‘Spreakende’ Gorilla Koko (46) uut de tyd

Versörgster Penny en Koko. foto: The Gorilla Foundation.

Lüstert dit artikel hyr:

Koko, de gorilla dee med mensken kun kommuniseren med mear as 1000 handgebåren, is in et amerikaanske Kalifornye uut de tyd eköämen up 46-jöärige leyvtyd. Dat skrivt de britske BBC.

Koko leyreden ne versy van Amerikaanske Gebårenspråke van instruktöörs, dee seaden dat see der öäre gedachten en gevööl med uutdrükken kun.

Öäre veardigheden wörden up eteykend döär deerpsychologe Francine Patterson.

Koko had selvs ‘huusdeers’, wårunder ne katte dee as se All Ball nömeden.

De Gorilla Foundation, de stichting dee as Koko verzörgeden, köäm vandage når buten med de melding dat “Koko, de gorilla dee bekend was üm öäre ungekende behearsing van gebårenspråke en as de vöärnaamste ambassadöör vöär öär egene bedreigde soort, up woonsdagmorgen in öären slåp is ebleyven up de leyvtyd van 46 jår.”

“Koko röreden miljunen as ambassadöör vöär alle gorilla’s en was et boogbeeld vöär uutwesseling tüsken unse verskillende soorten. See was geleyvd en sal swår emist worden.”

Koko wör in 1971 in de San Francisco Zoo geboren. Dr. Patterson begün öär een jår later al gebårenspråke te leyren, vulgens de Gorilla Foundation. Vulgens Patterson kun Koko nådenken oaver de tokumst (en der oaver köyeren), rymkes en gräpkes maken en selvs legen. Mär ümdat Patterson nooyt andere undersökers by Koko too lööt, wordt öäre bevindingen mangs in twyfel trökken.

Toch hev Koko der vöär esorged dat wy apen (en andere soorten) nit länger as dumme deers seet, mär weyt dat se gevölens en ne bewüstheid hebbet.

Koko har når verlüüd een IQ van tüsken de 75 en 95, en kun ungevear 2000 engelske wöörde verstån. Et döärsnede IQ by mensken is 100 en de meyste lüde kumt nit höger as tüsken 85 en 115.

 

 

Wetenskappers 3D-print warkende hoornhuud

Dr. Steve Swioklo en Prof Che Connon (rechts). Den hoornhuud is vöär ’n foto inklöärd. (foto: Newcastle University)

Wetenskappers van de universiteit van Newcastle hebt med nen 3D-drükker warkende menskelike kornea’s emaket. Dat bedüdet dat in de tokumst hoornhuudoaversettingen völle målen eynvoldiger wordet. Et nys kümt van et perskantoor van de universiteit selv.

10 minuten wark
Vyfteen miljuun lüde oaver de heyle werld wachtet up so ne transplantaty, um blindheid teagen te gån.  Vulgens undersökers Dr. Steve Swioklo en Prof. Che Connon kan et vöär weinig kösten med nen simpelen bioprinter al in 10 minuten terechte  weysen. In vergelyk: rechtevoort köänt enkel de hoornhüde van oaverleadene donoren noch bruket worden. En dår is een groot tekort van.

Bio-ink
Oaver de heyle werld warren undersökers al länger gangs üm hoornhüde nå te maken. Toch hevt de Universiteit van Newcastle de primör, ümdat se ne goodblyvende bio-ink evünden hebt, ne samenvlööying van alginaat en kollageen.

“Disse ink höld de stamcellen leavend en maket et tegelyke stark en smöö genog üm good te blyven as et döär de spöytmund van de 3D-drükker kümt,” legt Connon uut.

Jåren testen
Toch kan et noch jåren duren vöärdat der up grote skåle kornea’s af edrükked köänt worden. Et müt allemål noch better undersöcht worden en uutvorig etested.

Töt dee tyd roupt de undersökers lüde up üm sik vöäral as hoordhuuddonor in te blyven skryven. De technyk is noch lange nit so goud dat et al echt bruked kan worden.

De hoornhuud is de döärskynende låge up et klöärige deel van et ouge, dat helpet by et richten van lechtinval. Et is düs unmündig belangryk by skarpstellen.

 

Seldsaam soort teake veroorsaket vrömde bywarkingen in Amerika

Lone-starteaken hebt ne kenmarkende vlakke up de rügge. (Foto: Wikimedia Commons/Sam Droege)

Et sal u nit ontgån weasen dat der nen teakenplåge in Europa wodet (kortebuksenwear ten spyt). Dat dee deerkes under mear de seekte van Lyme köänt veroorsaken, sal ook gin nys mear weasen. In Amerika hebt se nu last med ne seldsame teake den as u slimme jöäkerye, magenkrampen, ådemproblemen en selvs de dood kan geaven. Mär der is noch ne apartere bywarking: vleysk-allergy.

De Amblyomma americanum, ook wal de lone-starteake nöömd, sorget dat y gin sin mear hebt an vleysk. Ne enkele bette van sunne teake kan u selvs al ne leavensdreygende allergy vöär ne årt sükermolekuul geaven dee in rood vleysk sit.

De seekte wör pas in 2004 untdekt döär immunoloog Thomas Platts-Mills, den vernam dat löde med kanker under syne behandeling allemål deselvde kenmarken hadden, segt Wired.

Syne kankerpatiënten kregen allemål etselvde medicyn, Cetuximab. Mär dee wat in et süüdoosten van de VS woanen hadden 10x sovölle kans üm symptomen te krygen so as jöäkerye, swelling, en leageren blooddruk.

Platts-Mills undersöchten et med et blood van de tröffene patiënten. De oavereenkumst was de rappe tooname van afwearstoffen vöär alfagal – et süker in vleysk. Cetuximab sit vul med dissen süker.

Uuteyndelik untdekken Platts-Mills wår de patiënten so gevölig van warren: 80% van de allergiske patiënten bleak beaten te weasen döär de lone-starteake.

Platts-Mills hevt antöönd dat ne teakenbette ne twentigvoldige tooname in afwearstoffen teagen alfagal untkeatent. Andere undersökers probeert nu uut te vinden wårüm et lyf so stark reageert up de teakenspye, mär een antwoord löt noch eaven up sik wachten.

Üm et undersöök noch lastiger te maken, wordt völle löde dee beaten nit allergisk.

Underwyl at et undersööksteam gangs is, kön y mär een paar dinge doon üm beaten te vöärkoamen: DEET stryken of lange buksen dreagen in streaken wår as de teake vöärkümt. Of nit når Noord-Amerika reysen.


Brunne: iflscience.com
Döär James Felton
20 juni 2017

Lätste noordelike witte nöäshoornmänneke uut de tyd

Nen versörger is gangs med Sudan. (foto: AFP)

Et lätste männeke van ’n noordeliken witten nöäshoorn, Sudan (45), is nå månden seykte uut de tyd köämen, segt syne versörgers. Sudan woanen in et beskarmingsgebeed Ol Pejeta in Kenia. Måndag hebt se üm ne spöyte dån, ümdat hee vöörtan slimmere olderdomskwålen har.

Med synen dood blyvt van de undersoorte enkel twey vröwkes achter: syne dochter en kleyndochter. De eanigste hoape ligt nu by In Vitro Fertilisaty (IVF)-technyken.

Der was probeyrd Sudan by de andere twey vröwkes te setten, mär dat löyp up niks uut. Up de datingapp Tinder was der vöär üm een profyl maakt, üm geld by mekander te krygen üm de IVF-technyk vöär nöäshoorns te untwikkelen.

Dårmed kreag et deer leyvhebbers oaver de heyle werld. Disse fans trüürt nu üm synen dood en et anstånde uutstarven van ’n noordeliken witten nöäshoorn.

Måndag wör vulgens beskarmers Sudans genetiske materiaal afnöämen. Dårmed wilt se in de tokumst noordelike witte nöäshoorns kweaken via vernüftige celtechnyken, med såd en de eycellen van Najin en Fatu, de lätste twey vröwkes.

Et männeke, wat ümreakend 90 jår old was in menskenjåren, wör al behandeld vöär afbraakspuurs in syne spyren en bütte, nöäst flinke wunden an syne huud.

De lätste 24 üür kun Sudan neyt meer in de beyne koamen, löäten de beskarmers van Ol Pejeta dinksdag up Twitter weaten.


Welle: bbc.com

Nyen bloodproof vöärspelt Alzheimer 30 jår vöär de tyd

De oranje plükskes sind beta-amyloïde plak, ne anwysing vöär Alzheimer. Beeld: Juan Gaertner.

Nen bloodproof vöär beta-amyloïde plak wat by Alzheimer höärt, likt ne betrowbåre wyse üm te vöärspellen of ymand de seekte kan krygen. Lange vöärdat denne der ook verskynselen van löt seen.  Up dit ogenblik is der weynig an te doon as der Alzheimer vaststeld wörd. Mer as de hüdige pröve met Alzheimer-behandelingen good uutpakt, kan dissen bloodproof unmisbår worden üm wat te doon an de meest vöärkommende oarsaak van dementy. Dat steet up IFLscience.com.

In de 80’er jåren gavven Professor Colin Masters van et Florey Institute metleyding an een team wat beta-amyloïde plak uut de harsens van Alzheimer-pasjenten in kaarte brachten. Dit hülp by et begrypen van de seekte en et warken an ne küür, mer et hülp niks by et vaststellen van de diagnose. Et plak was enkel te vinden döär harsens uut te plüsen en dat wil nit best by löde dee nog leavt.

Nog nit so lange leden konnen PET-scans helpen by et upsporen, mer dat was te flink an de prys vöär dagelikse toopassing. Met nen rüggenprik kon ook keaken worden når de beta-amyloïdeweardes, mer dat is wyr ne unpleserige handeling. Oaver de hele werld sind teams in nen wåren wedstryd üm nen goodköpen en nit-indringenden proof te untwikkelen.

Masters is nu by een team dat in Nature beskrivt wu as met massaspektometry ook hele leage anweasigheyd van beta-amyloïde in et blood meaten kan worden. Ene van de metskryvers an et artikel is Dr Koichi Tanaka, den in 2002 metdelen in de Nobelprys, vöär undersöök når massaspektometry üm grote biologiske molekülen te analyseren.

By tests in Australye en Japan lööt ’n proof ungewoon hoge weardes beta-amyloïde seen by löde met Alzheimer en by löde dee noch good by verstand sind, mer dee by andere tests al blood geaven harren.

“Et hangt af van leavtyd en genen wuneer disse lätste gruup löde verstandelike aftakeling låt seen. Mer as se lange genog leavt, kümt dat vanselv.” sea Masters in een interview.

Alzheimer untwikkelt sik meesttyds oaver ne tydsspanne van 30 jår en et grötste deel dårvan sunder verskynselen. Dissen nyen proof böd genog wårskowing. Volgens Masters konnen genog beweaging, slåp, harsentraining en gesund eaten de effekte vertrågen, mer nit völle, anders as by andere vörme van dementy.

Dårdöär likt et misskyn sinloos üm u te låten testen, mer volgens Masters is der al tenminsten een medisyn dat good likt an te slån by sichtbåre Alzheimer. Wu eerder y der dan by sind, wu better.

Mediske pröve köänt völle sneller up de markt bracht worden dan behandelwysen. De  Shimadzu Corporation hef al anspråke dån up de rechten üm et so snel mögelik uut te brengen.


Döär Stephen Luntz
IFLScience.com
1 february 2018

Sprekkersantallen avnömmen? Jüüst nit!

Al jåren wörd ons vörkauwd dat et Saksys in Nederland slim achteruut buurt. De meeste kranten wyst dårby enkel når prosenten. Mer dat gef een onvolledig beeld. Werldspråke rekkent ulöö eaven vör. 

Uut ne landelike stüdy van 2005, Taaltelling Nedersaksisch van Grönninger old-hooglearer Henk Bloemhoff, kömmen verskillende syfers: in Twente köyeren 62% van de löö in dat jår nog alle dage Twents.

Anname
Toch klopt der wat nit an. Dat wöärdke ‘nog’ höört der nit in. Et gef an dat de skryvers der van uut gåt dat et antal vroger höger was. Sowyd wy weet gef et helemål gin öldere ondersöke når sprekkersantallen. De bewearing dat vroger alleman (100%) Plat köyeren, is enkel ne anname. Der warren in Twente altyd al nykommers, immigranten, ’n domy, ’n pastoor, de skoolmeaster,  Düütsers, Chinesen, Fransken, Spanjolen…

Ryssen as rekkenvörbeeld
Låt wy der vör et gemak van uut gån dat 95% van de löö vroger Plat köyeren. Gewoon as rekkenvörbeeld.

Låt wy et städke Ryssen der es by pakken. De Reggestad steet bekend as behöldend en as grööts op öär dialekt. In 1950 har Ryssen volgens et CBS 12.268 inwonners. As wy dår 95% van nemt, warren der in dat jår 11.655 löö dee strak Ryssens köyeren.

By de gemeentelike herindeling van 2001 is Ryssen tehoop smetten met Holten. Vanav dee tyd rekkent et CBS dee beyde kernen samen. Van 2005 is der online niks te vinden åver Ryssen avsünderlik, mer uut syfers van overheidinoverijssel.nl blik at et in dee tyd nit bysünder hard geet met de bevolkingsgröäi. Dan mer et kortst byliggende. Uut een artikel van RTV Oost blik at Ryssen in 2009 28.054 inwonners har.

Üm störvene Platsprekkers in dee tüskenliggende 4 jår nit met te rekkenen, holdt wy ne verbettering an van 1%:

61% sprekkers op 28.054 totale inwonners is 17.113 sprekkers.

Tegenåver 11.655 in 1950.

Antal Ryssender en antal sprekkers van et Ryssens

Mear as 5000 ekstra sprekkers
Et antal sprekkers is düs flink gröäid! Mear as 5000 sprekkers sind der by kömmen, allene al in Ryssen! Jå, et antal prosenten is avnömmen, mer dat segt niks åver de sprekkersantallen selv.

Et antal is nit avnömmen. Der sind enkel mear nit-sprekkers bykömmen, dee et persentazy op de hele bevolking dale trekt.

Låt u niks wysmaken, onse språke is nog lange nit an ’n ende. Gewoon blyven köyeren, dan kümp et vanselv wal terechte.


Wellen:
– Bloemhof, H (2005). Taaltelling Nedersaksisch: een enquête naar het gebruik en de beheersing van het Nedersaksisch in Nederland. Groningen: Sasland. ISBN 9064661324.

– Centraal Bureau voor Statistiek (1950). “Bevolking der gemeenten van Nederland op 1 Januari 1950.” Uitgeverij W. De Haan N.V. [PDF]

– Overheid in Overijssel (2018). “Gemeente Rijssen-Holten (Overijssel).” Overheidinoverijssel.nl. <http://www.overheidinoverijssel.nl/rijssen-holten/s/179>

– RTV Oost.nl (2017). “Gemeente Rijssen-Holten groeit: 38.000 inwoners en de teller blijft lopen.” <http://www.rtvoost.nl/nieuws/262446/gemeente-rijssen-holten-groeit-38000-inwoners-en-de-teller-blijft-lopen>

Nye soort Galapagos-vinke ontstån

De nye vinke, de nåwas van de twee soorten Geospiza fortis en Geospiza conirostris.

Nen koppel vinken up de Galapagos-eilanden is gangs üm ne nye soort te vörmen. Dat steet up de webstea van de BBC. Et is et eerste mål dat ondersökers soortvörming in korten tyd in et wild seen hebt. Dat skryvt se in et tydskrift Science.

De vorskers hölden jårenlange een skarp oge op álle vinken van Daphne Major, een klean eiland van de Galapagos. In 1981 vernömmen de ondersökers at der één männeke van de grote kaktüsvinke (Geospiza conirostris) was åverkömmen vanof Española, een ander Galapagos-eiland. Et deerke har 105 km vlögen.

Een Geospiza conirostris-männeke vlöög 104 km van Española når Daphne Major en versyren dår ene van de lokale meakens. (foto: Peter Grant)

Professors Rosemary en Peter Grant ontdekken ook at et männeke nit stil har setten. Hee har een vröwke van de lokale grondvinke (Geospiza fortis) versyrd. Nu, 40 jår later, hebt ze 30 mengvinken as nåwas. De lokale grondvink-dames vindt et aksent van de nye vinkenkearls nit sexy en müt der niks van weten. Düs holdt de nye mengvinken et onder mekaar. Dårmet is der ne nye soort ontstån.

Een Geospiza fortis-vröwke, inheems op Daphne Major. (Foto: Peter Grant)

Normaal kan nåwas van verskillende olders nit good gedyen, ümdat se dör ören bouw nit et jüüste etten könt vinden. Mer de nye vinken sind grötter dan de andere vinken. Se könt dårdör ander etten an, wuur de inheemse vinken nit ankomt. Se loopt mekaar düs nit in de weg.

Üm te kyken wu de nye vinken genetys in mekaar stekt, tröken de Grants der Professor Leif Andersson van de Üniversiteat van Uppsala uut Sweden by an. Den ontdekken at der al seed et tweede geslacht gin vermenging mear was met de andere soort. Se nöömt dit reprodüktyve isolasy. De nye grote vinke steet volledig up sikselv.

Et mooie is dat dit nu jüüst by Darwin-vinken op Galapagos gebüürt. Düür de verskillende nebbens (snavels) te vergelyken, ontdekken Charles Darwin zin evolütsy-verhaal en natüürköse, wuurmet hee syn wearldbekende book On the Origin of Species kon skryven.

“Nå een paar pilskes kan ik altyd better Düüts.” – Klopt, zegt onderzökers

Onderzökers van de üniversiteyten van Liverpool, Maastricht en King’s College in Londen zegt dat löö met nen spütter op zik better könt redden in ne tweede språke. Dat skryvt ze in et Journal of Psychopharmacology.

Et is algemeen bekend dat alkohol invlood hef op begrip en beweaging. Veardigheden zo as dinge ontholden, opletten en u gedreagen lydt slim onder de rechtstreekse uutwarking van alkohol.

Disse veardigheden heb y nödig as y ne tweede språke (gin moderspråke) sprekt. Y zollen düs denken dat dit sprekveardigheyd hindert. Mer van de andere kante haalt alkohol de remme der of. Y dörft mear nå een paar pilskes en zint minder bange üm fouten te maken.

Met dit onderzöök is dat vör et eerst onderzocht.

Sprekveardigheyd
Vör et onderzöök skatten wårnemmers de sprekveardigheyd in van deelnemmers met ne lege dosis alkohol. Dårby tellen ook de inskatting van de deelnemmers zelv met. De deelnemmers warren 50 Düütsers dee an de üniversiteyt van Maastricht stüdeert en dee kortens Nederlands hebt learen skryven, sprekken en leazen.

De deelnemmers kregen willekürig ne lege dosis alkohol of een behearsdränken zónder. De dosis wör ofstemd når lyfsümvang, ongevear 2 glazen beer vör nen kearl van 70 kg. Dårnå mossen ze een paar minüten met nen onderzöker in et Nederlands babbelen.

De gesprekken wörden opnömmen en beoordeeld dör twee löö dee as Nederlands as eerste språke hebt. Disse wüssen nit wee van de deelnemmers alkohol kregen har. De deelnemmers mossen ook zelv öare sprekveardigheyd een syfer geven.

Et bleek at deelnemmers met alkohol högere syfers van de observators kregen. Ze harren bettere uutspråke. De deelnemmers zelv gavven zikzelv gin högere syfers.

Bedenkingen
Volgens Dr. Inge Kersbergen van et Institute of Psychology, Health and Society an de üniversiteyt van Liverpool löt et onderzöök zeen dat alkohol kan helpen by et uutsprekken van ne vrömde språke as y ne kortens leard hebt. Hef den ööm toch gelyk, den as op feestkes röp dat hee nå een paar pilskes better Düüts kan.

Dr. Fritz Renner, nen anderen methelper an et onderzöök, hef nog wal een pünt van andacht: “Wy müt der by zeggen dat deelnemmers in dit onderzöök mer een klean betken alkohol had hebt. Ne högere dosis helpt wårskynlik jüüst nit by de uutspraak.”

Dr. Jessica Werthmann, den ook methülp zea “dat wy vörzichtig müt wean met disse uutkomsten. Wy müt nog eerst de oorzaak vinden. Ene van de mögelike oorzaken is et angstverlegende effekt van alkohol. Mer dat müt wy eerst wydter onderzöken.”

Et hele onderzöök kön y hyr leazen:

  • Fritz Renner et al. “Dutch courage? Effects of acute alcohol consumption on self-ratings and observer ratings of foreign language skills.” Journal of Psychopharmacology (2017). DOI: 10.1177/0269881117735687

Welle: Medicalxpress.com
18 oktober 2017

Nobelprys vör ontdekking van zwöörtekrachtgolven

€ 929.772,- vör Rainer Weiss, Barry Barish en Kip Thorne vör öör Ligo-prove, wuurmet rimpels in de rüümtetyd opspuurd wörden.

Rainer Weiss, Barry Barish and Kip Thorne, winners van den Nobelprys vör Natüürkünde 2017. (Tekening: NobelPrize.org)

Dree Amerikaanse natüürkündigen hebt den Nobelprys vör Natüürkünde kregen ümdat ze zwöartekrachtgolven ontdekt hebt. Dat zint rimpels in rüümtetyd, dee Albert Einstein honderd jår terügge al vörspellen. Dat skrif de Britse krante de Guardian.

Rainer Weiss krig de ene helfte van de 9 miljuun Zweedse kronen, Kip Thorne en Barry Barish krygt de andere helfte. De prys wörd uutreikt dör de Köninklike Zweedse Akademy vör Wetenskappen.

Alle dree de onderzökers hülpen met an et Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatoy (Ligo, in et kört). Dårmet zaggen ze vör et eerst in de geskydenis zwöörtekrachtgolven, verleden september 2015.

Weiss is old-professor Natüürkünde an de Massachusetts Institute of Technology. Hee is bedreven in et upzetten van pröve. Zo dokteren hee ook et plan, et ontwarp, de bekostiging en den uutendelike bouw van Ligo uut.

Zwöörtekrachtgolven? Wastaddan?
Einstein zinne General Theory of Relativity (Algemene verholdingsanname) vörspelt dat der ne kromming in rüümtetyd ontsteet dördat der massa in drükt. As massyve objekte samensmelt, kan dat de kromming veranderen. Hyrdör trekt der golven dör de rüümte, dee zwöörtekrachtgolven nöömd wordt. Tegen de tyd at disse verstöringen by ons zint, vernemt wy ze håste nit mear. Et hef sind Einstein zinne vörspelling nog honderd jår duurd vör wetenskappers nen völer konnen bouwen den as gevölig genog is üm et te vernemmen. Dat is de Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory, kortwev Ligo. Den bevestigen at Einstein et by et rechte ende har.

Kip Thorne, professor theoretyse natüürkünde by et California Institute of Technology is nen theorist. Hee deed onmisbåre vörspellingen åver wo de wårnemming van nen zwöörtekrachtgolf der dådwarkelik uutzaggen en wo y dat teken könt herkennen in de inzamelde barg an informasy.

Barry Barish, old-natüürkündigen by et California Institute of Technology (nu met pensiun) kreeg de prove van de grond. Tuun as hee et in 1994 åvernöm as tweeden direktör, güng et projekt nog håste in ’n askenemmer. Barish wüs de beslissers ümme te köyern en leaden de bouw in 1999 en de eerste mettingen, dree jår later.

Aerial views of Ligo’s Livingston Laboratory
Lochtfoto’s van Ligo’s Livingston-Laboratoriüm (foto: LIGO.org)
Uutendelik wör et ene van de gevöligste detektoren up de wearld.
By ne persankondiging verklåren Weiss dat et tellefongesprek vanmorn “gewaldig mooi” was. “Dit is vör my ne erkenning van et wark van ongevear 1000 löö. Der zit ja 40 jår denkwark in üm ne rimpeling up te vangen… en lankzaam an de technyk an te skarpen üm et endelik vör mekaar te krygen.”

Weiss kon de wårnemming eerst nit gelöven. “Et hef ons twee månd kost üm te gelöven dat wy toch echt nen zwöörtekrachtgolf zeen hebt.”

Et dreetal wör al länger tipt as mögelike Nobelpryswinners. Et prikkelt et vörstellingsvermogen van et volk slim. Et vernemmen van zwöörtekrachtgolven, dat al in 2016 bekendmaakt wör, is et höögtepünt van honderd jår wikken en weagen. En 25 jår bouwen an instrümenten dee zo akelig gevölig zint dat ze ne ofwyking könt vernemmen van één-duzendste van nen düürsnee atoomkern langs ne laserstråle van 4 km.

Zwarte geater
De wårnemming bleek ne botsing te wean van twee zwarte geater. De wetenskappers lüsteren op twentigduzendste van ne sekonde wu twee onmündige zwarte geater (een 35 mål zo groot as de zünne, den anderen yts kleaner) üm mekaar hen dreyen.

An et begin van de gebüürtenis, leazen de wetenskappers an öre berekkeningen wu as stearns verdwynt: de twee objekte dreyen 30x per sekonde üm mekaar. An et ende van de 20 millisekonden was dat 250x per sekonde, vördat ze up mekaar klappern en een donkere samensmelting achterlöten.

Der hülp nog nen veerden wetenskopper met an Ligo, den Skotsen natüürkündigen Ronald Drever. Den köm verleden meart, 18 månd nå de ontdekking, uut de tyd an de gevolgen van demensy. De Nobelprys wörd normalerwyze nit nå et starven tookend.


Welle: The Guardian
3 oktober 2017

Den twentsken insluup-R: unik in Neaderland?

Foto-opname: Erin Nielson/YouTube.

Den klank wår as y lüde in Neaderland et slimste met upporket, is med afstand de R. Vulgens weatenskapper Koen Sebregts, den as der up afstuderen, spreaket wy den by mekaar up wal 20 verskillende wysen uut. En wy hebbet allemål starke vöärköären wu as et müt.

Vöär syn undersöök richeden Sebregts sik up 6 steyden in Neaderland en Belgye. Dår drünk hee koffy med willeköärige lüde en löyt hee ze verskeidene sinnekes vöärleasen.

Jammer genog spöllen sik dat allemål buten et neadersassiske deyl van Nederland af. Toch löt hee syne slotsummen der wal up slån. As hee nu in Enske of in andere neadersassiske steaden koffy drünken har, was üm nog wat mooys upvöllen:

In Twente (en vaste ook wal dårbuten) köyert de lüde non-rhotisk. Dat wil seggen dat se (in de meyste gevallen) den -r nit uutspreaket as hee nå nen klinker kümt. As vöärbeeld: darteen jår wörd uutspröäken as datteen joaah.

Dit is nog nit so ne grote verrassing. Wat dan wal? Dat et Twents, lyk as et Engels, nen linking en intrusive -r kent. As nen -r in ne lopende sinne tüsken twey klinkers kümt, wörd hee vöär et gemak toch uut espröäken. Dissen -r verbindet de twey klanken an mekander. Dat skeylt een mål stotteren. Dat wörd mooi düdelik as wy et vöärbeyld van hyrboaven der by neamt en uutbreidet: hee is datteen joa-R-old.

Nog vrömder: in een paar wöörde kümt der inenen nen -r by in, dee as helemål nit by et woord höyrt! De insluup-R!

In et understånde filmken van Travelling Twents sint disse spreakwysen good te verneamen:

Vanof 1:01 minüte wörd der segd:
Wy gåt nu nå(r) de voagelkykhütte. Den is de(r) speciaal too-R-ezat, ümdat in dit nye natu(r)gebeyd hele speciale voagels, dee up de rode lyste ståt, hy(r) good terechte köänt…

En up 1:12 min:
Wårümme gå-R-y nu med up sonne tuur?

Ümdat et skynbår lastig is üm rechtstreyks van ne å når ne y te springen, drükked nen döärsnede Tükker der nen -r by tüsken. So hoov y nit te stoppen met geluud maken en kön y den -r bruken as treadplanke um makkelik van klank te wesselen.

Ouk in de twentske regiosoap Van Jonge Leu en Oale Groond reagent et insluup-r’en, te hören in et filmken hyronder. Wy geavet hyr vör uns eygene luie gemak eyn vöärbeyld.

Op 15:15 min:
Ik sea-R-allenig…”

En up 17:12 min in datselvde filmken wörd et helemål bunt. Dår verandert Minie et sinneke “as hee nu…” in “arre nu“.

Mä dat hef wear ne andere oorsaak en is wear een ander verhaal.