Nobelprys vör ontdekking van zwöörtekrachtgolven

€ 929.772,- vör Rainer Weiss, Barry Barish en Kip Thorne vör öör Ligo-prove, wuurmet rimpels in de rüümtetyd opspuurd wörden.

Rainer Weiss, Barry Barish and Kip Thorne, winners van den Nobelprys vör Natüürkünde 2017. (Tekening: NobelPrize.org)

Dree Amerikaanse natüürkündigen hebt den Nobelprys vör Natüürkünde kregen ümdat ze zwöartekrachtgolven ontdekt hebt. Dat zint rimpels in rüümtetyd, dee Albert Einstein honderd jår terügge al vörspellen. Dat skrif de Britse krante de Guardian.

Rainer Weiss krig de ene helfte van de 9 miljuun Zweedse kronen, Kip Thorne en Barry Barish krygt de andere helfte. De prys wörd uutreikt dör de Köninklike Zweedse Akademy vör Wetenskappen.

Alle dree de onderzökers hülpen met an et Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatoy (Ligo, in et kört). Dårmet zaggen ze vör et eerst in de geskydenis zwöörtekrachtgolven, verleden september 2015.

Weiss is old-professor Natüürkünde an de Massachusetts Institute of Technology. Hee is bedreven in et upzetten van pröve. Zo dokteren hee ook et plan, et ontwarp, de bekostiging en den uutendelike bouw van Ligo uut.

Zwöörtekrachtgolven? Wastaddan?
Einstein zinne General Theory of Relativity (Algemene verholdingsanname) vörspelt dat der ne kromming in rüümtetyd ontsteet dördat der massa in drükt. As massyve objekte samensmelt, kan dat de kromming veranderen. Hyrdör trekt der golven dör de rüümte, dee zwöörtekrachtgolven nöömd wordt. Tegen de tyd at disse verstöringen by ons zint, vernemt wy ze håste nit mear. Et hef sind Einstein zinne vörspelling nog honderd jår duurd vör wetenskappers nen völer konnen bouwen den as gevölig genog is üm et te vernemmen. Dat is de Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory, kortwev Ligo. Den bevestigen at Einstein et by et rechte ende har.

Kip Thorne, professor theoretyse natüürkünde by et California Institute of Technology is nen theorist. Hee deed onmisbåre vörspellingen åver wo de wårnemming van nen zwöörtekrachtgolf der dådwarkelik uutzaggen en wo y dat teken könt herkennen in de inzamelde barg an informasy.

Barry Barish, old-natüürkündigen by et California Institute of Technology (nu met pensiun) kreeg de prove van de grond. Tuun as hee et in 1994 åvernöm as tweeden direktör, güng et projekt nog håste in ’n askenemmer. Barish wüs de beslissers ümme te köyern en leaden de bouw in 1999 en de eerste mettingen, dree jår later.

Aerial views of Ligo’s Livingston Laboratory
Lochtfoto’s van Ligo’s Livingston-Laboratoriüm (foto: LIGO.org)
Uutendelik wör et ene van de gevöligste detektoren up de wearld.
By ne persankondiging verklåren Weiss dat et tellefongesprek vanmorn “gewaldig mooi” was. “Dit is vör my ne erkenning van et wark van ongevear 1000 löö. Der zit ja 40 jår denkwark in üm ne rimpeling up te vangen… en lankzaam an de technyk an te skarpen üm et endelik vör mekaar te krygen.”

Weiss kon de wårnemming eerst nit gelöven. “Et hef ons twee månd kost üm te gelöven dat wy toch echt nen zwöörtekrachtgolf zeen hebt.”

Et dreetal wör al länger tipt as mögelike Nobelpryswinners. Et prikkelt et vörstellingsvermogen van et volk slim. Et vernemmen van zwöörtekrachtgolven, dat al in 2016 bekendmaakt wör, is et höögtepünt van honderd jår wikken en weagen. En 25 jår bouwen an instrümenten dee zo akelig gevölig zint dat ze ne ofwyking könt vernemmen van één-duzendste van nen düürsnee atoomkern langs ne laserstråle van 4 km.

Zwarte geater
De wårnemming bleek ne botsing te wean van twee zwarte geater. De wetenskappers lüsteren op twentigduzendste van ne sekonde wu twee onmündige zwarte geater (een 35 mål zo groot as de zünne, den anderen yts kleaner) üm mekaar hen dreyen.

An et begin van de gebüürtenis, leazen de wetenskappers an öre berekkeningen wu as stearns verdwynt: de twee objekte dreyen 30x per sekonde üm mekaar. An et ende van de 20 millisekonden was dat 250x per sekonde, vördat ze up mekaar klappern en een donkere samensmelting achterlöten.

Der hülp nog nen veerden wetenskopper met an Ligo, den Skotsen natüürkündigen Ronald Drever. Den köm verleden meart, 18 månd nå de ontdekking, uut de tyd an de gevolgen van demensy. De Nobelprys wörd normalerwyze nit nå et starven tookend.


Welle: The Guardian
3 oktober 2017

Kromsabelbukke terug in Sahara

Kromsabelbukke wordt oetzat in Tsjaad. (foto: zsl.org)
Kromsabelbukke wordt lösloaten in Tsjaad. (foto: zsl.org)

Noa mear as 20 joar neet mear in et wild woarnömmen te wean, zint op 21 januwoari wier zes männekes en acht vröwkes van den kromsabelbok (Oryx dammah) oetzat in de zudelike Sahara. Zee mut ne groep verstarken dee doar al verleden augustus lösloaten warren. Dit meldt de Zoological Society of London op öare webstea.

Tsjaad op ne naarte van Afrika. (foto: wikimedia.org)
Tsjaad op ne naarte van Afrika. (foto: wikimedia.org)

Deur oorlog en andere onröste wörren de antallen kromsabelbukke, ook wal oryx, algazel of sabelantilope neumd, in de tachtiger en negentiger joaren slim terugge bracht. Der was (en is) nog altied weanig toozicht op jagers en streuperieje. In 2000 verkloaren et IUCN et deer offisjeel in et wild oetstörven. Der wörren der nog wat in gevangenskap hölden, mer in et wild kon iej ze neet mear zeen.

Deur een fokprogramma oet de Vereanigde Arabiesee Emiraten, woer as wildparken van oawer de hele wearld an methulpen, wörren der genog kromsabelbukke bie fokt um ze heanig an wier in et Ouadi Rimé-Ouadi Achim Reservaat in Tsjaad oet te zetten. In dit reservaat van 78.000 km² past Nederlaand zowat twee moal in.

Nen kromsabelbok met öar kalf. (foto: zsl.org)
Een kromsabelbokvröwke met öar kalf. (foto: zsl.org)

Ruumte genog dus um de deers genog etten te loaten vinden en good te loaten gediejen. Dat blik, want inmiddels is et eerste kromsabelkalf sinds 20 joar in et wild geboren.


Welle: zsl.org
Doatum: 14 februwoari 2017

Et kan wean at Mount Everest van heugte veranderd is

Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)
Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)

Wiej weet et nog nit zeker, mer de Everest (Mount is gewoon barg) kan een betten krumpen wean. Of gröaid. Nepalese en Indiase onderzeukers doot dat noe bekieken.

Volgens onderzeuksleader Swarna Subba Rao geet et sentrale Indiase kaartenkantoor noar de heugste top van de wearld. Ze wilt nog es noakieken of hee nit een luk in de heugte of noar dealten kömmen is noa de leste eardbewingen.

“Wiej weet nog nit wat der an de hande is, der is nog gin verslag van,” zea Rao tegen BBC News. “Wat onderzeukers meant at hee slunken is. Mer wat leu beweart juust at hee opkömmen is.”

Um dat noa te goan, doot ze de kommende moanden GPS-mettingen en brengt et nauwkurig in kaarte, veurdat ze oetsloetsel geaven könt.

Op dit ogenblik meant ze at Everest 8848 meter hoge is. De verandering zal woarskienlik nit meer wean as een paar sentimeter.

Mer huw eawen, wo verandert bargen inenen van heugte? Meesttieds sliet ze op den doer sowieso al iets van boaven, mer as der mer nen harten eardbewing kump is dat ok al genog.

De onwieze eardbeving van 2015 kan der krachtig genog veur ewest wean. Binnen 45 sekonden skeuf nen streppel van 30 kilometer breed van de Himalajaanse heufdeardplate op et oosten an met 3 kilometer de sekonde. Bie mekaar 135 kilometer dus.

Doar köm flink wat land bie lös. Delen van de strekke verdwenen ondergronds, anderen rezen op. Wat delen kömmen zelfs wal 9 meter in de heugte.

Ziedwearts wör der ook genog sköaven. De heufdstad Katmandoe verskeuf dree meter.

Satellieten toertieds leuten ginne verandering in de heugte van Everest zeen, mer de gelearden twiefelt doar noe inenen an.

Wiej weet dus nog nit of wat veranderd is, en wat de verandering kan wean. Op dit ogenblik weet iej dus net zovölle as wiej. Sorry.


Duur: Robin Andrews
26  januwoari 2017

Welle: iflscience.com

Sjimpansees broekt hengels um alg op te visken

sjimp-visketDe techniese kennis van eape is wier nen trad vuuroet. Of better zegd, oonzen kennis oawer öar broek van techniek. In et Guinese Bakounwoold leawt nen koppel Sjimpansees dee as met lange stökke alg oet et water visket. Et alg keump mer heel mangs in et joar vuur en zit vol gezoonde stoffen. Det skreef nen koppel vorskers in et Amerikaanse Journaal vuur Primatologie. Et filmken is oonderan te bekieken.

De oonderzeukers oontdekken et toovallig. Ze tröffen regelmoatig lange, kaalmaakte stökke langs de rivier. Umdet der gin leu kortbie wont, harren de gelearden gin idee wat ze der van maken mossen. Um te kieken wee of dee hengels doar too lea, verbörgen ze kamera’s roondum de rivierwallen. Et was mer eawen of der zat nen koppel Sjimpansees in et water te poeren.

(verhaal geet verdan oonder anpriezing)

freshtext-anpriezing1
Anpriezing

Wat ze ophengelt is de algensoort spirogyra, wat biezeunder genog ook duur leu in Noord-Thailaand getten wörd vuur de gezoonde biewaarkingen. Der zit ja 16,7% proteïne in en 55,7% kolhydroaten. Doarnöast steet et spul stief van de antioksidaanten, wat onmeundig heilzaam waarket. De Thai keant et as tao.

In aandere delen van Guinea was al wal vaker zeen at de eape met twiegkes waarken, mer nog nooit met stökke van wal 4 meter laank, zoonder at ze zeet wat ze doot. Opvallend was at ze et vuural in et dreuge seizoen deden en det alle leden van de groep et keanen, männekes en vröwkes, joonk en oold. Ze wussen dus zelfs at et in et reagenseizoen weanig nut hef, um det den reagen dan de algen vortspeult.

Iets wiedterop, in Senegal, wörren al es Sjimpansee-vröwkes zeen dee as met spears op jacht gungen, skreef de Royal Society of Open Science.

Welle: YouTube/Micheal Peter.


Duur Ben Taub
11 november 2016
Welle: iflscience.com

Otter koloniseert Nederlaand

Sloapenden Otter (chidseyc/rgbstock.com)
Sloapend otterjoonk. (chidseyc/rgbstock.com)

Nederlaand krig der verdan mear otters bie. Verleden weenter warren der ongevear 185 deers. Een joar earder warren et der nog 160. Det löt de Universiteat van Wageningen weten in een oonderzeuk wat ze verleden wekkeneande oetgewen hebt.

Et is minimaal, mer ook geneties is der een lechtpeunt: et genenverloop blif liek, wat inheuld at de kaans op inteelt lege blif. Toch is et antal otters wat joarliks doodjagd wörd, nog aait groot. Verleden joar zeent der 49 oonder nen auto kömmen.

De meeste otters zitt nog aait in Freeslaand en Oaweriessel. Met 86 deers leawt de meesten in de Wieden-Weerribben in Noord-Oaweriessel. Vanoet dit gebeed koloniseert den otter ook aandere delen van Nederlaand. Langs den Iessel en den Deenkel loatt zik verdan vaker Duutse otters zeen. Toch wordt der hier ook regelmoatig wat doodjagd, wat de kaans op een vast otterkoppel en dus jonge deers lege heuld. Doarnöast verdreenkt de otters mangs in viskefoeken.


17 oktober 2017
Welle: itnijs.nl

Japanner haalt vuur 50 joar stroom oet enen tyfoon

Challenergy
Challenergy

Wat mut iej as der zes moal in et joar nen tropiesen superstoarm oawer oew laand roazet? Gewone leu kroept vort, mer bie den Japansen ingenieur Atsushi Shimizu gung een leampken op. En duur zinne oetveending meugelik nen helen hoop mear: hee bedachen weendmöllen woermet as Japan vuur 50 joar stroom kan opwekken. Oet enen tyfoon.

“Japan hef nen hoop mear weendkracht as zunnekracht. Vie mut et eankel nog goan broeken,” zea Shimizu tegen Junko Ogura en Jenni Marsh van CNN. “Japan kan een wearldmacht van weend worden.”

Shimizu stichten et greune ennergiebedrief Challenergy in 2013. Mer volgens um heulden de importeerde Europese weendmöllen gin staand in et Japanse wear. Ze hebt de vervelende neiging um beskadigd te raken van tyfonen.

En doar komt dus de zelfmaakte turbines um den hook. De nieje möllen mut öaren eersten tyfoon nog metmaken. Mer ze zeent oontwörpen um grillige, hewige dwerrelweend te duurstoan. Ze hebt nen as den alle kaanten op kan en verstelboare bladsnelheden, zodet ze zik nooit köant verdreeien.

As groondslag vuur de oetveending hef Shimizu et Magnus-effekt broekt – de wieze woerop as lochtstreume zik roond dreeiende dinge krult (zo as nen basketbal) en der geliektiedig druk op zet.

In dit geval zet et de bladen um de turbine an um te beweagen. Dit is good te zeen in oonderstoand filmken. Liektiedig kan den middelstellen spönnen worden um de bladen te vertroagen of stille te zetten. Maakt neet oet wo hard at den tyfoon roazet.

In noabootsingen van et bedrief halen de weendmölle 30% weendkracht. Det is meender as de gewoonlike 40%. Mer ja. Gewone weendmöllen köant dan wier neet dreeien in nen tyfoon.

En dartig perseant op nen tyfoonkracht is toch beheurlik wat mear as 40 perseant op een heanig zuchtken. Met eenmoal poesten kan nen superstoarm genog beweagingsennergie opwekken vuur de helfte van de hele streumvuurroad van de wearld. Iej mut et eankel eawen können vangen.

Toch zitt der nog wat bulten in de weg. Zelfs as et Shimizu en zinne möage lukket um alle kracht oet nen tyfoon te vangen, köant de hudige batteriejen et neet an um det allemoal op te sloan.

Mer loa’w enen trad tegelieke doon. De oondervorskers hebt öare eerste proofmölle in Okinawa bouwd en wochtet non op nen echten tyfoon.

De Japanse regearing kik nauwlettend met. Ze weelt rap nieje streumwellen veenden. Noa den karnraamp bie Fukushima ligt ja et hele atoomprogramma op et gat. Ongevear 84 perseant van alle streum in et laand haalt ze non van oawer vear.

Mer as Shimizu’s mölle de kracht van nen echten tyfoon ankan, kan Japan  zik in et vuurliggende mear zelf redden.

“Det vie weanig kaans maakt, wetet vie,” gavven Shimizu too an Peter Rothenberg van Tech In Asia. “Mer et kan ne techniek wean dee as onmeundig neudig blik. Ik veule mie as nen Don Quixote den as de weendmöllen oetdaget. Hee verlöar, mer vie zöalt winnen.”


Duur David Nield
30 september 2016
Welle: Sciencealert.com

Teken van klimaatverloop? Griesbear of ieslybear veunden

Grizzly bears in Alaska en Kanada trekket noar et noorden umdet öare umgewing opwoarmet. Doarduur treft ze regelmoatig iesbears an de kustliene.

Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)
Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)

Det klimaatverloop zorget vuur stiegende oseanen en bizar wear was bekeand. Mer det et ook ne nieje oart bear teweeg brech in et poolgebeed is niej.

Ne sköttene bear in et bevröarene stuk van Noord-Kanada lik ne mengeling te wean van nen grizzly en nen iesbear. Det keump duurdet dee beade soorten mekaander verdan vaker treft.

Grizzlybears in Alaska en Kanada liekt op et noorden an te trekken non as öar leafgebeed opwoarmet. Doarmet treft ze regelmoatig iesbears an de kuste.

Iesbears an de aandere kaante komt vakerder an laand umdet de ieskappe smeltet. Ze vermagert slim en der zeent der verdan meender van, duurdet ze öare heuwdmoaltied, zeeheunde, neet mear te pakken kriegt.

“Wöarmere tieden en doarduur mear greun in et noorden, betekent at et leafgebeed van de soorten oawerlapt. Det zal verdan slimmer worden,” zea grizzlybearkenner Chris Servheen van de Universiteat van Montana tegen de Britse kraante de Guardian.

“In et verleden zagge vie et meender vake as non. De twee soorten liekt geneties staark op mekaander. Männekes van beaide soorten beklimt vröwkes van beaide soorten. Doarduur keump der twee kaanten op inmenging.”

Iesbears zeent zo 150.000 joar terugge oet broene bears ontstoan. Ze zeent rechtevoort met een gewicht töt wal 720 kilo de grötste vleasetters op et laand. Grizzlybears, dee as vuural te herkennen zeent an öaren skoolderpokkel, leawt meestentieds allene en komt eankel bie mekaar vuur etten of beklimmen.

Non at de wearldtemperatuur verdan heuger lig – de leste 12 moanden hef de wearld alle moandelikse hitterekords verbrökken – zut et der op den langen doer vuur griesbears better oet as vuur de iesbears.

“Iesbears mut et echt hebben van zee-ies. Ze zeent doar helemoal op anpast en neet gewoon um längeren tied an laand te wean,” weet Servheen. “As et zee-ies verdwient, zöalt et der wal wat oawerleawen, mer de meesten neet.

“Vie zöalt verdan vaker mengvörme zeen. Iesbears hebt neet zo heel völle keuze. Toch zal et nog wal een hoonderdtal geslachten doeren vuur a’w echt köant zeggen at der ne volledig nieje soort is.”


Duur Ollie Milman
18 mei 2016

Welle: Guardian.com

5 bewiezen at panda’s eagenlik kukens zeent

Et is een groot woonder, mer de panda is neet länger mear ne ‘bedreigde’ deersoorte. Det hef den zwartwitten knuffelbear nauweliks an zikzelf te daanken. Et deer heuld neet van seks, vret ongezoond en is zo troag as dikke driete duur nen trechter.

Panda in boom wolong sichuan sjina
©WWF/Bernard de Wetter

Toen as op 4 september de panda van de stoatus ‘bedreigd’ noar ‘kwetsboar’ gung, gung bie deerleefhebbers oaweral de vlagge oet. Want wat hef et de leu knooien kost! De Panda is, nöast de dodo, et beeld wörden van deersoorten dee as een heandke hulpen worden mut. Bie de dodo köm det te late, mer bie de Panda hef et een groot oonderskead maakt.

Et gef rechtevoort 17 perseant mear panda’s as vuur tien joar terugge. In 2014 bleek at der in Sjina wier 1850 panda’s in het weeld leawt. Toch dut den döl doar zelf neet völle vuur.

1. Hee vret van kaant of an

De panda lust in heuwdzaak bamboe. Jonge skötten, bladen en stellens. 99% van zin dieet besteet oet disse stekige plaante. Det is aanders neet zo slim, mer den zwartwitten loebas hef doar et lief helemoal neet noar. Et is ja nen bear. Dus hee hef de vertearing van vleasetters. Doarumme haalt hee mer 20-30% nuttige stoffen oet bamboe. Um doar toch van te leawen, mut hee dus wal 20 kg bamboe op nen dag vortknagen. Doar is hee iederen dag 16 uur drok met.

2. Hee wil der neet op, zee mag et neet lieden

Pandavröwkes wordt mer twee töt dree deage in et joar leups. Of tochtig. Wo neum iej det eagenlik bie panda’s? Et männeke mut der ook mer net op det ogenblik kloar vuur wean. En et geval wil det as ze in ne zoo wont, öar de lust kompleet vergeet. Doarumme zeent de panda’s rechtevoort ofhaankelik van de KI.

3. De jongen köant helemoal niks

As et dan oeteandelik toch lukket um et vröwken drachtig te kriegen, keump doar meestentieds mer één joonk oet. En det kan absoluut nul komma nul niks. Ze zeet niks en weagnt mer 180 gram bie de geboorte. Met 130 kilo is de moo dan 900x grötter. Verhooldingswies mut iej et oe zo vuurstellen dat oew moor bie oewe geboorte ongevear 3600 kilo zol weagen. Leawensgevöarlik vuur den kleanen ook nog. De eerste 18 moand köant ze neet zoonder öare moor.

4. Hee is zo troag as dikke driete

Duur nen trechter ja. Hee kan heel eawen op de achterste bene stoan, mer det heuld hee neet lange vol. Det keump ook umdet hee standaard te zwoar is. 135 kilo is oonder roofdeers neet eens zovölle, mer hee hef zwoare butte. Zowat twee moal zo zwoar as aandere deers van zinne grötte.

Hardlopen dut hee ook neet gearne. Hee kan een betken hobbelen. Mer det is niks as iej et nöastlegt nöast zinnen neawe, den zwarten bear, den as wal 60 kilometer in et uur kan lopen.

5. Hee kan et etten neet veenden

© WWF / Susan A. Mainka
© WWF / Susan A. Mainka

Et kon oe wal bieten! roopt leu vake as iej iets zeukt terwiel as iej der gewoon nöast stoat. Zo geet et de panda ook. Mer den kan et dan ook echt neet veenden. Hee herinnert zik een heel paar vaste steas woer as hee earder etten veunden hef. Oonderweg doarhen kik hee neet op of umme. Ook neet as der oonderwiel al etten op zien pad ligt. As iej um dus dee stea veraandert, hef hee een probleem.


Welle: wibnet.nl

 

Wetenskoppers van de wieze: dit deer kan 500 joar worden

Den euldsten Greunlaandhaai kan Kolumbus nog keand hebben.

Oondervorskers takelt nen greunlaandhaai an boord. Moonsters van de deers gungen noar et Deense Oarhoes. (Foto: Julius Nielsen)

“Et is aait wier opmaarkelik wo oold at deers köant worden. Van wat skoaldeers was al länger bekeand at ze tegen de 500 wordt. Mer waarveldeers, det is niej,” zeg Jørgen Schou Christiansen van de UiT, de noorske arktiese universiteat.

Hee hulp bie een groot oonderzeuk noar greunlaandhaaien, wat verleden wekke vriedag op de vuurziede van et wetenskopsblad Science proonken. Non pikt et de grote Amerikaanse kraanten New York Times, Wall Street Journal en et blad National Geographic ook op.

Mysterieus
Greunlaandhaaien bliewt een mysterie van de zee. De gelearden weet der nog neet völle van.

– “Vie weet nog hoaste niks. Earder meane vie at vie genoog wussen um ne as ne bedreigde soort in te delen, vuur at vie oontdekken at vie der nog hoaste niks van weet,” zeg Christiansen.

Deers dee at non leawt, köant Kolumbus nog keand hebben
Earder deden oondervörskers bekieken wat greunlaandhaaien ett. Non hebt ze de leaftied bepoald. Den oetkomst was opkiekensweard.

– “Vie wussen al at ze vake wal 100 töt 200 joar wordt. Mer et nieje oonderzeuk wis oet at ze mangs wal de 510 joar haalt,” zeg Christiansen.

Met aandere wöarde, as Kristoffer Kolumbus nen jongen greunlaandhaai zeen har toen as hee in 1492 noar Amerika zealen, har det deer et töt 2002 können noavertellen.

– “Der haank nog wat onzekerhead roond de oetkomsten, mer in ieder geval köant ze 270 joar worden. De grötsten, meane vie, köant töt wal 510 joar oold worden,” zegt den oondervorsker.

(verhaal geet wiedter oonder foto)

Oogleanzen
Et oonderzeuk doeren 14 joar en wör bie Greunlaand heulden. Ene van de oetdagingen was at de greunlaandhaai aander beenweefsel hef as aandere visken.

– “Vie mossen wat aanders bedeanken, dus toen kömme vie bie oogleanzen. Det is bie haaien een hard weefsel wat informasie oet de umgewing metdreg van seend et deer geboren is. Doarmet köant vie de leaftied van de haai skatten”, vertealt Christensen.

Vorskers in et Deense Oarhoes oonderzöchten et oogweefsel. Zee zeent eksperts in radiokolstofdatering, de standaardmetode bie archeologie um leaftied te bepoalen. Doar köm oet at wat deers al heel wat zeen hebt.

– An et eande van de joaren ’50 en ’60 deden de VS en de Sovjetunie preuwe met kernspringstof. Den oetval van radioaktieven kolstof is nog dudelik in de leanzen van deers oet den tied te zeen,” weet Christensen.

Kennisriege: De Greunlaandhaai

foto: NRK/Armin Mück
  • Kan 5,5 meter laank worden en mear as nen ton weagen.
  • Wörd et euldst in et noorden. Keump vuur in den noordeliken Atlantiesen Oseaan en van de Noordzee töt an et zudelike Engelse Kanaal en Cape Cod in Amerika.
  • Leawt meestentieds deep. Is zeen op 2200 meter deepte bie nen temperatuur van 0 – 7 °C.
  • Lik laankzaam en verdwaasd, woer as de Latiense naam ook op wis: Somniosus, den sloaperigen.
  • Vaank prooideers zo as kabeljauw, zeeveugel en zeeheunde.
  • Köant froai oold worden en et was bekeand at ze 200 joar haalt. Niej oonderzeuk stelt det noar boawen bie: köant 500 joar worden.
  • De noordelike laanden hebt der völle op jaagd. Vuural umdet ze nen groten leawer hebt, woer as traan en laampöllie oet haald wör.
  • Leuten zik bie anvaank rap vangen, mer duur oawervisken wörren ze ne bedreigde soorte.
  • De viskerieje wör zikzelf de baas roond 1950, mer gung nog verdan töt de joaren ’70.
  • Et vleais smaakt noar ammoniak, mer geeldt in Ieslaand as delikatesse. Doar greawt ze ze eerst töt 3 moand in in et kiezelstraand um of te staarven, dan wasket ze et vleais en hangt et nog ne moand of wat te dreugen. Wellen Havforskningsinstituttet (imr.no), Et grote Noorske leksikon (snl.no) en fiskeri.no.

Duur Simen Follesø Røiseland
11-8-2016
Welle: NRK.no

Pokkelwalvisken hebt wat tegen orka’s- en nums weet woerumme

​As iej 40 ton weagt, hoof iej oe neet te bangen vuur roofdeers. Toch zeent pokkelwalvisken (bultruggen in et Hollaands) neet bloots tevreadene met öaren onantastboarhead: ze komt vake opdagen um aandere deers te beskaarmen tegen anvallen van killer whales, zo as orka’s in et Engels heett. Et leawert öar niks op. Doarumme prakkizeert zik der oonderzeukers nen bult oawer woerumme of ze zikzelf in gevoar brengt duur te vechten met de meest beruchte killers van den oseaan. Doarumme meant wat leu at ze et oet leefdoadighead doot. 

In 2009 zaggen zeebioloog Robert Pitman at nen pokkelwalvis nen Weddelzeehoond redden den as van ne plakke ies estot was duur orka’s, dee as et water al in den moond leup. Nen pokkelwalvis dreeiden zik op de rugge en nöm den zeehoond op den boek, zodet de orka’s der neet bie konnen. Et orkahäpke kon doarnoa wier op ne aandere iesplakke klimmen.

Toen as hee dit zaggen, begun Pitman met zinne möage reddingsverhalen te gadderen van pokkelwalvisken dee orkaatje-pesten doot. Tusken 1951 en 2012 was et 115 moal ezeen. Disse verhalen stoat non in et Marine Mammal Science.

Van disse 115 gevechten was 57 perseant an esticht duur de pokkelwalvisken. Dit gef an at ze et zelf opzeukt en et gevecht aktief angoat. In mear as 87 perseant van de gevallen warren de orka’s net op jacht toen as de pokkelwalvisken der tusken kömmen.