Wy zint allemål een betken van adel en dat is niks aparts

Lowie den 14den. Et kon uwen vörolder wæn. (foto: commons.wikimedia.org)

Joa y dommen buur. Of y, puutsvrouwe by de Asito. Y konnen nog wal es verwant wæn an een edelman of -vrouwe. An Karel den Groten, of köning Clovis. Of misskyn wal an Lukeni lua Nimi.

Stelt u vör, y hele däge achter op de vrachtwagen, uwen vörolder op nen troon. Dår gå y toch æven wat rechter op van zitten.

Toch is dat allemål nit zo spannend of verwonderlik, as y terügge rekkent.

Wy hebt ja allemål 2 olders, 4 grootolders, 8 åvergrootolders, 16 betåvergrootolders. Binnen veer geslachten zit y al an 30 vörolders. Wo wydter as y terüg kykt, wo grötter et getal. Doar is zelfs ne formüle vör:

Antal vörolden = 2+ 2X-1 

Hyrby steet x vör et antal geslachten. Gå y nu 30 geslachten (dat is ongevær 700 jår) wyrüm, gef dat dissen rekkensom:

2^30 + 2^29 + 2^28 + 2^27 + 2^26 + 2^25 + 2^24 + 2^23 + 2^22 + 2^21 + 2^20 + 2^19 + 2^18 + 2^17 + 2^16 + 2^15 + 2^14 + 2^13 + 2^12 + 2^11 + 2^10 + 2^9 + 2^8 + 2^7 + 2^6 + 2^5 + 2^4 + 2^3 + 2^2 + 2

Uutkomst: 2.147.483.646

Y zint düs et prodükt van mær as 2 miljard löö åver 700 jår. Y könt der donder op zeggen dat dår argens nen edelman tüsken zit. Helemål as y u indenkt dat der in dee tyd nog geheels nit zovölle löö op de wærld warren.

Wy zint düs allemål nen mengelmuus, een allegaarke. Halfblöödte. Family.
100% Tukker? Vaste nit.


Welle: Theguardian.com
24 mei 2015

Wuurüm Romeins beton nog altyd steet en modern beton vergeet

An den ofsluutdyk is nen hoop onderhold nödig. Met et Romeinse beton zol et zikzelf verstarken. (Foto: commons.wikipedia.org)

Wetenskappers hebt et geheim uutplüzet achter de starkte van Romeinse bouwsels dee in water ståt. De bevindingen könt bouwers van vandage helpen.

Öre bouwsels ståt nog altyd, 1500 jår nå at de leste centurion der by güng liggen. Nu is et Romeinse geheim van slytstark beton endelik kraakt.

Et Romeinse resept – een mengsel van vülkanyse aske, leem (calciumoxide), zeewater en knobbens vülkanysen rots – hööld piers, waterkeringen en havens by mekaar. Mer nog een belangryker verskil met moderne bouwwarken: de waterbouwsels wörden verdan starker.

Volgens de gelearden köm dat dör ne wesselwarking in et sement, tüsken et vülkanyse materiaal en zeewater. Dårdör ontståt nye myneralen, dee et beton starker maakt.

“Ze hebt hyr onmööndig lange åver nådacht. Et warren vernemstige löö,” meant Marie Jackson, geologe by de Üniversiteit van Utah, en metskryver an een onderzöyk når Romeinse bouwsels.

Nu weet ze ook wuurüm, zegt ze. In et vakblad American Mineralogist beskryvt Jackson en konsorten wu as ze betonboringen bekeken van Romeinse piers, waterkeringen en havens. Earder wark har al antöönd at der leemdeelkes in de monsters zatten met et myneraal alümynöze tobermoryt – een zeldzaam spül wat lastig te maken is.

Et myneraal vörmen zik volgens Jackson al vro in de geskydenis van et beton, tun as et leem, zeewater en vülkanyse aske in et mortel met mekaar warken en zo wöarmte upwekken.

Mer nu hebt Jackson en öre onderzöökers een nye ontdekking dån. “Tun as ik et beton nog es bekeek, zaggen ik völ tobermoryt in de samenstelling van et beton, vake in verband zeen met phillipsyt, een ander myneraal.”

Volgens Jackson gavven dit an at der nóg wat an de hande was. Met de tyd lössen et zeewater wat in et beton tröök de vülkanyse kristallen en glassen up, wårvör alümynöze tobermoryt en Phillipsyt in de stea kömmen.

Disse myneralen, meant de skryvers, helpt et beton verstarken, vörkomt sküringen en verstarkt et bouwwark as ze gröit.

Modern beton, in vergelyk, wat up Portlandsement baseerd is, mag nit veranderen as et hard wörd. Wat vör ne wesselwarking tüsken materialen dan ook, gef skade an et bouwsel.

Jackson: “Et onderzöök gef ne totaal nye inkyk in betondreyen. Dat wat wy töt nu to as invrettende warkingen zaggen, feitelik heel bruukbåre myneralen zint, dee zörget vör veerkracht en misskyn wal verbetterde veerkracht åver längeren tyd.”

De bevindingen geevt anwyzingen vör betonmakerye zonder hoge temperatüren en carbondioxide. Dårby gef et ook ne basis vör duurzaam bouwmateriaal vör bruuk in waterbouwsels.

“Et gef nen bült topassingen, mer wy müt et nog wyder bestüderen üm de jüüste mix te vinden. Wy zint onderweags, mer wy müt et nog anskarpen,” zeg Jackson. “De uutdaging zit em in et vinden van wyzes üm beton met eenvoldige vülkanyse prodükte te maken. Dår wörd nu an warkt.”


Welle: theguardian.com
Skryver: Nicola Davis
4 juli 2017

Onderzeukers komt met zelfhelend tellefonskarm

Et zelfhelende materiaal van UC Riverside. Foto: Wang lab.
Et zelfhelende materiaal van UC Riverside. Foto: Wang lab.

Loat iej oewen foon kulen en et skarm lig an bölle, kön iej meesttieds mer twee dinge doon: et loaten maken of de knippe umdreien en oe een akelig duur niej striekbot anhalen.

Skeikundigen van de Universiteat van Kalifornië in Riverside hebt misskien wal de darde meugelikhead oetvunden: een skarmmateriaal wat zikzelf herstelt.

De onderzeukers deden verskillende preuve met et materiaal. Ze keken onder mear wo as et zikzelf van krassen en kleuwe herstelt. Noa at ze et oet mekaar treuken, lappen et zikzelf binnen 24 uur wier op. Det vertellen onderzeuksleader Chao Wang an Business Insider.

Et rekboare materiaal van polymeer en ionies zolt kan 50 moal zin egene grötte oetrekt worden. Et hef ne spesjale verbinding met de naam ion-dipool, wat nen kracht opwekt tusken beladen ionen en poleare molekulen. Dat höld in dat as et materiaal brekt of nen kras krig, de ionen en molekulen mekaar wier antrekt en zo de gliewe wier dichte trekt.

Dit is et eerste moal at ondervorskes een zelfhelend materiaal maakt hebt wat elektries kan duurgewen. Ideaal vuur smartphoneskärme en batteriejen, zeg Wang.

Wat LG-tellefoons, zo as de G Flex, hebt al zelfhelend materiaal as achterkante. Mer dat kon nog gin elektries duurgewen, dus is et nit broekboar vuur skärme. Onder de meeste veulskärme zit een elektrodenreusterke. As iej dat anraakt met oewen vinger (wat ook nen elektriese ladingsduurgewer is), maak iej nen elektriesen krink kompleet, woerduur oewen tellefoon weet wat hee mut doon.

Wang hopt at dit nieje zelfhelende materiaal vuur tellefoonskärme en batteriejen tegen 2020 broekt worden kan.

Et team löt öare bevindingen kommenden dinkseldag zeen bie ne gaddering van de American Chemical Society, de grötste wetenskappelike organisatie vuur onderzeuk in skeikunde.

“Zelfhelende materialen liekt wied of te stoan van et dagelikse leawen, mer met tellefoons keump et rap körterbie,” zea hee. “Met dree joar zölt der mear zelfhelende apparaten op de markt wean. Ons aldaagse leawen zal totaal veranderen. Onze tellefoons könt voort völle mear as noe.”

Least et oorspronkelike artikel op Business insider. Copyright 2017.


Oawernömmen van iflscience.com.
5 april 2017

Niejen stof kan lecht, wöarmte en beweaging in elektries umzetten

Oploader
Den stof KBNNO kan zorgen at opladen neet mear neudig is.

Um ons hen zitt meardere soorten energie: zunlecht, de wöarmte van de kamer en zelfs oonze eegne beweagingen. Met al disse (meesttiedsverspilde) energie zolle vie heel best onze dreagboare gadgets met können opladen. Van biometriese sensoren töt smartwatches. Onderzeukers van de Universiteit van Oulu in Finland hebt ontdekt dat een mineraal met ne perovskietkristalbouw de juuste egenskappen hef um energie van meardere wellen tegelieke te onttrekken.

Perovskiet is ne groep mineralen woarvan völle een of twee soorten energie könt opnemmen. Mer nog nooit tegelieke. Een mineraal oet de groep kan good wean veur zunnesellen. Met de juuste trekken um zunnekracht um te zetten in elektries. Een ander kan energie halen oet wöarmte- en drukveranderingen, dee veurtkomt oet beweaging.

Mer mangs is een soort energie nit genog. Bepoalde soorten energie zint nit altied veur handen. Et is bewolkt of iej zit in oawerleg woardeur iej nitkönt rondwandelen. Andere onderzeukers hebt al apparaten oetklamusterd dee meardere soorten energie könt gadderen, mer doarveur hebt ze dan meardere stoffen neudig, woardeur et zwoare apparaten wordt.

Yang Bai en zinne onderzeukers van de Universiteit van Oulu deden disse wekke in et blad Applied Physics Letters van American Institute of Physics oet de deuke wo as et zit. Ze onderzöchten nen perovskiet met den naam KBNNO. Liek as aandere perovskieten is KBNNO een ferroelektries materiaal, met kleane elektrise dipolen, vergeliekboar met kleane kompasnöalde in nen magneet.

Onbewarkt perovskiet, nog gin KBNNO (foto: Andrew Silver USG van Wikimedia Commons)
Onbewarkt perovskiet, nog gin KBNNO (foto: Andrew Silver USG van Wikimedia Commons)

As ferroeletriese stoffen zo as KBNNO wöarmteverskil metmaakt, goat öare dipolen verkeerd stoan. Dit wekt nen elektriesen stroom op. Deelektriese lading heupt zik op in de richting woar de dipolen henwiest. Deur de stof te vervormen, kö’j zorgen at bepoalde delen ladingen antrekt of juust afstoot, woardeur weer nen stroom op gank kump.
Der hebt al earder onderzeukers noar KBNNO’s lechtstarke en algemeen ferroelektriese trekken kekken, mer dat was altied bie slim kolde temperaturen. Doarbie keken ze nooit noar de oetwarking van wöarmte en druk. Volgens Bai is dit et eerste moal at al disse trekken bie kamerwöarmte bekekken wordt.

KBNNO kan oardig good elektries opwekken oet hette en druk, mer neet zo good as andere perovskieten. Doarum hebt de onderzeukers ne wieze vunden um de samenstelling van KBNNO te veranderen met natrium, um te zorgen at et op disse vlakken et meeste der oet haalt.

Met een joar hopt Bai een veurlopig model van een multi-energiegadderend apparaat te maken. De stof is redelik eenvoldig te maken, dus met een paar joar zol et op de markt können kommen, as de onderzeukers de beste samenstelling vindt.

“Dit drif de ontwikkeling van et Internet of Things en kloke steaden nog wiedter. Energieverbroekende apparaten könt bestendig worden,” meant Bai.

Dissen soort stof kan zelfs de batteriejen in oewe apparaten vervangen. Energieniever wörd heuger en iej hooft minder vake op te laden. Ooit, meant Bai, kan multi-ennergiegaddering zorgen dat iej oewe apparaten nooit mear an de lader hooft te leggen. In kleine apparaten hooft misskien zelfs helemoal ginne batterieje mear.

Et hele onderzeuk:
Yang Bai, Tuomo Siponkoski, Jani Peräntie, Heli Jantunen, Jari Juuti. Ferroelectric, pyroelectric, and piezoelectric properties of a photovoltaic perovskite oxide. Applied Physics Letters, 2017; 110 (6): 063903 DOI: 10.1063/1.4974735


Welle: sciencedaily.com
7 februwoari 2017

Kromsabelbukke terug in Sahara

Kromsabelbukke wordt oetzat in Tsjaad. (foto: zsl.org)
Kromsabelbukke wordt lösloaten in Tsjaad. (foto: zsl.org)

Noa mear as 20 joar neet mear in et wild woarnömmen te wean, zint op 21 januwoari wier zes männekes en acht vröwkes van den kromsabelbok (Oryx dammah) oetzat in de zudelike Sahara. Zee mut ne groep verstarken dee doar al verleden augustus lösloaten warren. Dit meldt de Zoological Society of London op öare webstea.

Tsjaad op ne naarte van Afrika. (foto: wikimedia.org)
Tsjaad op ne naarte van Afrika. (foto: wikimedia.org)

Deur oorlog en andere onröste wörren de antallen kromsabelbukke, ook wal oryx, algazel of sabelantilope neumd, in de tachtiger en negentiger joaren slim terugge bracht. Der was (en is) nog altied weanig toozicht op jagers en streuperieje. In 2000 verkloaren et IUCN et deer offisjeel in et wild oetstörven. Der wörren der nog wat in gevangenskap hölden, mer in et wild kon iej ze neet mear zeen.

Deur een fokprogramma oet de Vereanigde Arabiesee Emiraten, woer as wildparken van oawer de hele wearld an methulpen, wörren der genog kromsabelbukke bie fokt um ze heanig an wier in et Ouadi Rimé-Ouadi Achim Reservaat in Tsjaad oet te zetten. In dit reservaat van 78.000 km² past Nederlaand zowat twee moal in.

Nen kromsabelbok met öar kalf. (foto: zsl.org)
Een kromsabelbokvröwke met öar kalf. (foto: zsl.org)

Ruumte genog dus um de deers genog etten te loaten vinden en good te loaten gediejen. Dat blik, want inmiddels is et eerste kromsabelkalf sinds 20 joar in et wild geboren.


Welle: zsl.org
Doatum: 14 februwoari 2017

Et kan wean at Mount Everest van heugte veranderd is

Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)
Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)

Wiej weet et nog nit zeker, mer de Everest (Mount is gewoon barg) kan een betten krumpen wean. Of gröaid. Nepalese en Indiase onderzeukers doot dat noe bekieken.

Volgens onderzeuksleader Swarna Subba Rao geet et sentrale Indiase kaartenkantoor noar de heugste top van de wearld. Ze wilt nog es noakieken of hee nit een luk in de heugte of noar dealten kömmen is noa de leste eardbewingen.

“Wiej weet nog nit wat der an de hande is, der is nog gin verslag van,” zea Rao tegen BBC News. “Wat onderzeukers meant at hee slunken is. Mer wat leu beweart juust at hee opkömmen is.”

Um dat noa te goan, doot ze de kommende moanden GPS-mettingen en brengt et nauwkurig in kaarte, veurdat ze oetsloetsel geaven könt.

Op dit ogenblik meant ze at Everest 8848 meter hoge is. De verandering zal woarskienlik nit meer wean as een paar sentimeter.

Mer huw eawen, wo verandert bargen inenen van heugte? Meesttieds sliet ze op den doer sowieso al iets van boaven, mer as der mer nen harten eardbewing kump is dat ok al genog.

De onwieze eardbeving van 2015 kan der krachtig genog veur ewest wean. Binnen 45 sekonden skeuf nen streppel van 30 kilometer breed van de Himalajaanse heufdeardplate op et oosten an met 3 kilometer de sekonde. Bie mekaar 135 kilometer dus.

Doar köm flink wat land bie lös. Delen van de strekke verdwenen ondergronds, anderen rezen op. Wat delen kömmen zelfs wal 9 meter in de heugte.

Ziedwearts wör der ook genog sköaven. De heufdstad Katmandoe verskeuf dree meter.

Satellieten toertieds leuten ginne verandering in de heugte van Everest zeen, mer de gelearden twiefelt doar noe inenen an.

Wiej weet dus nog nit of wat veranderd is, en wat de verandering kan wean. Op dit ogenblik weet iej dus net zovölle as wiej. Sorry.


Duur: Robin Andrews
26  januwoari 2017

Welle: iflscience.com

Mynwarkers ontdekt skip met € 8,5 miljuun an gold

ORANJEMUND/NAMYBYE – Diamantdelvers dey net buten de küste van Afrika warken, hebt ne skat ontdekt; een skeypswrak van 500 jår, met ne dikke € 8,5 miljuun an gold an boord.

Volgens de mynwarkers hef et skip met Bom Jesus (Goden Jezüs) nen topasseliken naam, want et is vuyr öör een geschek uut den hemmel.

Et skip wör in april 2008 ontdekt duur eerdkündigen van et mynbouwbedryf De Beers. Et lig net uut de küste van et Namybyaanse Oranjemund.

Dr. Dieter Noli bekik een vöörwarp. (foto: Dieter Noli)
Eerdkündigen Dr. Dieter Noli bekik een vöörwarp. (foto: Dieter Noli)

Et skip kömp uut de Golden Tyd van Portügal, in dey tyd ne kolonyale wereldmacht. De Bom Jesus vertröyk uut Lissabon rond 1533, under Francisco de Noronha. Underwegens når India verdweyn et skip zunder spuur. De hebbenswerde skat was verlören.

Dit was nit et ennigste wrak wat de mynwarkers vünden. Ze musten een zoltmeyr dröygleggen. Terwyl at et water weglöyp, kömmen der nog meer verlörene skeype bloot.

Toch was Bom Jesus et öldste. De untdekking köm nit van den eynen up den anderen dag: de mynwarkers vünden al längeren tyd vrömde holtdeylen en andere zaken up et strand. De echte gold- en ivoorskat köm tevöörskyn nå at de mynwarkers åwer ne wekke tyd tonnen zand weghalen.

De untdekking van de Bom Jesus wörd nu al et meyst belangryke skeypswrak aller tyden nöymd, üm de leeftyd en de onmündig ryke skat an boord. De ümgeving is uutröypen töt UNESCO Kültüreyl Arfgood Under Water.

De skat van de Bom Jesus besteyt uut werdevulle zaken van åwer de heyle werld, zo as ivoor uut West-Afrika, Duytse kopperblükke, en goldmünten uut Portügal, Spanje en Veneysye.

Een kanon en goldene münten. (foto: Dieter Noli)
Een kanon en goldene münten. (foto: Dieter Noli)

Dårby vünden ze nog zilvermünten, messen en hoogwerdige zwörde, en persöynlike egendommen van de bemanning. En de åwerblyfselen van de bemanning zelf. Wydters vünden ze nog sternkündig gerei, kompassen, bronzene skålen en lange meytalene pöle vuyr steyvigheid van et skip.

Goldene münten uut et skeypswrak. De meysten zint nog zo good as ny. (Foto: Dieter Noli)
Goldene münten uut et skeypswrak. De meysten zint nog zo good as ny. (Foto: Dieter Noli)

Arkeoloog Dr. Dieter Noli zee at de Namybyaanse regering de skat zal upeisen. Et lee ja binnen öre grenzen. Et is een vast gegeyven at de skat når de regering geyt an wey et strand höyrt.

Nen mooien stert an disse reygel is: as et skip ne zeykere landsvlagge har by tyde van undergank, höyrt dey skat an det land. De Portügeyse regering hef zik höffelik upsteld. Namybye mag et holden.


Welle: thevintagenews.com

Sjimpansees broekt hengels um alg op te visken

sjimp-visketDe techniese kennis van eape is wier nen trad vuuroet. Of better zegd, oonzen kennis oawer öar broek van techniek. In et Guinese Bakounwoold leawt nen koppel Sjimpansees dee as met lange stökke alg oet et water visket. Et alg keump mer heel mangs in et joar vuur en zit vol gezoonde stoffen. Det skreef nen koppel vorskers in et Amerikaanse Journaal vuur Primatologie. Et filmken is oonderan te bekieken.

De oonderzeukers oontdekken et toovallig. Ze tröffen regelmoatig lange, kaalmaakte stökke langs de rivier. Umdet der gin leu kortbie wont, harren de gelearden gin idee wat ze der van maken mossen. Um te kieken wee of dee hengels doar too lea, verbörgen ze kamera’s roondum de rivierwallen. Et was mer eawen of der zat nen koppel Sjimpansees in et water te poeren.

(verhaal geet verdan oonder anpriezing)

freshtext-anpriezing1
Anpriezing

Wat ze ophengelt is de algensoort spirogyra, wat biezeunder genog ook duur leu in Noord-Thailaand getten wörd vuur de gezoonde biewaarkingen. Der zit ja 16,7% proteïne in en 55,7% kolhydroaten. Doarnöast steet et spul stief van de antioksidaanten, wat onmeundig heilzaam waarket. De Thai keant et as tao.

In aandere delen van Guinea was al wal vaker zeen at de eape met twiegkes waarken, mer nog nooit met stökke van wal 4 meter laank, zoonder at ze zeet wat ze doot. Opvallend was at ze et vuural in et dreuge seizoen deden en det alle leden van de groep et keanen, männekes en vröwkes, joonk en oold. Ze wussen dus zelfs at et in et reagenseizoen weanig nut hef, um det den reagen dan de algen vortspeult.

Iets wiedterop, in Senegal, wörren al es Sjimpansee-vröwkes zeen dee as met spears op jacht gungen, skreef de Royal Society of Open Science.

Welle: YouTube/Micheal Peter.


Duur Ben Taub
11 november 2016
Welle: iflscience.com

5 misverstaanden oawer bedreagde sproaken


Völle leu, zelfs binnen de groep van sproakleefhebbers, köant nog aait met de kop neet bie sproakbewoar- of vastleg-pogingen. Op et eerste gezichte zol iej disse sproaken ofdoon as onbelangriek, neet rellevaant of zelfs achterlik. Mer as iej wat wiedter kiekt zal et rap dudelik worden at vie hele kulturen op disse wieze an de kaante skoewt, in de naam van de “vuuroetgaank”.

Gelukkig kriegt bedreagde sproaken verdan mear andacht.

Mobiele techniek en et internet hebt verskeadene apps en aandere programma’s meugelik maakt. Doarmet köant vie sproaken verdan gewen an de leu dee as et belangriekste zeent um ne sproake te behoolden: de jonge möage.

Desondaanks haank der nog aait ne hele riegel misverstaanden um bedreagde sproaken en öare sprekkers.

Hier heb iej ne lieste van de meest-vuurkommende pröatjes en genöal roond bedreagde sproaken, woervan as ik meane at dee leu tegenheuld um sproakbeleid an te passen um de sproaken wier op de rit te kriegen.

1. Nums wil et toch kuiern…

Inheemse sproaken deent as ne oard borg um leu bie öare kultuur te hoolden. Terwiel as de sproake van öare oolden en grootoolden heanig vervaagt oet de gedachten van de jungeren, löp ook de verbeundenhead met öar verleden en öar volk terugge.

Eulderen hebt dit verloatingsgeveul et slimste. Zee zeent nog opgröaid in ne grote sprekkersgemeenskop, mer den wörd verdan meender. Et groepsgeveul wat heanig an ofbrokkelt duur sproakverlees is al es in verbaand bracht met nearslachtighead, drugsgebroek en zelfmoard.

Mie ducht at det toch neet echt symptomen zeent van leu dee as blie zeent at öare sproake verdwient.

Meestal weelt inheemse leu, wo good anpast an de gröttere kultuur as ze ook zeent, wal heel gearne vaste hoolden an öar aarfgood en identiteat.

De leste tied begint jongere leden van inheemse gemeenskoppen gelukkig wier vanniejs interesseerd te wean in öare geskiedenis en öar aarfgood. Oawer de hele wearld veend iej ne oard opleawing, wat zik löt zeen in verskillende apps, muziek, skriefwaark en verdan mear lessen op skolen en universiteaten.

2. Van sproakverlees hebt mer een paar leu last…

Et is een misverstaand at mer een paar leu met bedreagde sproaken te maken hebt (en verdan meender leu et sprekken weelt) en de rest der doarumme mer ofstaand van mag nemmen.

As iej meant at iej gin last hebt van sproakverlees, hoold iej oezelf bie de benen.

Jammer dan; et is ook oons probleem.

Vie hebt hierboawen al vaste steld at sproakverlees slimmen invlood op ne groep of persoon kan hebben. Ne tooname in gevoar vuur drugsgebroek, hoesgeweld, en gewelddoadige kriminaliteat. As iej meant at det neet oawerslöt op de gröttere samenleawing, heb iej et mis.

Neet zo lange leden maken ik ne infographic oawer disse problemen. Den veend iej hier.

3 Engels/Nederlaands/Hoogduuts waarket ook

Waarket vuur wat?

Natuurlik zal et lastig wean in een laand as de VS as iej eankel Wompanoag sprekt, of in Australië met eankel Wagiman. Mer et geet neet um eankelsproakighead. Disse leu sprekt ook Engels. De meesten zeent deel van de Amerikaanse of Australiese ‘heuwd’-samenleawing.

Met Engels, of breder trökken, Nederlaands of Hoogduuts, red iej oe dageliks ook, tuurlik, mer et vult neet et gat wat achterblif noa et verlees van ne sproake. En der zit neet zovölle kennis in as in de sproake dee as van geslacht op geslacht duurgewen wör, vake eankel moondelik.

K. David Harrison beskrif in zin book The Last Speakers de vake unieke kennis van et laand, de plaanten en deers, en de geskiedenis dee vaste ligt in de meenderheadssproake. En wodöanig et eande van disse sproaken ook et eande van disse kennis beduudt.

Umdet doarbie ne sproake zo nauw samenhaank met groepsgeveul, gef et vake mear opluchting en is et mear ne verbeendende faktor um de lokale sproake te kuieren dan de lingua franca.

Stelt oe es dissen deankbeeldingen umstaand vuur; oew Nederlaands, Hoogduuts of Engels boert heanig an achteroet. Tuurlik, de sproake dee as der vuur in de stea keump, kön iej ook wal machtig kuieren. Mer allens verdwient van wat iej keant en woer as iej mooie herinneringen an hebt oet oewen jeugd. En misskien wal tientallen joaren in et volwassen leawen. Keump nooit wier. Zol iej neet in ne identiteatskrisis kommen?

Misskien snork iej wat en mean iej at det met oewe sproake neet gebuurt. Mer vanoet et verleden zeent der vuurbeelden genog at et met iedere sproake kan.

Wat um te onthoolden: iedere sproake hef nut en is weardevol vuur öare sprekkers.

4. Bliewen hangen in et oolde

Um et nog mer wier es te hebben oawer wat ne sproake der too dut, mut vie vaste stellen det zowat alle sprekkers öar egen sproake belangriek veendt. (Met een antal biezeundere oetzeunderingen – hier heb iej een artikel oawer leu dee echt weelt at öare sproake verdwient).

Geleuf iej mie neet?

Zegt es tegen nen Esperantist at zinne sproake dom is en kiekt wat der gebuurt. [Tweet]

Engels is ne froai oolde sproake. Et is slim veraanderd duur de joaren hen. Zelfs zo slim at leu met verskillende soorten Engels mekaar hoaste neet mear verstoat. Woerumme zol ne bedreagde sproake meer “achterhaald” of “eulderwets” wean?

Veraanderen is lastig. Stelt at ik oe zea at Nederlaands neet mear kon en det iej non tooverdan Fraansk mossen learen, want Fraansk hef de tookomst. Wo zol iej reageren?

Iej zollen mie oetlachen en vortlopen. Of hellig worden en achteroet den haals kommen.

Toch is det wat der in de Nederlaandse skolen joarenlange doan is: Saksies is neet belangriek. Nederlaands hef de tookomst. En vieleu nikken allemoal braaf van joa.

Mer eankel umdet ne sproake ginne grote droadloze netwaarken hef, wearldwied bekeand is op internet, of ne Wikipedia-ziede hef met een miljoen artikels, wil nog neet zeggen at et primitief of meender weard is.

Völle sproaken, zo as Navajo, wat halverweage et 19de joarhoonderd ne skriefwieze annöm um “bie de veraanderende tied te bliewen”, komt in de bene um met de tied met te goan. Navajo-sprekkers hebt vanear hele oawerzettingen van de Star Wars-films maakt en vernemt ne fleenke gröai in mobiel en internet-gebroek.

Navajo mag dan nog in gevoar wean, disse dinge loat zeen at ne bedreagde sproake helemoal niks met ‘oolderwets’ te doon hooft te hebben. Navajo – en völle aandere inheemse sproaken – köant heel best modern bliewen en der too bliewen doon.

Star Wars Navajo translation

Navajo is ondaanks de ongevear 170.000 sprekkers nog aait in gevoar, mer et anpassingsvermeugen en de krachtige bewoarhulpe van de sprekkers hebt zorgd at et der nog aait is.

Et ducht mie zelfs at ne sproake “eulderwets” neumen geliek steet an vuuroordelen hebben oawer de sprekkers. As iej zo iets zegt, bedool iej featelik at öare kultuur en groep meender weard is in de moderne tied en det ze mer better in de pas mut lopen net as iederene.

Det dut mie een betken deanken an pesten op skole.

5. Ze staarft toch oet

“Joa joa, heel slim, heel vervelend, en ik hebbe echt met de sprekkers te doon, en ik wol at ik kon helpen, mer de sproake staarft toch oet, dus et is geld en tied verknooid, neet dan?”

Nee.

Mangs is der inderdaad neet völle wat vie doon köant um ne sproake te bewoaren wat op et reandke van oetstaarven steet. Der zeent vandage den dag hoonderden sproaken met mer een heandkevol sprekkers. Mangs zelfs mer ene of twee.

Vuur disse sproaken en öare sprekkers zut et vuurliggende der zwart oet. Der zol wal hemmelse hulpe neudig wean um de sproake te bewoaren as de (meestal euldere) sprekkers oet de tied komt.

Toch zeent et juust disse sproaken dee zo rap meugelik vaste legd mut worden. Mangs kön iej ne sproake neet behoolden, mer wal et een-noa-beste doon: et vaste leggen in opnames en digitale informasie. Joa, et is trurig um ne sproake en doarmet ook ne hele kultuur te mutten opsloeten in de kaste van sproakenkeundigen of in ne online gegewensbaanke, mer det is aait nog better as totaal verlees.

Oetstaarvende sproaken köant vie misskien neet redden, mer duur bepoalde moatregelen köant vie ze wal länger in de benen hoolden um der mear van vaste te leggen – en doar is det geld en dee tied dan good vuur. Vie loatt (a’j een betken fatsoen in de hoed hebt) ook gin zeke of staarvende leu an öar lot oawer.

Woerumme dan sproaken wal?

Slotsomme

Sproaken zeent onmisboare stuks kulturele identiteat en moondelike skatkisten vol geskiedenis en kennis. Doarumme zeent ze et aait weard um leard, bewoard en duurgewen te worden. Met disse vief misverstaanden hierboawen nemt leu dee as der gin verstaand van hebt of dee as meant at et öar neet angeet, ofstaand.

Wat mean iej? Zeent der nog aandere misverstaanden roond bedreagde sproaken?


Et originele bericht steund op et internasjonale sproakenblog Languages Around the Globe. Et wör oawerzat en anpast noar de Saksensituasie met toostemming van den skriewer.

Duur Brian Powers
1 desember 2014
Welle: Latg.org

Amerikaan keump Spaanssprekkend oet koma

Reuben Nsemoh (16) kuieren Spaans noa ne koma. (Foto: CNN.com)
Reuben Nsemoh (16) kuieren Spaans noa ne koma. (Foto: CNN.com)

Op CNN köm vanear een biezeunder bericht vuurbie. Nen jongen den as bie ne vootbalwedstried in et Amerikaanse Atlanta in koma skupt was, kom der Spaanssprekkend wier oet.

Nöast disse biezeundere gewoarwording hef Reuben Nsemoh (16) nog verdan möaite um aargens de gedachten bie te hoolden.  In et filmken op de site van CNN zeg Nsemoh at hee mangs “ofwezig wörd, der neet mear bie is”. Hee weet neet of hee nog wier vootballen kan.

Volgens zien vaar en moor kon hee aait al wat Spaanse wöardjes, mer echt vlöaiendig kuieren, det was der nooit bie.

Adverteansie:
freshtext-anpriezing1

Et Boetenlaands-akseantsyndroom (BAS), zo as dokters et neumt, is neet helemoal onbekeand. De Universiteat van Texas in Dallas hef zelfs ne webstea opzat vuur leu dee BAS hebt. Et keump vuural vuur bie leu met ne harsenbeskadiging of harsenskudding. Et is dus een sproakgebrek en hef niks met boetenlaands te doon.

BAS wör vuur et eerst beskrewen duur den Fraansken oonderzeuker Pierre Marie in 1907. Duurdet de oetwesseling tusken de harsens en de moondspieren verstoord is, hebt BAS-pasjeanten vuural möaite met oetsproake, ritme en sproakmellodie. Det keump umstaanders dan vuur as een boetenlaands akseant.

Et syndroom kan slimme gevolgen hebben. Nen Noorsken dokter behaandelen in 1941 ne vrouwe dee duur nen granaatinslag BAS kregen har. Doarnoa kuieren zee met een Duuts-achtig akseant. Öare familie en nöasten wollen doarumme niks mear met öar te doon hebben, umdet ze meanen at zee ne spionne was.

Disse vrouwe wör met zwoare heuwdzearte noar een zekenhoes bracht. Zee wör wakker met een sproakgebrek wat an een Sjinees akseant dut deanken.

Met Nsemoh lik et good te kommen. Hee begeent wier verdan mear Engels te kleenken en zin Spaans wörd meender.


Welle: cnn.com