Road van Europa: Nederland mut Saksies stelselmoatig anmodigen

foto: commons.wikimedia.org
foto: commons.wikimedia.org

Nederland verslabakt et um de inheemse sproaken te helpen. Dat steet in een verslag van een Europees Committee of Experts, dee as dreejoarliks kiekt wo as et der in Europa vuur steet wat sproaken angeet. Bie Nederland was et aarmood troef.

Te late en nauweliks inhoold
Nederland leawert öare verslagen oawer onze sproakumstand steevaste een joar te late in en neumt nauweliks oawer de streksproaken. Doaroet blik volgens Wearldsproake ne flinke onwil.

“Broekt Saksies in alle openboare zaken”
In et verslag dut et Committee of Experts een antal anbevelingen um de sproaken te helpen. Ze skriewt at Nederland de sproaken in alle dagelikse zaken zol mutten tooloaten. Doaroawer ontsteund verleden wekke nog nen rel, toen as ne Riessense vrouwe proberen in et Saksies noar de politsie te skriewen. In et lecht doarvan skrif et Committee:

Et Comittee of Experts modigt Nederland an um een strak beleid op te stellen um et gebroek van streksproaken en minderheadssproaken temeute te kommen en an temodigen in openboar en perseunlik leawen. Et Committee of Experts wis der op at de term ‘openboar’ breed bekekken worden mut. Et umvat et gebroek van de sproaken in rechtbaanken, instituten en de media, in ekonomies, sosjaal en kultureel opzicht.

Op skole
Den road deed onder mear ook onderstoande anbeveling:
“Maakt van lessen in et Saksies een vast skoolvak en breadt et onderwiesanbod oet, met inbegrip van vuurskoolse aktiviteiten, vuurtzat onderwies en peuterspölzalen.”

Nederland hef disse verantwoardelikhead töt non too altied duursköawen noar provinsies en lokale roaden, umdat Minister Plasterk meant at dee et better bekieken könt. Hierduur is der nog altied ginne stelselmoatige anpak. Toch skrif Plasterk in etzelfde verslag at skolen al lange vrie zint um les in et Nedersaksies te gewen.

Stoatusopheuging
Ondanks at Saksies dudelike kenmaarken hef um et onder deel 3 van et Charter te rekkenen, wil et met onderhandelingen oawer stoatusopheuging nog altied nit vlotten. Et verslag skrif oawer ne oawereenkomst tusken et SONT (den oawerkoepelenden road van dialektkringe in Nederland), mer geet doar wiedter nit op in.

Den Road wil ook at der in Nederland meer andacht keump vuur de lokale sproaken en öare wearde, zodat vuuroordelen oetbannen wordt. Ze mossen vaste stellen at et Nederlandse volk nauweliks op de heugte is van de sproakriekdom in Nederland.

Europees Charter vuur streksproaken en minderheidssproaken
Al in 1992 onderskreef Nederland et Europese Charter vuur streksproaken en minderheidssproaken. In 1996 gung et lös. Det Charter is duur Europa opsteld um de inheemse sproaken van Europa te beskaarmen. In Nederland valt doar bievuurbeeld ook Freesk, Limbörgs, Papiaments, Romanes en Sintisproaken onder. Alle dree joar kik ne road van ofveardigden wo as regearingen der met umspringt.

Riessen-Hooltense politsie weageren Saksiese sproake

riessen-hooltn-diskrimineert
De gewraakte oetwesseling met de Politsie Riessen-Holten. (Foto: Gea Santema)

RIESSEN-HOOLTEN – Verleden zoaterdag kappen de lokale tak van de politsie op slim boerse wieze ne ernst-meande melding op öare Facebook-ziede of en weageren der op te sprekken. Umdet et in et Saksies was.

As betrökken börger neamp de Riessense Gea Santema (50) vaker et vuurtouw um der beambten bie te halen. Nedersaksies is ene van de meestbroekte sproaken in disse gemeente. Umdet Santema Saksies as eerste sproake hef, dachen zee der gin twee moal oawer noa en skreef zonder biebedolingen ne vroage in de lokale Riessense variant. “Det keump mie non eenmoal et lechtst van de tonge.”

“De gemeente löt der zik op vuurskriewen det ze ja tweetalig zint, met zelfs een brödjen an et gemeenteloket det ze Nederlands, Twents en Sallands könt. Dan mag ik toch hoppen at de lokale politsie doar ook normaal oawer kan doon.”

Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)
Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)

Oawer den zöl
Vanoet de gemeenteroad wör der bevestigend reageerd at Riessen-Holten zik offisjeel dreetalig löt neumen: “Vie zeent der vuur een poar joar met begunnen um leu met Saksies as eerste sproake letterlik ‘oawer n zöl’ te helpen bie de gemeente. Völle leu kuiert non eenmoal makkeliker Holtens of Riessens. Det mut gewoon können, ook an de loketten.”

Toch leup et anders. Ondanks de landelike slagzinne Waakzaam en Dienstbaar bulken de behearder der on-Riessens hard oawerhen, zonder inholdelik te kieken. Een bliek van weanig inleavingsvermeugen en slechte integrasie in de Nedersaksiese kultuur.

In et antwoard wees de Facebook-behearder op de hoesregels. Doar steet in at der enkel in de Nederlandse sproake skrewen worden mag. Disse landelike regel lik vuural bedoold vuur delen van et land woer as ne flinke groep leu met ne immigrasieachtergrond wont. Begriepelik, want et is gin doon um alle boetenlandse sproaken bie te holden.

Mer de 1,8 miljoen leu in Nederland dee as zik makkeliker in de inheemse Saksiese sproake oetdrukket bie de lokale loketten, wordt hierduur an de kante sköawen. “Ze hooft nog geheels nit in et Saksies wierumme te skriewen, as ze mer de möaite nemt um et te verstoan,” zea Santema.

Diskriminasie
Oet noavroage bie et meldpunt vuur diskriminasie blik at de Algemene Wet Gelieke Behandeling hier gin recht sloetend wierwoard op hef. Nen metwarker van et meldpunt, zelf nen Broabantsen Tukker, wees der op at et Saksies nog aait ginne riekssproake is. Terwiel as oet onderzeuk van de Provinsie Grönningen blik at et an genog eisen doarvuur voldut.

Hee zea doarbie at de metwarker van de politsie der desondanks normaal op har können reageren. “As nen Surinamer argens weagerd wörd um zin aksent, kan hee doar melding van maken op grond van ras.”

Grötter probleem
Santema maken ne skarmopname en plaatsen et in Ech Riessens, ne Facebook-groep vuur de Riessenstalige online gemeenskop met oawer de tweedoezend leden. Binnen korten tied steunden der 57 reaksies. De meesten harren weanig begrip vuur et gedrag van de Facebook-behearder.

Ene van de leden, den as ook bie de lokale politsie is, reageren: “Hier he’j nog wa ne bosjager (Riessens vuur politsieman -WS) den as wa Riessens döt.” Ook aandere lokale politsieleu skrewen at de leu mer gewoon met vroagen bie öar kommen mossen. Terwiel as dit bie de Riessenders wal wat moodsröste gavven, is et ginne stelselmoatige oplössing van et gröttere probleem: dat Nederland veer leawende sproaken hef, dee as nog altied ongeliek behandeld wordt.

Erkenning
Volgens Saksies-kenner en anjager Martin ter Denge hank de erkenning vuural van de leu zelf of: “Et wörd tied at vie in Nederland es minder krampachtig oawer onze sproaken doot. As vie wilt at et vanzelfsprekkend wörd, mut vie et zelf ook stelselmoatiger zo gebroeken en onze stea opeisen. Gewoon kuieren. Met iederene. Nit koste wat kost, mer wal met oawertuging. Anders zölt leu et nooit vuur vol anzeen. Zelf anpakken. Vake zi’j te bange.”

Gin verskil
In een tellefongesprek met et landelike politsienommer zea een metwarker at et gin verskil zol mutten maken. Den metwarker zelf versteund tuskenbeade heel best Saksies. Doarumme zollen sprekkers van et Saksies et nit howen te loaten.

Wat de politsie der stelselmoatig an doon wol, maken ze neet dudelik. Töt dee tied is et wochten töt oonze sproake duur de regearing noar een heuger plan tild wörd.

Inheems-Australies regearingslid wil zinne egene sproake kuieren in parlement

Yingiya Mark Guyula
Onofhankelik roadslid Mark Guyula wil zinne egene sproake kuieren in et Australiese Parlement. (foto: Yingiya Mark Guyula)

Nen politieker oet de Australiese Noordstrekke (Northern Territory) zeg at hee zik “starker en krachtiger” veult in zinne egene sproake. Doarum zoch hee metstanders vuur een vuurstel um de beparkingen op te heffen op et sprekken dervan in et parlement. Det völ verleden wekke te leazen op de Australiese niejsstea ABC.net.

“Et is et eerste moal at ik vreandelik tostemming vroage um minne sproake in et parlementshoes te kuieren,” zea et onofhankelik roadslid Yingiya Mark Guyula.

De hudige regels van de Legislative Assembly (et Australiese Wetshoes) skrieft vuur at leden dee wat anders kuiert as Engels der extra wark met kriegt.

Menear Guyula wil dat der nen ummezetter in de kamer is. In de hudige umstand mut roadsleden dee as gin Engels kuieren wilt, toch zelf nog öar egene teksten en toospraken umzetten.

Volgens um kon zien vuurstel ook helpen um leu mear bie debatten bie te kriegen.

“Ik wil vanoet minne sproake en minne kulturele achtergrond minne bodskop bie de sprekkers van et Engels kriegen. Dat is et gat wat ik oawerbruggen wil.”

Gin tied vuur Engelse umzettingen

Op dit ogenblik mut roadsleden dee wat anders wilt kuiern as Engels eerst ne skrewene en sprökkene oawerzetting in Engels gewen, mer ze kriegt doarnoa gin extra sprektied vuur öar egene.

De hudige regel dat hee eerst Engels mut kuiern en et doarnoa pas in et Yolngu Matha um mag zetten, slöt volgens Guyula kats de planke mis. Hee hef zelf et Yolngu Matha as eerste sproake.

“Ik zin starker en krachtiger as ik eerst Yolngu Matha kuiere. Dat is minne familiesproake, minne modersproake.”

Guyala wet at Engels non eenmoal de eerste sproake van de kamer is, mer hee veund at leu dee as Engels nit as modersproake hebt, doarum gin extra wark hooft te doon.

Volgens um sprekt völle Noordstrekkelingen wat anders as Engels. De meesten doarvan zint Inheems-Australies.

“Ze hebt allemoal egene sproaken. Ik zol dit der gearne duurkriegen, zodat zee de sproake broeken könt wat öar et lechtst van de tonge keump,” meanen Guyala.

Former CLP Minister Bess Price.
De vurig CL-minister Bess Price verzöchen ook al de sproakregels an te passen. (ABC News: Shuba Krishnan)

Gerry Wood steet der ‘in prinsipe’ achter

Et Australiese Wetshoes kuieren earder van et joar ook al oawer de sproakregels. Vurig CLP-minister Bess Price denen toen nen klacht in umdat zee van den vuurzitter de wacht anzegd kreeg; zee har een antwoard in Warlpiri gewen, öar eerste sproake.

De road vuur regelgewing nöm een antal vuurstellen van Price an, en deden bievuurbeeld den regel der achterhen dat roadsleden eerst mossen vroagen an de vuurzitter of ze in ne andere sproake kuieren meugen.

Onofhankelik roadslid Gerry Wood zea at hee ‘in prinsipe’ achter et vuurstel van Guyula steet. “Mer vuur at ik mie as vol vuurstander oetsprekke, mut et eerst vuurbie de road vuur regelgewing.”

Et vuurstel kan disse wekke nog in et Wetshoes bekuierd worden vuur et ende van 2016, mer kan duursköawen worden noar ankommend joar.

In dat geval haank et sukses van et vuurstel nit enkel of van ondersteuning van andere roadsleden, mer ook of Guyala nog wier herkeuzen wörd vuur de zetel vuur Nhulunbuy.

Australiese sproakriekdom

Kaarte van Australië met in greun et antal perseant leu wat ene van de inheemse sproaken kuiert. (foto: wikipedia)
Kaarte van Australië met in greun et antal perseant leu wat ene van de inheemse sproaken kuiert. (foto: wikipedia)

Engels mag et wiedst verspreid wean, mer Australië hef gin enkele offisjele sproake. Volgens Wikipedia hef et wearlddeel, woer as heel Europa met gemak in past, ongevear 70 inheemse sproaken nöast et Engels. Ooit warren dit der zelfs 400, mer duur de Engelse eenkennighead nöm dit rap of. De bekendste sproaken zint et Arrernte, Kala Lagaw Ya, Tiwi, Walmajarri, Warlpiri, en de Westelike Weustesproake.

Wonnear as Nederland et Nedersaksies toolöt in de regearing is nog aait ofwochten. Vuurgoande vuurzetten wörden allemoal ofwezen.


Duur Sara Everingham
29 november 2016
Welle: ABC.net.au

Leste 2 sprekkers Meksikaanse sproake legt verskel bie: sticht skole

Manuel Segovia (80, leenks) en Isidro Velazquez (74, rechts) kregen aargens verskel oawer en öare sproake, Ajapaneko, was in gevoar (foto: Vodafonefirsts)
Noa joaren verskel doot Manuel Segovia (80, leenks) en Isidro Velazquez (74, rechts), de leste sprekkers van et Ajapaneko, mekaar de haande. (foto: Vodafonefirsts)

Et was al eawen leden at Wearldsproake wat heurd har van et Ajapaneko. Et leste wat vie der van wussen was at disse Meksikaanse sproake nog mer twee sprekkers har. En dee harren nog verskel met mekaar ook. Mer der is machtig mooi niejs! 

Oonderan veend iej een filmken.

Et kleenkt as oardig dringend: Manuel Segovia (80) en Isidro Velasquez (74) warren de leste twee sprekkers van öare sproake. As zee oet de tied kömmen, zol der ne skat an kennis en kultuur verlöaren goan. Dan zol iej deanken at de beaide kearls met et zweet op de plette gangs warren um öare sproake in de bene te hoolden.

Mer niks heur. Segovia en Velasquez harren joarenlange fleenk verskel. En ook al wonnen ze mer een paar hoonderd meter van mekaar, ze warren te egenwies um der bie mekaar achterhen te kieken. En al helemoal nit um met mekaar in et Ajapaneko te kuieren, zodet oonderzeukers et konnen vaste leggen.

Et wearldwiede internet- en tellefonbedrief Vodafone was in 2014 wearldwied gangs um “eerste moal”-inisjatieven op te zetten as andachtstrekker. Ze warren neet helemoal et eerste, mer trommeln toch et hele doarp op um ne skole te verbouwen en brachten geld in um lessen in mekaar te zetten.

Sproakenkeundig antropoloog James Fox van de Stanford Universiteat hulp de beade kearls um een wöardebook op te stellen. Rap doarnoa gavven ze de eerste lessen in de sproake an de keender van et doarp.

Segovia en Velazquez vuur de klasse (foto: vodafoneFirsts)
Segovia en Velazquez vuur de klasse (foto: vodafoneFirsts)

Op de webstea vuur Ajapaneko, www.ayapaneco.com,  kön iej non wöarde en zinnekes ‘adopteren’. Doar stoat dinge tusken as ko’o (ajuus), oo’no (bewolkt) en maa’k (visken). Mer ook meender broekelike dinge as oadamsappel (oo’ko).

Et Ajapaneko wörd bie de Zoque-sproaken van Meksiko rekkend. Et wörd sprökken in et döarpke Ajapa, in de strekke Tabasko.


Welle: Dailymail.co.uk

Nye stemronde vuyr Skotse ofsplitsing

Nicola Sturgeon van de SNP. (foto: Getty/bbc.com)
Nicola Sturgeon van de SNP. (foto: Getty/bbc.com)

Volgens de Engelse BBC hef de Skotse regæring een vuyrstel vuyr een nye onofhånkelikhædsstemming utgewen.

In et plan ståt vuyrstelle åwer et regelen van et verloop der van, de stemwyse en et tellen van de stemmen.

Vörste Minister Nicola Sturgeon zæ at Skotlånd müt nådenken åwer ofsplitsen, duyr den utkomst van de Brexitstemming.

Zey zæ dår by at een referendüm enkel hölden worden zal, as Skotlånds belang in et gedrang kömp.

Et is dan an et Skotse parlement (wur as ne klæne mærderhæid vuyr ofsplitsing is) üm te besluten of de stemming duyrgeyt. Dårnå vrågt ze de regæring van et VK üm ne Section 30, ne tostemming üm et referendüm duyr te zetten.

Et vuyrstel wör formeyl utgewen duyr Grondwetssekretåris Derek Mackay, terwyl et Skotse parlement offisjeyl met verlof is töt tokommende wekke. Der steyt in at alle stemmingen in et vuyrliggende ongevær etzelfde müt verlopen as denne van 2014. Tu verwörpen de stemmers de ofsplitsing met 55% tegen 45%.

In et plan steyt onder mær et volgende:

  • Et wörd op dit ogenblik annömmen at dezelfde rechtlynige vråge wyr steld wörd – “Müt Skotlånd een egen lånd worden, te jå of te nee?”
  • De Skotse regæring höld zik toch et recht vuyr üm et in åndere wörde te vrågen, üm een onofhånkelik oordeyl vaste te stellen.
  • Ook 16- en 17-jårigen en lö ut ÖÜ-lånden dey in Skotlånd wont, magt stemmen.
  • Et referendüm hef wyr ginnen zül vuyr minimalen opkomst vuyr stemrechthebbers
Dudelzakspöller in tradisjonele Skotse klære. (Foto: rgbstock.com/ColinBrough)
Dudelzakspöller in tradisjonele Skotse klære. (Foto: rgbstock.com/ColinBrough)

De vuyrstelle zint nu vry gewen vuyr et volk. Y könt ze inzeyn töt 11 januåri ankommend jår.

Mer VK-blywers hebt tegenwörpen at de Skotten der gin dörst op hebt üm wyr een “vaag” referendüm in te gån.

Skotlånd stemmen verleden jüni 62% tegen üm in de ÖÜ te blywen, terwyl as et VK in totaal vuyr utstappen stemmen. Sturgeon deyd dårop Skotse ambtenåren bod dat zey nye plannen vuyr ne nye ofsplitsingsstemronde maken mossen.

Toch lykt peilingen ut te wyzen dat der nit mær lö vuyr ofsplitsing by kömmen zint nå de Brexit-stemming. Ne klæne mærderhæd van de Skotten wil nog altyd in et VK blywen.

Een antal SNP-lö hebt Sturgeon wårskouwd det zey der nit te “håstig in müt vlegen”, vuyr at zey zeker is at zey et ook echt winnen kan.

In ören bygånden breyf skreyf Sturgeon at de regæring belöwd har at et Skotse parlement et recht har üm ne nye stemming te holden as Brexit der duyr köm. “Disse regæring blif beræid üm met et VK samen te warken en te onderhåndelen åwer een tokomstig verbond met Öropa. Ene wat gehör gef an de mæning van ne machtige mærderhæd binnen et Skotse volk, en den as good is vuyr et Verenigd Köninkryk in et geheyl.”

Artikel geyt verdan onder advertænsyfreshtext-anpriezing1

“Wi zölt met opbouwende vuyrstelle kommen dey in et belang van Skotlånd zint, en tegelyk de regæring van et VK ne kåns geywt üm te låten zeyn at ze Skotlånd as gelyken partner zeyt.

“Mer as dudelyk wörd at Skotlånds belangen enkel duyr ofsplitsing et beste beskarmt wordt, müt et Skotse volk de mögelykhæd krygen üm der nog ne mål åwer nå te denken,  en wa vúyr at et VK ut de ÖÜ geyt.”

May and Sturgeon
May en Sturgeon komt ankommenden måndag by mekånder. (foto: PA)

Sturgeon kik der ankommende måndag by Vörste Minister Theresa May van et VK in Londen achterhen. Zey zæ at de kommende wekken Skotlånds stæ in Öropa starker verdædigd worden zal.

Zey wol met tospitste vuyrstelle kommen üm Skotlånd in de Öropese markt te holden, zelfs as de rest van et VK der uttrid.

Dårnöst zal zey opsprekken vuyr “flinke machtsutbræding” vuyr Holyrood, as onderdeyl van de onderhåndelingen åwer Artikel 50, en åwer internasjonale deals met åndere lånden en åwer immigrasie.

Theresa May zæ juyst at alle delen van et VK de ÖÜ zölt utzwæien. Dår was vuyr Skotlånd ginne utzondering by. Toch wil zey wal hören wat Sturgeon te vertellen hef åwer Skotlånds tokomst in de ÖU.

Nog vuyr at et vuystel utköm, zæ Skotse Beholdingsgezinde læder Ruth Davidson at öre partye alle vuyrstelle vuur een tweyde referendüm op alle mögelyke wyzes anvechten zal.

“Verdeylpolityk’

“In stæ van Brexit te bruken üm der zelf better van te worden, zol Nicola Sturgeon samen warken met de Engelse regæring üm de kånsen en gevåren van Brexit vuyr de Skotse indüstryen en åndere sektoren ut te duytsen” zæ Davidson.

De tweyde Skotse sekretåris vuyr Labour, Dave Anderson MP, vönd Sturgeons anpak “rukeloos”, en zæ at zey “absoluyt nit op hülpe van Labour müt rekkenen. Et gef an at öre höwdzaak is üm et lånd te verdeylen, en nit te kyken når de nödige verbetteringen in unze skolen en zekenhuyze. Uns lånd is al slim verdeyld noa de Brexit-gok van de Tories. Een tweyde kysronde is et leste wat unze fragyle ekonomy kan hebben.”


Welle: bbc.com

Otter koloniseert Nederlaand

Sloapenden Otter (chidseyc/rgbstock.com)
Sloapend otterjoonk. (chidseyc/rgbstock.com)

Nederlaand krig der verdan mear otters bie. Verleden weenter warren der ongevear 185 deers. Een joar earder warren et der nog 160. Det löt de Universiteat van Wageningen weten in een oonderzeuk wat ze verleden wekkeneande oetgewen hebt.

Et is minimaal, mer ook geneties is der een lechtpeunt: et genenverloop blif liek, wat inheuld at de kaans op inteelt lege blif. Toch is et antal otters wat joarliks doodjagd wörd, nog aait groot. Verleden joar zeent der 49 oonder nen auto kömmen.

De meeste otters zitt nog aait in Freeslaand en Oaweriessel. Met 86 deers leawt de meesten in de Wieden-Weerribben in Noord-Oaweriessel. Vanoet dit gebeed koloniseert den otter ook aandere delen van Nederlaand. Langs den Iessel en den Deenkel loatt zik verdan vaker Duutse otters zeen. Toch wordt der hier ook regelmoatig wat doodjagd, wat de kaans op een vast otterkoppel en dus jonge deers lege heuld. Doarnöast verdreenkt de otters mangs in viskefoeken.


17 oktober 2017
Welle: itnijs.nl

Meugelik oseaan op niej oontdekten wearld

Proxima b, met öaren zunnestearn en twee aandere planeten in zicht. (ESO/M. Kornmesser)

Steunden verleden augustus de wetenskoppers nog op de baanken um te vieren at ze ne nieje wearldachtige planeet veunden harren, non hebt ze alwier wat niejs. Dee wearld, dee as ze Proxima b neumd hebt, hef nen oseaan en nen dunnen daampkreenk.

Een antal Fraansken van et Nasjonale Sentrum vuur Wetenskoppelik Oonderzeuk (NSWO) hef det zegd in een persbericht. “Den planeet hef misskien water an de oppervlakte, en doarumme meugelik ook leawen. Et mag ook nen ‘oseaanplaneet’ wean, woer as nen oseaan de hele oppervlakte beslöt. Vergeliekboar met een antal iesmoanen van Jupiter of Saturnus.”

Et wör aait al annömmen at de wearld water har, mer de oonderzeukers köant det eankel nog mer ‘noagoan’ met rekkenkeunde töt at den planeet ne moal vuur de stearn langs keump. Pas dan köant ze et echt bekieken en oonderzeuken. Een joar op Proxima b doert mer 11,2 deage, mer de eerste vuurbiegaank mu’w nog zeen. En et is mer de vroage of det ooit geet geburen.

content-1475839958-proximab1.jpg
Vergeliek tusken samenstelling van aandere planeten en van Proxima b, met duursnee op den y-as en massa op den x. Et is of net oonze earde of et hef nen fleenken oseaan. (NSWO)

Doarumme mossen de oondervorskers et doon met ne gaddering data, wetenskoppelike skattingen, benöaderingen en komputernoabootsingen. Zo konnen ze de meest vuur de haande liggende verdeling van massa op Proxima b. In een völbesprökken oonderzeuk wat ze op arXiv zat hebt, rekkent ze det de duursnee ongevear 0,94 töt 1,4 moal zo groot as oonze Wearld is. As de lege skatting klopt, mut et ne onmeundig dichte, metaalachtige karn hebben. Ene wat wal tweedaarde van de hele massa is.

Der zol nen rotsachtigen maantel umhen zitten, net as bie de earde. Duur dit nöast nen hoop aandere rotsachtige wearlden en planten te leggen, kon et team inskatten det der water mut wean. Mer neet mear as 0,05 perseant van de hele massa van de planeet. Det lik wier mirakels völle op oons eegne blaauwe stearnstipke.

As de heugere skatting woar is, was de verhoolding massa tusken rotskarn en oseaan ongevear 50 um 50. Det zol betekenen at dee hele wearld oonder nen oseaan van 200 km deep zit.

Wo as et ooit bekiekt, der kan in ieder geval ne oard oseaan wean. Neet onbedudend is ook at de noabootsingen angeewt at der nen dunnen daampkreenk mut wean.

Op dit ogenblik is et nog neet mear as giswaark. Et kan eawengood wean at disse rotswearld löag, weust, dreuge en leawenloos is. Mer et hef der verdan mear skien van at der een tweede thoes vuur de leu “um de dure” lig.

Et persbericht leus ook det “et woarskienlik is at der vlöaiboar water an et oppervlak is woerduur as der ook leawen kan wean.”

ANen vuurstelling van wo as Proxima b der oetzeen kan. Kortbie den rooien dwergstearn Proxima Centauri stoat de stearns Alpha Centauri A en B . ESO/M. Kornmesser

Dissen “noaberwearld” is nog neet echt zeen, mer der is genog indirekt bewies det he besteet. Hee verstekt zik net achter den rode dwergstearn, den as 99,85 perseant meender fel braandt as oonze zunne.

De boetenste delen van dit stearnstelsel zeent akelig koold, mer Proxima B dreeit zo kort bie dissen (noar verhoolding) koolden stearn, det et der in teorie ideaal woarm is vuur vlöaiboar oppervlaktewater. En as der water is, is der leawen.

Den wearld dreeit vaste um den stearn, wat inheuld at ene ziede aait in et lecht zit en den aanderen aait in n duusteren. Proxima b hef volgens eerste berekkeningen temperaturen roond de -40°C. As et nen daampkreenk hef, wat dit nieje oonderzeuk wal angef, kan den temperatuur wal 30°C in et lecht wean en neet leger as -30°C an de duustere kaante.

Dit is perfekt vuur nen oppervlakteoseaan, of et enen wearldbreden is of mearderen, verspreaden, net as hier op earde. Et eerste idee is neet zo vrömd. Der zeent der al een antal bekeand. Der zit der ene oonder de ieskappe van Jupiter’s Europa en ene oonder Saturnus zien Enceladus.

Proxima b dreeit binnen et woarme wonboare bereik van zinnen stearn. Et hef der skien van det den oseaan neet bevröaren is. In ieder geval neet an de dagkaante. As et rekkenwaark klopt, hef den planeet nen oseaan zo as vie dee hier ook hebt. En misskien, heel misskien, zweamp der wal van allens in.

Zol Proxima b der zo oetzeen? Vadim Sadovski/Shutterstock

Duur Robin Andrews
7 oktober 2016
Welle: iflscience.com

Noorske Eerste Minister spölt Pokémon GO in et parlemeant

Der warren al wal mear regearingsleu in de Kamer trappeerd met et spölleke, mer dit moal was et de Eerste Minister zelf.

Erna Solberg, Eerste Minister van Noorweagen, wör oonder een debat trappeerd met Pokémon GO. (foto: Justin Lane/EPA)
Erna Solberg, Eerste Minister van Noorweagen, wör oonder een debat trappeerd met Pokémon GO. (foto: Justin Lane/EPA)

Erna Solberg, de Noorske Eerste Minister, wör trappeerd met et spelleke Pokémon GO tiedens een debat in et Storting, et Noorske parlemeant. Det zee gek is op et spölleke is gin niejs. Tiedens ne offisjele reaize noar Slowakieje gung zee der ook al tuskenoet um et spölleke te spöllen. Ze zea tegen verslaggewers at ze gearne een antal van öare 10km-eier wol loaten oetkommen.

Erna Solberg, eerste minister van Noorweagen, spölt Pokémon Go in et Parlemeant. (foto: Tom Henning Bratlie/Klassekampen)

Et is zelfs neet et eerste moal at Noorske politieker met et spölleke snapt wordt in et parlemeant.

De leadster van de Liberale Partieje, Trine Skei Grande, spöllen et tiedens ne gaddering oawer nasjonale zekerhead verleden Augustus, toen as de Pokémon GO-manie et slimst was.

Dreemoal roaden wee as der an et woard was toen as Solberg drok was to catch ‘em all? Juust, Grande zelf.

@eivindtraedal @erna_solberg hun hørte nok hva jeg sa 😉 vi damer klarer to ting samtidig veit du.

Grande kon der zelf wal umme lachen en tweeten: “Zee heurn genog van wat ik zea. Vieleu vrouwleu köant twee dinge tegelieke, wee’j wal.”

Volgens et Noorske TV2 zea Solberg: “Ik deanke at Trine et wal kan lieden det ik et spölleke lösdeed toon as zee doar steund.”


Duur Elena Cresci
Woonsdag 5 oktober 2016
Welle: TheGuardian.com

Seempele oplössing vuur rap roondgoand Facebookvirus

© ANP XTRA
© ANP XTRA

Der geet een virus roond via Facebook Messenger, meeldt de Zweedse kraante Aftonbladet. Duur et virus spam iej aanderen met nen link, leut Metro verleden April al weten, toen as et virus vuur et eerste vuurbie köm. Non dok et wier op.

Toch kön iej der wat tegen doon, skriewt de Zweden.

 Et virus geet wiedter duur Facebook’s kuierappken Messenger. Doar krieg iej een bestaand met naam ‘video.html’. As iej det lösdoot, kom iej terechte op ne webstea denop YouTube lik, bie ne video met naam ‘(18+) video’. Vuurdet iej den video köant bekieken, wörd oe vroagen um een oetbreading oet Chrome’s webstore te halen wat 45to75 het. Det mu’j vanzelfs neet doon, want dan trek iej et virus binnen.

Vortkriegen

De Chrome-oetbreading is inmiddels oet de webstore vort. Heb iej et virus toch te pakken, dan kriegt oewe FB-möage van oe nen oproop noar et virus. Toch kön iej et heel makkelik wisken.

Zo doo’j det bie Windows-masjienes:

1. Sloett Chrome

2. Zeukt op oewe harde skiewe dissen folder op: C:\Users\OEWBROEKERSNAAM\AppData\Local\Google\Chrome\User Data\Default\Extensions\

3. Smiett den map vort met den naam: ckodnnokennobkojocomngeambodkfok

4. Start Chrome wier op en skriewt et volgende in den adresbalken: chrome://Extensions

5. Kiekt of de oetbreading 45to57 der tusken steet. As det zo is, klikket dan op et askenemmerke wat der nöast steet um et vort te smieten. – doarnoa mut iej et vanof trad 1 nog es duurlopen. As et der neet mear steet, is et vort.

Zo mut et bie Mac:

1. Sloett Chrome

2. Klikt op et vergrootgleaske rechtsboawen, skriewt ‘terminal’ en drukt op enter.

3. Nemt den volgenden tekst oawer en plakket ne in et veanster:
rm -rf ~/Library/Application Support/Google/Chrome/Default/Extensions/ckodnnokennobkojocomngeambodkfok

4. Drukt op enter – et virus wörd non vortsmetten.

5. Start Chrome wier op en skriewt dit in den adresbalken: chrome://extensions/

6. Zeukt den oetbreading 45to57. As det zo is, klikket dan op et askenemmerke wat der nöast steet um et vort te smieten. – doarnoa mut iej et vanof trad 1 nog es duurlopen. As et der neet mear steet, is et vort.


Duur Malin Wigen
3 oktober 2016
Welle: Aftonbladet.se

Noord-Korea verböd sarkasme. Zoonder gekhead.

Et dak geet der of as Kim Jong-oen der bie is. (foto: Reuters)
Et dak geet der aait of as Kim Jong-oen der bie is. (foto: Reuters)

Den Onmeundig Groten, Verhewenen Leader van Noord-Korea, Kim Jong-oen, hef een verbod op sarkasme ofkoondigd. Zoonder gekheaid. Hee zol bange wean at leu met öar “joajoa” toch heel wat aanders bedolen.

Et skient at de oetdrukking ‘nen koezen den as neet weet wat der in de wearld gebuurt’ duur Noord-Korea geet.

Doarumme hef Noord-Korea de leu verböaden um in et dagelikse leawen sarkasties te kuieren oawer hemmelskeend Kim Jong-oen en zinne strakke regearing.

Zelfs met indirekte anmaarkingen op de ongekeande superregearing mu’j rechtevoort met oetkieken, loat verskillende Aziatiese mediastasjons weten.

Met ne riegel massale vuurlichtingsoawende wörden de leu gewoar maakt at ze aait de gode dinge mossen zeggen oawer de stoatstop.

“Een bevealigingsambtenaar organiseren zelf ne biejeenkomst um de leu te woarskouwen tegen meugelike ‘kwoade haandelingen’ duur inheemse opstaandigen,” zea ne welle in de proveensie Jagang tegen Radio Free Asia’s Korean Service.

“De leazing köm der op dale de’j mer better oewen moond dichte konnen hoolden.”

De woarskouwing wör der ook in de angreanzende proveensie Yangang oetdoan, leuten wellen weten.

De beambten zeaden at sarkastiese opmaarkingen as “et is allemoal Amerika’s skoold” as zwoaren kritiek op de regearing zol geelden.

“De gewoonte van de stoatstop um aandere laanden as skooldige an te wiezen as et probleem oawerdudelik aargens aanders ligt, hef der vuur zorgt at inwonners de Partieje der duur haalt,” zea ne naamloze welle.

Ne aandere priezende oetdrukking, “nen koezen den as de boetenwearld neet zut”, skeen ook roond te goan. Et is ne verwiezing noar Oonzen Verlechten Leader, den as zik slim ofzeundert.

De zinsnede köm töt leawen toen as beambten zik der met skrik oawer oetleuten at Menear Kim neet bie vieringen in Ruslaand en Sjina was um et eande van den Tweeden Wearldkrieg te herdeanken.

Strekmedia hebt et van ne tooname in openboare ongeheurzaamhead. De leste paar wekken is der al twee moal beleadigende graffiti oawer de regearing en Kim Jong-oen antröffen.

Noord-Korea -Ho! et is de Demokratiese Volksrepubliek Korea!- hef de leste tied vaker met bummekes spöld, um de atoomspierballen van et laand te teunen.

Kim Jong-oen is nen mooien kearl. Hee leut vanear nog twee kearls ofsketen met een luchtofwearkanon. Den enen was in den sloap evöllen bie ne biejeenkomst van den Koreaansen topkearl. Den aanderen “köm te kort bie” Kims plaatse.


Duur Harriet Agerholm
8 september 2016

Welle: Independent.co.uk