Et vöärnaamste nys van måndag 5 february 2018

Internationaal

Terrorist angreep Parys in Belgye vöär rechter

foto: Belgisk/Franske polity

Den ennigsten noch leavenden jihadterrorist van de angreyp in Parys, Salah Abdeslam (29), kümt in Belgye vöär et gerecht. Toch steyt hey nu nit vöär Parys terecht, mer vöär ne skeyterye in Brüssel. By nen inval van Belgyske en Franske polity in een möygelik terroristenhuus wår Abdeslam sik verskulen, köm et up skeyten an. Hey verwonden drey agenten en wör een paar dage later vastnömmen. (bbc.com)

Afrikaansk Nationaal Kongres: Jacob Zuma müt aftreaden

Foto: REUTERS

Den van ümköperye verdachten Süyd-Afrikaansken president Jacob Zuma weygert töt nu tou up te stappen. De leydende partye van et land, de ANC, höld nu een spoodberåd. Den tweyden man van de ANC-partye, Cyril Ramaphosa, vervangt üm al seed desember, mer Zuma höld vul dat hey niks verkeerd düt. (bbc.com)

Lokaal

Twey störven by swår ungeval up N315 by Röörlo

By Röörlo in den neaderlandsken Achterhook sind måndagmorgen twey personenauto’s up eynander stot. Hyrby sind twey löde störven. Nen darden is swår gewond. Nen reddingshelykopter is der by. (tubantia.nl)

Vyvjöärige junge swår gewond by anvöring in Hagen

In et westfaalske Hagen is söndagmiddag is een jünken van 5 jår swår gewond raakt by een anvöring döär nen personenauto. Et kind spöllen rund klok 16.25 up stråte an de Oldehagenweg. Nen reddingshelikopter mus der by kommen, mer et kind is buten leavensgevår. (Westfalenpost.de)

Verdwelde keygelrobbe seyn in de Stöör by Steynborg

Foto: ndr.de

In de Stöör, de dardelängste rivyr van Sleyswyk-Holsteyn, wör söndag ne keygelrobbe seen. Et deyr likt vaste te sitten in ne årt ring van plastik. De seehundeninrichting van Frederikskoog is inmiddels up de höögte. (ndr.de)

Nyen bloodproof vöärspelt Alzheimer 30 jår vöär de tyd

De oranje plükskes sind beta-amyloïde plak, ne anwysing vöär Alzheimer. Beeld: Juan Gaertner.

Nen bloodproof vöär beta-amyloïde plak wat by Alzheimer höärt, likt ne betrowbåre wyse üm te vöärspellen of ymand de seekte kan krygen. Lange vöärdat denne der ook verskynselen van löt seen.  Up dit ogenblik is der weynig an te doon as der Alzheimer vaststeld wörd. Mer as de hüdige pröve met Alzheimer-behandelingen good uutpakt, kan dissen bloodproof unmisbår worden üm wat te doon an de meest vöärkommende oarsaak van dementy. Dat steet up IFLscience.com.

In de 80’er jåren gavven Professor Colin Masters van et Florey Institute metleyding an een team wat beta-amyloïde plak uut de harsens van Alzheimer-pasjenten in kaarte brachten. Dit hülp by et begrypen van de seekte en et warken an ne küür, mer et hülp niks by et vaststellen van de diagnose. Et plak was enkel te vinden döär harsens uut te plüsen en dat wil nit best by löde dee nog leavt.

Nog nit so lange leden konnen PET-scans helpen by et upsporen, mer dat was te flink an de prys vöär dagelikse toopassing. Met nen rüggenprik kon ook keaken worden når de beta-amyloïdeweardes, mer dat is wyr ne unpleserige handeling. Oaver de hele werld sind teams in nen wåren wedstryd üm nen goodköpen en nit-indringenden proof te untwikkelen.

Masters is nu by een team dat in Nature beskrivt wu as met massaspektometry ook hele leage anweasigheyd van beta-amyloïde in et blood meaten kan worden. Ene van de metskryvers an et artikel is Dr Koichi Tanaka, den in 2002 metdelen in de Nobelprys, vöär undersöök når massaspektometry üm grote biologiske molekülen te analyseren.

By tests in Australye en Japan lööt ’n proof ungewoon hoge weardes beta-amyloïde seen by löde met Alzheimer en by löde dee noch good by verstand sind, mer dee by andere tests al blood geaven harren.

“Et hangt af van leavtyd en genen wuneer disse lätste gruup löde verstandelike aftakeling låt seen. Mer as se lange genog leavt, kümt dat vanselv.” sea Masters in een interview.

Alzheimer untwikkelt sik meesttyds oaver ne tydsspanne van 30 jår en et grötste deel dårvan sunder verskynselen. Dissen nyen proof böd genog wårskowing. Volgens Masters konnen genog beweaging, slåp, harsentraining en gesund eaten de effekte vertrågen, mer nit völle, anders as by andere vörme van dementy.

Dårdöär likt et misskyn sinloos üm u te låten testen, mer volgens Masters is der al tenminsten een medisyn dat good likt an te slån by sichtbåre Alzheimer. Wu eerder y der dan by sind, wu better.

Mediske pröve köänt völle sneller up de markt bracht worden dan behandelwysen. De  Shimadzu Corporation hef al anspråke dån up de rechten üm et so snel mögelik uut te brengen.


Döär Stephen Luntz
IFLScience.com
1 february 2018

Süüd-Afrikaanske goldmynwarkers redt

foto: AFP/Getty Images

Al de 955 mynwarkers uut ne goldmyne in Süüd-Afrika sind veylig wyr boaven haald. Se satten al seed woonsdagoavend vaste in de myne, döärdat den strööm uutvöllen was. Dat skrivt de BBC.

“Alleman is der uut,” sea James Wellsted, spreaker vöär de firma Sibanye-Stillwater.  Volgens Wellsted harren der wat kerls wat tekenen van uutdröging en nen hogen blooddrük, mer wydter niks slims.

Oarsaak van et ungeval was nen storm den as nen elektrisiteytspål ümblöös. Doardöär köm de hele myne sunder strööm te sitten. Vrydagmorgen was et wyr terechte en konnen de mynwarkers wyr met de lift når boaven.

“Et was wal stressvul. Der was nit genog döärlöchting,” segt mynwarker Mike Khonto. “Gelükkig kon uns management uns wat eaten en water låten sakken.” De warkers magt sik nu eerst wasken en wat eaten. Dårnå wörd öäre gesundheyd nåkeaken.

Süüd-Afrika is ene van de grötste goldprodusenten, mer döär mekaar neamt se et met de veyligheyd nit so nauw.

De Beatrix-myne ligt in Welkom-stad, ungevear 290 km up et süden van Johannesburg. Hee valt under mynbowbedryf Sibanye-Stillwater. De myne hef 23 verdepingen, by mekaar töt 1000 meter under et uppervlak.

 

Drentse Isa Zwart wint püblyksprys up Songfestival vör minderheydsspråken

UDINE (IT) – Sängeresse Isa Zwart (17) uut Emmen hef in et Italiaanse Udine de püblyksprys wünnen up et Europees Songfestival vör minderheydsspråken. De höövdprys was vör den Switser Tumasch è. Dat skrif RTV Drenthe.

Isa Zwart up et Drèents Liedtiesfestival. (Foto: RTVDrenthe.nl)

Gisteråvend trööd Isa Zwart up in Udine met öar Drentse nummer Mamme See. Dårmet wün se verleden mei et Drèents Liedtiesfestival.

As vöörsprekster van et Saksysk mus see tegen söven andere finalisten stryden. Dee süngen in et Baskysk, Welsk, Fryulysk, Oksytaansk, Reto-Romaansk, Bretonsk, Gallysk.

Zwart halen de top dree nit, mer kreeg wal de meeste püblyksstemmen, wuurmet se de püblyksprys binnenhalen. “Echt machtig gaaf. Et güng heel good en wy hebt ons beste dån, dat is et vörnaamste”, sea ne upwekte Zwart nåtyds.

Nye soort Galapagos-vinke ontstån

De nye vinke, de nåwas van de twee soorten Geospiza fortis en Geospiza conirostris.

Nen koppel vinken up de Galapagos-eilanden is gangs üm ne nye soort te vörmen. Dat steet up de webstea van de BBC. Et is et eerste mål dat ondersökers soortvörming in korten tyd in et wild seen hebt. Dat skryvt se in et tydskrift Science.

De vorskers hölden jårenlange een skarp oge op álle vinken van Daphne Major, een klean eiland van de Galapagos. In 1981 vernömmen de ondersökers at der één männeke van de grote kaktüsvinke (Geospiza conirostris) was åverkömmen vanof Española, een ander Galapagos-eiland. Et deerke har 105 km vlögen.

Een Geospiza conirostris-männeke vlöög 104 km van Española når Daphne Major en versyren dår ene van de lokale meakens. (foto: Peter Grant)

Professors Rosemary en Peter Grant ontdekken ook at et männeke nit stil har setten. Hee har een vröwke van de lokale grondvinke (Geospiza fortis) versyrd. Nu, 40 jår later, hebt ze 30 mengvinken as nåwas. De lokale grondvink-dames vindt et aksent van de nye vinkenkearls nit sexy en müt der niks van weten. Düs holdt de nye mengvinken et onder mekaar. Dårmet is der ne nye soort ontstån.

Een Geospiza fortis-vröwke, inheems op Daphne Major. (Foto: Peter Grant)

Normaal kan nåwas van verskillende olders nit good gedyen, ümdat se dör ören bouw nit et jüüste etten könt vinden. Mer de nye vinken sind grötter dan de andere vinken. Se könt dårdör ander etten an, wuur de inheemse vinken nit ankomt. Se loopt mekaar düs nit in de weg.

Üm te kyken wu de nye vinken genetys in mekaar stekt, tröken de Grants der Professor Leif Andersson van de Üniversiteat van Uppsala uut Sweden by an. Den ontdekken at der al seed et tweede geslacht gin vermenging mear was met de andere soort. Se nöömt dit reprodüktyve isolasy. De nye grote vinke steet volledig up sikselv.

Et mooie is dat dit nu jüüst by Darwin-vinken op Galapagos gebüürt. Düür de verskillende nebbens (snavels) te vergelyken, ontdekken Charles Darwin zin evolütsy-verhaal en natüürköse, wuurmet hee syn wearldbekende book On the Origin of Species kon skryven.

“Nå een paar pilskes kan ik altyd better Düüts.” – Klopt, zegt onderzökers

Onderzökers van de üniversiteyten van Liverpool, Maastricht en King’s College in Londen zegt dat löö met nen spütter op zik better könt redden in ne tweede språke. Dat skryvt ze in et Journal of Psychopharmacology.

Et is algemeen bekend dat alkohol invlood hef op begrip en beweaging. Veardigheden zo as dinge ontholden, opletten en u gedreagen lydt slim onder de rechtstreekse uutwarking van alkohol.

Disse veardigheden heb y nödig as y ne tweede språke (gin moderspråke) sprekt. Y zollen düs denken dat dit sprekveardigheyd hindert. Mer van de andere kante haalt alkohol de remme der of. Y dörft mear nå een paar pilskes en zint minder bange üm fouten te maken.

Met dit onderzöök is dat vör et eerst onderzocht.

Sprekveardigheyd
Vör et onderzöök skatten wårnemmers de sprekveardigheyd in van deelnemmers met ne lege dosis alkohol. Dårby tellen ook de inskatting van de deelnemmers zelv met. De deelnemmers warren 50 Düütsers dee an de üniversiteyt van Maastricht stüdeert en dee kortens Nederlands hebt learen skryven, sprekken en leazen.

De deelnemmers kregen willekürig ne lege dosis alkohol of een behearsdränken zónder. De dosis wör ofstemd når lyfsümvang, ongevear 2 glazen beer vör nen kearl van 70 kg. Dårnå mossen ze een paar minüten met nen onderzöker in et Nederlands babbelen.

De gesprekken wörden opnömmen en beoordeeld dör twee löö dee as Nederlands as eerste språke hebt. Disse wüssen nit wee van de deelnemmers alkohol kregen har. De deelnemmers mossen ook zelv öare sprekveardigheyd een syfer geven.

Et bleek at deelnemmers met alkohol högere syfers van de observators kregen. Ze harren bettere uutspråke. De deelnemmers zelv gavven zikzelv gin högere syfers.

Bedenkingen
Volgens Dr. Inge Kersbergen van et Institute of Psychology, Health and Society an de üniversiteyt van Liverpool löt et onderzöök zeen dat alkohol kan helpen by et uutsprekken van ne vrömde språke as y ne kortens leard hebt. Hef den ööm toch gelyk, den as op feestkes röp dat hee nå een paar pilskes better Düüts kan.

Dr. Fritz Renner, nen anderen methelper an et onderzöök, hef nog wal een pünt van andacht: “Wy müt der by zeggen dat deelnemmers in dit onderzöök mer een klean betken alkohol had hebt. Ne högere dosis helpt wårskynlik jüüst nit by de uutspraak.”

Dr. Jessica Werthmann, den ook methülp zea “dat wy vörzichtig müt wean met disse uutkomsten. Wy müt nog eerst de oorzaak vinden. Ene van de mögelike oorzaken is et angstverlegende effekt van alkohol. Mer dat müt wy eerst wydter onderzöken.”

Et hele onderzöök kön y hyr leazen:

  • Fritz Renner et al. “Dutch courage? Effects of acute alcohol consumption on self-ratings and observer ratings of foreign language skills.” Journal of Psychopharmacology (2017). DOI: 10.1177/0269881117735687

Welle: Medicalxpress.com
18 oktober 2017

Nobelprys vör ontdekking van zwöörtekrachtgolven

€ 929.772,- vör Rainer Weiss, Barry Barish en Kip Thorne vör öör Ligo-prove, wuurmet rimpels in de rüümtetyd opspuurd wörden.

Rainer Weiss, Barry Barish and Kip Thorne, winners van den Nobelprys vör Natüürkünde 2017. (Tekening: NobelPrize.org)

Dree Amerikaanse natüürkündigen hebt den Nobelprys vör Natüürkünde kregen ümdat ze zwöartekrachtgolven ontdekt hebt. Dat zint rimpels in rüümtetyd, dee Albert Einstein honderd jår terügge al vörspellen. Dat skrif de Britse krante de Guardian.

Rainer Weiss krig de ene helfte van de 9 miljuun Zweedse kronen, Kip Thorne en Barry Barish krygt de andere helfte. De prys wörd uutreikt dör de Köninklike Zweedse Akademy vör Wetenskappen.

Alle dree de onderzökers hülpen met an et Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatoy (Ligo, in et kört). Dårmet zaggen ze vör et eerst in de geskydenis zwöörtekrachtgolven, verleden september 2015.

Weiss is old-professor Natüürkünde an de Massachusetts Institute of Technology. Hee is bedreven in et upzetten van pröve. Zo dokteren hee ook et plan, et ontwarp, de bekostiging en den uutendelike bouw van Ligo uut.

Zwöörtekrachtgolven? Wastaddan?
Einstein zinne General Theory of Relativity (Algemene verholdingsanname) vörspelt dat der ne kromming in rüümtetyd ontsteet dördat der massa in drükt. As massyve objekte samensmelt, kan dat de kromming veranderen. Hyrdör trekt der golven dör de rüümte, dee zwöörtekrachtgolven nöömd wordt. Tegen de tyd at disse verstöringen by ons zint, vernemt wy ze håste nit mear. Et hef sind Einstein zinne vörspelling nog honderd jår duurd vör wetenskappers nen völer konnen bouwen den as gevölig genog is üm et te vernemmen. Dat is de Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory, kortwev Ligo. Den bevestigen at Einstein et by et rechte ende har.

Kip Thorne, professor theoretyse natüürkünde by et California Institute of Technology is nen theorist. Hee deed onmisbåre vörspellingen åver wo de wårnemming van nen zwöörtekrachtgolf der dådwarkelik uutzaggen en wo y dat teken könt herkennen in de inzamelde barg an informasy.

Barry Barish, old-natüürkündigen by et California Institute of Technology (nu met pensiun) kreeg de prove van de grond. Tuun as hee et in 1994 åvernöm as tweeden direktör, güng et projekt nog håste in ’n askenemmer. Barish wüs de beslissers ümme te köyern en leaden de bouw in 1999 en de eerste mettingen, dree jår later.

Aerial views of Ligo’s Livingston Laboratory
Lochtfoto’s van Ligo’s Livingston-Laboratoriüm (foto: LIGO.org)
Uutendelik wör et ene van de gevöligste detektoren up de wearld.
By ne persankondiging verklåren Weiss dat et tellefongesprek vanmorn “gewaldig mooi” was. “Dit is vör my ne erkenning van et wark van ongevear 1000 löö. Der zit ja 40 jår denkwark in üm ne rimpeling up te vangen… en lankzaam an de technyk an te skarpen üm et endelik vör mekaar te krygen.”

Weiss kon de wårnemming eerst nit gelöven. “Et hef ons twee månd kost üm te gelöven dat wy toch echt nen zwöörtekrachtgolf zeen hebt.”

Et dreetal wör al länger tipt as mögelike Nobelpryswinners. Et prikkelt et vörstellingsvermogen van et volk slim. Et vernemmen van zwöörtekrachtgolven, dat al in 2016 bekendmaakt wör, is et höögtepünt van honderd jår wikken en weagen. En 25 jår bouwen an instrümenten dee zo akelig gevölig zint dat ze ne ofwyking könt vernemmen van één-duzendste van nen düürsnee atoomkern langs ne laserstråle van 4 km.

Zwarte geater
De wårnemming bleek ne botsing te wean van twee zwarte geater. De wetenskappers lüsteren op twentigduzendste van ne sekonde wu twee onmündige zwarte geater (een 35 mål zo groot as de zünne, den anderen yts kleaner) üm mekaar hen dreyen.

An et begin van de gebüürtenis, leazen de wetenskappers an öre berekkeningen wu as stearns verdwynt: de twee objekte dreyen 30x per sekonde üm mekaar. An et ende van de 20 millisekonden was dat 250x per sekonde, vördat ze up mekaar klappern en een donkere samensmelting achterlöten.

Der hülp nog nen veerden wetenskopper met an Ligo, den Skotsen natüürkündigen Ronald Drever. Den köm verleden meart, 18 månd nå de ontdekking, uut de tyd an de gevolgen van demensy. De Nobelprys wörd normalerwyze nit nå et starven tookend.


Welle: The Guardian
3 oktober 2017

Microsoft kümp met Limbörgs tikbröd

foto: AP

Softwaremaker Microsoft kümp met een Limbörgse tikbröd. Dårmet müt et makkeliker wörden üm Limbörgs te skryven op digitale media.

Et knöpkesbröd geet verskillende vörme vör nen letter geven. Dårnööst hef et ne vörspellingsmögelikheid.  Et wöördebook onthöldt onder mear kombinasys van wöörde en düt vörslagen.

Et programma is volledig dör vrywilligers ontwikkeld. “Der was gin geld vör ne Limbörgse variant. Vör Freesk is der dat byvörbeeld wal. Terwyl Limbörgs völle mear online bruukt wörd as Freesk,” meant Yuri Michielsen van et Limburgs Corpus Woordenboek tegen 1Limburg.nl.

Verleden jår köm et Freesk al uur as språke vör SwiftKey.

Anpassen

Ümdat der zovölle verskillende Limbörgse dialekte zint, zal nit yder dialekt der in zitten. Wal kan yderene wöörde anpassen når wo as et ör good dücht.

Half augüstüs kümp de pruufversy uut. Begin september kümp de echte versy.

Wunnear as Microsoft vör et Nedersaksys met ne versy kümp, dat wet nüms.


welle: hbvl.be via L1.nl
12-08-2017

Microsoft düt MS Paint der achterhen nå 32 jår

Et is dåån met ene van de längstlopende, simpelste digitale tekenprogramma’s van de wærld. Mennigene uut de tachtiger jåren is der met opgröyd.

Microsoft Paint
Microsoft Paint wörd nå 32 jår ‘ofküürd’. (Foto: Samuel Gibbs vör de Guardian)
In öre ankommende  Windows 10-bywarking, de Autumn Creators Update, nemp Microsoft een antal nye kenmarken met. Mer ene van de längstlopende, meest kenmarkende Windows-programma’s geet vör de byle: Microsoft Paint.
Et zat al by de allereerste versie van Windows 1.0 in 1985. Paint was ene van de eerste grafyse bewarkprogramma’s dee op brede skåle gebruukt wörden. Et wör een vast onderdeel van Windows. Paint begun as ne 1-bits monochroomversie van ZSofts PC Paintbrush. Pas in Windows 98 kon Paint JPEGs maken. 

Met de Windows 10 Creators Update gavven Microsoft Paint 3D vry. Dat dreyen nog nööst de olde Paint. Et hef 3D-tekengerei en eenvoldige 2D-beeldbewarkingsmögelikheden. Mer et is gin bywarking van de oorspronkelike Paint en gedreg zik ook nit zo.

Nu hef Microsoft ankondigd dat, nööst Outlook Express, Reader app en Reading list, Microsoft Paint der achterhen geet. Et steet op de lyste van ‘onderdelen dee uut de Windows 10 Autumn Creators Update haald wordt of ‘wordt ofküürd’.

Paint 3D
Paint 3D. Foto: Samuel Gibbs vör de Guardian
Met Paint kon y nooit zo apart völle. Töt 1998 kon y der enkel bitmap (BMP)- en PCX-holders met maken. Mer as y æven rap wat wollen krybelen of gauw knippen en plakken, stünd Paint toch altyd klår, zelvs op wark-komputers.

De nyste versy van Paint vör Windows 7 en höger was al better, mer nog altyd armzalig nööst andere kostenloze programma’s, zo as et onofhankelike Paint.NET.

Wunnær ze Microsoft Paint dådwarkelik uut Windows haalt, müt nog ankondigd worden, net as de presyze uutrol van de Autumn Creators Update.


Welle: Theguardian.com
duur 

In Duutsland kö’j binnenkort eksamen doon in et Saksies

 © NDR / Inken Schröder (Fotograaf: Inken Schröder)
© NDR / Inken Schröder (Fotograaf: Inken Schröder)

Saksies wörd binnenkort een eandeksamenvak in Noord-Duutsland. Dat steet op de webstea van den Duutsen umroop NDR. Et onderwiesministerie van Mecklenborg-Veurpommern leut weten at den landsbreden road vuur ministers van onderwies, de Kultusministerkonferenz (KMK), et hef goodkuurd.

Met de goodkuring könt noe de plannen in wark umzat worden. As eerste zint zes gymnasiums in et Noordoosten anwezen um Saksies as verplicht keuzevak an te beden.

Hesse: härte onder den reem vuur et Sasksies

Op disse kernskolen mut Plat ook vuur et skriftelike en mondelike eandeksamen tooloaten worden. Onderwiesminister Birgit Hesse van de SPD zea at dit besloet een härte onder den reem was vuur alleman wat zik zo drok maakt vuur de sproake. Op disse wieze is Saksies een liekweardig skoolvak en gin anvullend zeutheulderken. Learlingen köant op de vuurtzette skolen in Döms, Wiesmar, Kriewits, Laage, Stawenhagen en Demmin Plat kriegen.

In Nederland lik der ook skot in de zaak te kommen. Der kump meugelik ne heugere erkenning vuur et Saksies as volweardige sproake. De hoge hearen warren aait bange at et öar tevölle zol kosten, want det har et öar met Freesk ook al doan. Dat onze sproake dat geld gewoon nog te good hef vuur al dee joaren van achterstelling, lik nog neet duur te dringen.


Welle: NDR.de
3 meart 2017