustus 2016

Welle: Die Welt

Doar köant wiej wat van learen: Welske sproake krig een miljoen sprekkers tegen 2050

Een plaatsbrödken in et Welsk, wat internasjonaal vuural bekeand steet as of der ne katte oawer een knöpkesbröd waandeld is.

Terwiel as Platsprekkers in Nederlaand met een slappe oetvlochten smiett as “leart de keender mer Engels, doar hebt ze völle mear an as Plat,” doot de leu in Wales der zelf ofstaand van, löt de BBC weten. Op et waark krieg iej ja net zovölle terechte in de ene sproake as in de aandere, as iederene deezelfde sproake keant.

Doarumme hef den eersten minister van Kumrië (zo as Wales in et Kelties heet) ezegd op et Eisteddfod, een festival vuur Welske kultuur, at der nen miljoen Welske sprekkers mut wean tegen 2050. Carwyn Jones benoadrukken et belang van et waark, de familie  en den vuuroetgaank as andachtspeunten.

Alun Davies, de Welske sproakminister, gavven too at et “een met opzet roosklurig” doel is, terwiel as Plaid Cymru’s Sian Gwenllian de ankondiging “wier nen keunstgreep” neumen. Toch is et priezensweard at der leu op hoge steas zovölle wearde hecht an öare sproake. Mennig Platsprekker in Nederlaand zol der good an doon um et doar es wat van of te kieken. Bie oons blif et meestentieds bie noodropen at oonze sproake vergeet, terwiel as der nums de peddels pakt en begeent te roeien.

Ne telling in 2011 leut nen val in et antal Welske sprekkers zeen van 582.000 in 2001 noar 562.000, ongevear een op vief inwonners. In vergeliek hef Tweants ongevear 630.000 sprekkers, wat mer een heel klean deel is van de 4 of 5 miljoen sprekkers dee as et Nedersaksies bie mekaar hef. Met oonze Duutse noabers der bie. Toch weelt oonze leu nog aait neet wiedter as öar egene döarpke kieken en neumt et Plat van vief kilometer wiedterop “totaal aanders”. Doarduur bestoat der hoonderden ofslöttene heemkeundeklubkes, dee as zik bleend staart op öar egene dialekt van 50 joar terugge en dee as allemoal egenhaandig et rad vanniejs probeert oet te veenden. Ze zollen der good an doon um der es wat vaker bie mekaar achterhen te kieken.

Oet van ooldsher Welske gemeenskoppen trekt jonge leu vort vuur waark, terwiel as legere huzeprieze wier volk antrekt wat de sproake neet keant. Bie Wearldsproake hebt wiej dat vaker heurd.

Ministers dee as verleden moandag et Welske parlemeant bie mekaar reupen in de National Eisteddfod in Abergavenny, Monmouthshire, neumen juust ne gröai in de vroage noar Welsk oonderwies as ne readen um positief te deanken. Ook in et Nedersaksiese gebeed wörd alverdan mear um Plat op de skolen evroagen en bie oonze noabers gebuurt det mangs al.

Op zes peunten wörden vuurstellen maakt:

  • Planning – wodöanig maakt wiej de Welske sproake een vast oonderdeel van et dagelikse leawen.
  • Dageliks leawen – roopt leu op um Welsk te broeken en respekteert dee wat et doot.
  • Oonderwies – wodöanig krieg iej dee leu an et Welsk op skole, in et heuger oonderwies en in et volwassenoonderwies.
  • Volk – de sproake duurgewen an de keender en et broeken op et waark.
  • Hulpe – met wöardebeuke, digitale middelen en media in et Welsk.
  • Rechten – wetten opstellen dee as Welsk nen offisjelen stoatus geewt en zorget at et broekt blif worden.

“Wiej zeent een greuts tweesproakig laand,” zeg Jones. “Wiej hebt et volste vertrouwen at et gesprek wat wiej hier vandeage anzwengelt oons helpet um de sproake te loaten gröaien, zodet et wier een leawendig deel van oonze gemeenskoppen wörd.” Oonderwiel hef Nederlaand veer sproaken, mer wiedgoande hulpe van de Nederlaandse regearing blif oet. Behalve vuur et Freesk, umdet de Freesken gewoon mear met nen voest op toafel dörft te houwen. Nen oproop vuur RTV Oost van de Tweantse Europarlementariër Annie Schreijer-Pierik um wat met oonze sproake te doon is nen trad in de gode richting. Toch is et dan wier kenmaarkend vuur oonze sproaksituasie at den oproop in et Hollaands was. Zelfs den grötsten Platfanaat dörft in et openboar nog aait gin Plat te kuieren.

Freeske woarskouwige vuur den hoond. Zelfs a’j gin woard Freesk verstoat, begriep iej et wal.

Oonderwiel kleenkt in Wales striedlustige geluden. Davies: “Et is ne grote oetdaging, mer dee köant wiej an, umdat wiej vanoet een krachtig oetgaankspeunt oetgoat.” In Nederlaand goat der ook regelmoatig stemmen op um wat met oonze sproake te doon, mer dan zeet leu meteen al nen hoop bearen op de weg. Nums wil wat inleaweren, umdet ze allemoal meant at zee et beste Plat kuiert. En dan geet et met kuieren hen.

De Welske regearing deed vuur dree joar terugge een oonderzeuk noar de “nasjonale kuierieje” oawer et broeken van de Welske sproake, noa de oetslag van dee telling. Jamie Bevan, vuurzitter van de Welske sproakroad Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, zeg at der seend dee tied völle plannen maakt en oetgewen zeent, mer det ze “nooit helemoals duurvoord zeent”. Doarumme veendt hee: “Et is dus heel apart at de regearing non wier een oonderzeuk insteelt. Welsk as ne leawendige sproake lig op et gat – vie raakt alle joaren 3000 sprekkers kwiet.”

Plaid Cymru’s Sian Gwenllian veend et doel van een miljoen wal mooi, mer zeg doarbie: “Wiej hebt niks an wier nen keunstgreep, wiej köant de tied non wal better broeken.” Neil Hamilton, leader van de UKIP group in de Welske Road, kon zik veenden in de toozeggingen, mer vullen an: “Wiej mut neet kuiern, mer anpakken.” Heurt heurt, of neet dan.

Suzy Davies AM van de Welske Konservatieven meant at “de leu zik nog zöalt versloeken in de oetwaarking van disse plannen.” Ook det keump regelmoatig in disterieje oawer oonze sproake terugge. Mer det is ginnen readen um et neet te proberen. As iej doarumme mer niks doot, boert et sowieso achteroet.

As antwoard op de annames at et wier een völs te groot plan was, zea Jones: “Vuur de verkiezingen was der dit doel nog geheels neet. Een miljoen is völle, joa. Doarumme is et belangriek at wiej good lustert noar de gelearden, zodet et doel haalboar wörd.” Der is dus hoppe vuur et Welsk. En vuur et Nedersaksies?


Welle: BBC.com
1 augustus 2016

‘Heuwdvuurroad’ gorilla’s eveunden in Kongo-Brazzaville

Zett Tweantse oonderskriften an of oet met et knöpke [CC]. (Oorsproonkelike video: Youtubekanaal Lonely Planet)

Gorilla-experts van de Wildlife Conservation Society (Vereaniging vuur Weeldbehoold) zegt at ze ne biezeundere veundst edoan hebt in et dichte woold van Kongo-Brazzaville: ne machtige groep earder nooit ontdekte westelike leeglaandgorilla’s. De deers stoat op et peunt van oetstaarven.

Kaarte van de gorilla’s leafgebeed in lechtgreun. (foto: npr.org)

De oonderzeukers zegt at de eerste weeldtelling in et gebeed löt zeen at 125.000 westelike leeglaandgorilla’s et onmeundig good doot in de noordelike reagenwoolden van et laand. Det antal is tweemoal zo hoge as wat sommige gorillaskattingen wearldwied warren.

“Vie hebt de heuwdvuurroad van westelike leeglaandgorilla’s eveunden,” zeg Steven Sanderson, vuurzitter van de vereniging, dee as et oonderzeuk leaden. “Vie  wussen ja neet at disse ‘bevolkingsdichthead’, dus et antal gorilla’s per veerkaante kilometer, meugelik was in Kongo.”

De oontdekking steet lienrecht tegenoawer et feit at aandere gorilla’s in Midden-Afrika verdan wiedter oetstaarvet.

Een Sitatoenga-männeke deelt zin ettenslaand met de gorilla’s. (foto: Thomas Breuer/Wildlife Conservation Society)

Sanderson gef an at et der neet op lik at de gorilla’s in Kongo’s noordelike reagenwoolden last hebt van dee problemen dee as aandere gorillagroepen in aandere delen van Afrika zowat hebt loaten oetstaarven – oorleuge, streuperieje, onwiezen hooltkap en zeektes dee as deels duur kontakt met meansken ontstoat.

“Allerhaande zeektes, met et Ebola-virus vuurop, loatt grote geater achter in et woold woer as vroger hele gorillafamilies wonden,” zeg Sanderson.

Ene van de belangriekste readenen at et de gorilla’s doar zo good geet, wör dudelik a’j ooit es duur de zoompige bossen loopt. Ze zeent deel van ne strekke dee as verkenners zo as Richard Ruggiero van de U.S. Fish and Wildlife Service mangs de “greune hölle” neumt.

“Et is ne wearld op zik,” zeg Ruggiero, den as neet bie dit oonderzeuk bie was, mer den as al wal 15 joar gorilla’s en olifaanten oonderzöch.

“In disse zoompige strekken kö’j as meanske gewoon neet terechte,” weet Ruggiero. “Der vaalt nog ginne teante op te zetten.”

En umdet der volgens Ruggiero gin hooltkap is in disse reagenwoolden, zeent der ook gin weagen. Streuperieje en jacht komt hier dus ook neet of nauweliks vuur. Et keump der op dale at der gewoon weanig leu komt, zeg Ruggiero.

Mer doar keump veraandering in. De leste joaren verkoch Kongo-Brazzaville hooltkapvergunningen, volgens Ruggiero. De druk um hooltkapvergunningen of te gewen is verdan heuger.

Afrikaansen oonderzeuker Jean Robert dut gorillanöste tellen. (foto: Dave Morgan/Wildlife Conservation Society)

“As der natuurlike groondstoffen zeent in Afrika, is der aait ne wedloop um ze zo rap meugelik oet te putten,” zeg Ruggiero.

“Et is gewoon verskrikkelik. Mer et niejs oawer dit grote gorillavolk gef hoppe det de leu et as ne kaans zeet um der bie te wean vuur at de aandere gäste det doot,” zea Ruggiero, woermet as he duudt op jagers en hooltkapbedriewe.

Ruggiero hopt at der een plan in de maak is vuur de natuurlike groondstoffen in et gebeed. Een plan woerin wat aanders steet as “loat der kearls met kettenzagen en bulldozers in.”

Volgens Sanderson zeent der wal wiezen woerop at de gorilla’s van de greune hölle beskaarmd worden köant. De of eloppene joaren hef zinne vereaniging grote kapbedriewe in aandere delen van Kongo doerzaam kappen leard en streuperieje oawer de hooltkapweagen terugge dringen.

Doarbie ligt der bie de regearing een plan um van de dichtbegröaide strekke een weeldpark te maken, zeg Sanderson.

Volgens um zal et nog neet metvallen um de niej oontdekte ‘heuwdvuurroad’ te beskaarmen, mer hee hef gode hoppe at et geet lukken.

Nen toovlucht vuur gorilla’s, mer wo lange nog?

Aanders as bie baarggorilla’s, woervan as der een paar hoonderd zeent, is de groep leeglaandgorilla’s nog groot genog en neet lecht te bereiken. Natuurbehoold kan doarumme neet good skatten wo groot as et gorillavolk echt is.

Wat ze wal weet is det eapevolker rap verdwient duur Ebola, jacht en boskap. Of de gorilla’s der wier boawenop komt is nog mer de vroage, ondaanks niej oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“De leste twentig joar hef Ebola lokaal ezorget vuur slimme ofnames in gorillagroepen in Kongo en Gabon. Mangs wal töt 95%,” beweart oonderzeukster Emma Stokes van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“A’j rekkent at grote eape lange leawt en zik mer laankzaam vermeardert, kan et wal 120 joar doeren vuur at zik zulk inklappen van nen groep hersteeld hef,” zeg Stokes.

Dreiginge vuur de soort

In 2003 skreef nen koppel oonderzeukers in et blad Nature at de groep eape in Gabon tusken 1983 en 2000 vuur mear as de helfte oet estörven was duur Ebolakoortsen en kommersjelen jacht. Ze reupen op um gorilla’s op stop en stea op de lieste te zetten van slim bedreigde deers. Dee stoatus wil zeggen at ze der skien van hebt binnen dree geslächte met 80 perseant meender te wean. Mer de oonderzeukers meant at ze dee 80 perseant al in twee geslächte haalt.

Töt dee tied was de kommersjele jacht de belangriekste dreiging vuur gorilla’s. De oetbreadende hooltkapindustrie har de jacht van anvaankelelik ne noodzaak promoveerd töt ne weensgewende oondernemming. Strekken dee as vroger slecht bereikboar warren, wörden lös esteeld vuur jagers en der wörden weagen hen elegd, zodet et vleais oawer grote ofstaanden vervoord worden kon.

Tusken 2003 en 2004 dunnen de Zaïrestreng van et Ebolavirus de gorilla’s van Kongo em Gabon nog mear oet. De zeekte was eawen slim as de jacht. In et blad Science skrewen oonderzeukers in et Nasjonaalpark Lossi at allene al in öar oonderzeuk 5000 gorilla’s duur Ebola ummekömmen warren; 90 töt 95% van de hele groep.

En terwiel as kommersjelen jacht et meeste vuurkeump roond steas woer as meansken wont, is Ebola juust de moardfaktor in of eleagene strekken. Oawer nen streppel van 600 km, vanof et westen van Bo-oewe töt Noewabale-Ndoki in Noord-Kongo wörren eapekadavers ezeen dee as neet duur jacht ummebracht warren. Et was et slimste tusken Nasjonaalparken Lossi en Odzala, beweart de oonderzeukers.

Vörskers köant staarftesiefers inskatten zoonder de hele groep te kennen. Staarfte wörd ja meesttieds berekkend duur veraanderingen in gorilladichthead of -antallen te bekieken in kleane strekken.

Zwoar bedreigd

De Wearldboond vuur Natuurbehoold delen de westelike leeglaandgorilla in as “Zwoar bedreigd” in 2007.

Disse meest vuurkommende gorillasoorte wont rechtevoort in zeuwen Afrikaanse laanden roonde den eawenaar. Terwiel as westelike baarggorilla’s nog per tiendoezende teld worden köant, zeent der van oostelike baarggorilla’s nog doezende. Van de baarg- en riviergorilla’s gef et nog mer een paar hoonderd.

De 1250.000 niej-etelde eate in et oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold betekent ne machtige anjager vuur öare oawerleawingskaansen en de inspanningen van de natuurbeskaarmers. Mer de mirakelveundst hef ook ne aandere kaante.

“Ebola ligt aait op de loer bie gorilla’s,” zeg Stokes. “Disse nieje groep gorilla’s wont kort bie strekken woer as verleden joaren Ebola is oet ebrökken.”

De verzammelde informasie löt zeen at et virus et volk nog neet bereikt hef. Stokes meant at rap waarken an beskaarming van disse heuwdvuurroad gorilla’s et allerbelangriekste is.

“Töt de’w köant zeen at et gevoar van Ebola en jacht genog is terugge drungen of vort is oet öar gebeed,” zeg Stokes, “bliewt de westelike leeglaandgorilla’s zwoar bedreigd.”

“Until it can be established that the risks from Ebola and hunting are sufficiently reduced or removed across their range,” Stokes said, “then western gorillas will remain critically endangered.”


Duur John Nielsen en Aaron Scott
5 augustus 2008
Oawer ezat op  14 juni 2016

Welle: http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93254830

Youtube: Loney Planet https://www.youtube.com/watch?v=bhwl1NMxDEg

Twee dialekten kuiern is liek zo good vuur de harsens as twee sproaken

In Brussel komt sproaken te hope. (foto: Till Westermayer, CC BY-SA)

Der is nen hoop oonderzeuk wat bewis at leu dee as iederen dag twee sproaken kuiert, een antal belangrieke vuurdelen hebt. De harsengemnastiek wat der keump kieken bie twee sproaken per umstaand en sprekker broeken, lik gezoond te wean vuur mear andacht en geheugen. Doarnöast helpt et oe noa nen harsenbloding rapper wier op de bene en kan et zelfs dementie vertroagen. Mer der is ook ne aandere -meest verbörgen- harsengemnastiek in kuiern, dee an völle van oons vuurbie geet: dialekten.

Sproaken en dialekten van Groot-Brittanje en Ierlaand. (foto: Maunus van de Engelse Wikipedia (baseerd op Hughes & Trudgill, 1996), CC BY Wikipedia.org)

Bidialektisme -wat gewoon duudt op steelselmoatig broeken van twee dialekten van dezelfde sproake- keump oawer de hele wearld vuur. In de Verenigde Stoaten kuiert miljoenen keender in thoes Afro-Amerikaans Engels en Standaard Amerikaans Engels op de skole. In de Arabiese wearld gebuurt ook allens dubbeldialektaal. In et Duutse deel van Zwitserlaand kuiert skoolkeender Hoog-Duuts op de skole, mer as ze nog mer een been boeten de skoolpoorte hebt, goat ze rap verdan in et Zwitserduuts. Et Vlaamse deel van België en delen van Italië en Spanje kuiert ook allemoal strekgebeundene dialekte, nöast de standaard sproake.

Et is good um te bedeanken det wat vie “de sproake” van een laand neumt, zo as Italjaans, feaitelik een köppelke samentrökkene sproakenkeundig verwaante sproaken zeent, wat vuur kulturele, geskiedkeundige en politieke readenen as de standaard sproake keuzen is. Zelfs leu dee as twee soorten van dezelfde sproake kuiert, keant meesttieds eankel de “standaard” en hebt neet duur det zee feaitelik ne ofzeunderlike sproake of dialekt kuiert, umdet zee der vake een negatief beeld bie in den kop hebt.

 Mer oons oonderzeuk gef an det et vuur et meanskelike verstaand gin verskil maakt wo wied at dialekten en sproaken oet mekoar stoat. En det leu dee as twee dialekten kuiert, etzelfde begripsprofiel hebt as leu dee as twee sproaken kuiert.

Wat leu köant der gin Grieks van maken

Dialekte van Modern Grieks. (foto: Pitichinaccio via Wikimedia Commons, CC BY)

Met Kyriakos Antoniou en aanderen van de Universiteat van Cyprus en de Techniese Universiteat van Cyprus oonderzöchtene vie et verstaandelik vermogen van keender dee as Cyprioties Grieks en Standaard Grieks kuiert – twee soorten Grieks dee kort bie mekaar ligt, mer dee verskilt op alle sproakvlakken: wöardeskat, oetspraak en grammatika.

 An et oonderzeuk deden met 64 bidialektale keender, 47 mearsproakige keender en 25 eankelsproakige keender. De dree groepen wörden in twee fasen nöast mekaar legd. Ook wör der metnömmen of de keender oet aarme of rieke gezinnen kömmen, wo klook of ze warren en wo good of ze de sproaken kuierden.

Deelnemmers kregen getallenriegels vuur eskötteld, dee as ze dan in ummekeerde volgorde mossen opneumen. As ze dus “dree, negen, vieve, zesse” kregen, mossen ze “zesse, vieve, negen, dree” zeggen. Zo wör metten wo good of ze informasie konnen onthoolden en anpassen.

Verbazingwekkend genog verteunden mearsproakige en bidialektale keender nen vuursproonk op eankelsproakige keender in ne samenstealde begripsverbaandskore, baseerd op geheugentests, andacht, en smeuhead van begrip.

Mooi um te weten is ook det in een aander niej oonderzeuk, een antal Noorse keender de twee skriefsproaken van Noorweagen learen mossen. In vergeliek met oetkomsten van standaardiseerde nasjonale tests, woeroonder ook leazen en rekkenen, deden keender dee as beade skriefsproaken keanden et better as de nasjonale duursnee.

Dit wees der op det de vuurdelen dee as earder al in mearsproakige keender zeen wörden, ook geeldt vuur keender met twee of mear dialekte. De vuurdelen van tweesproakighead komt dus aait noar vuurten bie ieder willekurig paar sproaksoorten, as ze verskillend genog zeent um de harsens oet te dagen. Of det non twee dialekte van dezelfde sproake zeent, twee verwaante sproaken zo as Italjaans en Spaans, of zo wied oet mekaar stoand as Engels en Mandarien-Sjinees. Et verdan oawerskakelen tusken twee soorten taal, zelfs twee dee as kort bie mekaar ligt, lik et verstaand zo an te jagen det et begrip der better van wörd.

Oons oonderzeuk wis der -recht tegenoawer een antal breeddreagen misverstaanden- op det as et op sproake an keump, mearvörmighead een vuurdeel is en det doarumme dialekte mear erkenning en weardering verdeent. Dit soort oonderzeuk kan leu helpen inzeen det der vuurdeel is in bidialektisme. Et kan ook belangriek wean a’w noadeankt oawer oonze identiteat, wo a’w keender lesgeewt en et belang van sproaken learen.

In et vuurliggende

Sproaken van de Benelux. (foto: Gruna_1, C BY)

Vie doot non nog es testen en oonze vuuroonderstelling oetbreaden met oonderzeukers van de Universiteat van Brussel. België hef ne perfekte testumgewing. Ze kuiert der dialekte van et Nederlaands, zo as West-Vlaams, nöast de standaard soorten Nederlaands en Fraansk. Et nieje oonderzeuk umvat gröttere testgroepen en nieje metwiezen. Zo kö’w de oetwaarking van bidialektisme op verstaandelike en talige ontwikkeling, en öare verwaantskop met mearsproakighead better beskriewen

Et is ook belangriek der op te wiezen at et oonderzeuk noar mearsproakighead richt was op ne in verhoolding beperkte reeks begriepveardigheden. Mer mear begrip van de oetwaarking van mearsproakighead is oonderweg. In oons oonderzeuk bekieke vie ook de oetwaarking van mearsproakighead op et begrip van oonderliggende betekenis in gesprekken. Met aandere wöarde, of mearsproakige of -dialektale keender duur verwochten van wat vuur ne sproake de metsprekker geet broeken, better köant roaden wat den sprekker van plan is. En begriepen wat ze écht bedoolt. Oonze vuurlopige oetkomsten geewt an at dit echt zo is. Vie hopt dit better te oonderbouwen in et vuurliggende.


Duur: Napoleon Katsos, Senior Lecturer Department of Theoretical and Applied Linguistics, University of Cambridge
23 mei 2016

Welle:
https://theconversation.com/speaking-dialects-trains-the-brain-in-the-same-way-as-bilingualism-59022