Nyen bloodproof vöärspelt Alzheimer 30 jår vöär de tyd

De oranje plükskes sind beta-amyloïde plak, ne anwysing vöär Alzheimer. Beeld: Juan Gaertner.

Nen bloodproof vöär beta-amyloïde plak wat by Alzheimer höärt, likt ne betrowbåre wyse üm te vöärspellen of ymand de seekte kan krygen. Lange vöärdat denne der ook verskynselen van löt seen.  Up dit ogenblik is der weynig an te doon as der Alzheimer vaststeld wörd. Mer as de hüdige pröve met Alzheimer-behandelingen good uutpakt, kan dissen bloodproof unmisbår worden üm wat te doon an de meest vöärkommende oarsaak van dementy. Dat steet up IFLscience.com.

In de 80’er jåren gavven Professor Colin Masters van et Florey Institute metleyding an een team wat beta-amyloïde plak uut de harsens van Alzheimer-pasjenten in kaarte brachten. Dit hülp by et begrypen van de seekte en et warken an ne küür, mer et hülp niks by et vaststellen van de diagnose. Et plak was enkel te vinden döär harsens uut te plüsen en dat wil nit best by löde dee nog leavt.

Nog nit so lange leden konnen PET-scans helpen by et upsporen, mer dat was te flink an de prys vöär dagelikse toopassing. Met nen rüggenprik kon ook keaken worden når de beta-amyloïdeweardes, mer dat is wyr ne unpleserige handeling. Oaver de hele werld sind teams in nen wåren wedstryd üm nen goodköpen en nit-indringenden proof te untwikkelen.

Masters is nu by een team dat in Nature beskrivt wu as met massaspektometry ook hele leage anweasigheyd van beta-amyloïde in et blood meaten kan worden. Ene van de metskryvers an et artikel is Dr Koichi Tanaka, den in 2002 metdelen in de Nobelprys, vöär undersöök når massaspektometry üm grote biologiske molekülen te analyseren.

By tests in Australye en Japan lööt ’n proof ungewoon hoge weardes beta-amyloïde seen by löde met Alzheimer en by löde dee noch good by verstand sind, mer dee by andere tests al blood geaven harren.

“Et hangt af van leavtyd en genen wuneer disse lätste gruup löde verstandelike aftakeling låt seen. Mer as se lange genog leavt, kümt dat vanselv.” sea Masters in een interview.

Alzheimer untwikkelt sik meesttyds oaver ne tydsspanne van 30 jår en et grötste deel dårvan sunder verskynselen. Dissen nyen proof böd genog wårskowing. Volgens Masters konnen genog beweaging, slåp, harsentraining en gesund eaten de effekte vertrågen, mer nit völle, anders as by andere vörme van dementy.

Dårdöär likt et misskyn sinloos üm u te låten testen, mer volgens Masters is der al tenminsten een medisyn dat good likt an te slån by sichtbåre Alzheimer. Wu eerder y der dan by sind, wu better.

Mediske pröve köänt völle sneller up de markt bracht worden dan behandelwysen. De  Shimadzu Corporation hef al anspråke dån up de rechten üm et so snel mögelik uut te brengen.


Döär Stephen Luntz
IFLScience.com
1 february 2018

Süüd-Afrikaanske goldmynwarkers redt

foto: AFP/Getty Images

Al de 955 mynwarkers uut ne goldmyne in Süüd-Afrika sind veylig wyr boaven haald. Se satten al seed woonsdagoavend vaste in de myne, döärdat den strööm uutvöllen was. Dat skrivt de BBC.

“Alleman is der uut,” sea James Wellsted, spreaker vöär de firma Sibanye-Stillwater.  Volgens Wellsted harren der wat kerls wat tekenen van uutdröging en nen hogen blooddrük, mer wydter niks slims.

Oarsaak van et ungeval was nen storm den as nen elektrisiteytspål ümblöös. Doardöär köm de hele myne sunder strööm te sitten. Vrydagmorgen was et wyr terechte en konnen de mynwarkers wyr met de lift når boaven.

“Et was wal stressvul. Der was nit genog döärlöchting,” segt mynwarker Mike Khonto. “Gelükkig kon uns management uns wat eaten en water låten sakken.” De warkers magt sik nu eerst wasken en wat eaten. Dårnå wörd öäre gesundheyd nåkeaken.

Süüd-Afrika is ene van de grötste goldprodusenten, mer döär mekaar neamt se et met de veyligheyd nit so nauw.

De Beatrix-myne ligt in Welkom-stad, ungevear 290 km up et süden van Johannesburg. Hee valt under mynbowbedryf Sibanye-Stillwater. De myne hef 23 verdepingen, by mekaar töt 1000 meter under et uppervlak.

 

Ik wul at myne ölders my öäre språke leard harren

(Tekening: Ella Byworth vöär Metro.co.uk)

Myn moder kan dree språken vlöäyend. Myn vader kan der twee. Ik mer ene.

Up et eerste gesichte likt myne beparkte spåkveardigheyd gin groot pünt. Jammer, up syn slimste. Mer språke is mear as enkel een uutwesselingsmiddel tüsken twee löde. Et dregt by sik een pakket an kultuur, arfgood, gröötsheyd en identiteyt. Myne ölders komt uut Nigeria. Een land met een ryk palet an kulturele stammen dee by mekaar mear as 500 språken köyert.

Et land wör ook koloniseerd döär Groot-Brittanye, wårdöär engelsk ene van de hunderden språken is. Myne ölders köänt beyde engelsk en yoruba. Myn moder kan ook igbo. Ik sin upgröäyd in Londen. Engelsk is dårüm myne eerste språke. Mer toch heb ik et gevööl dat een deel van myne identiteyt kwyt is, ümdat ik de språke van myne vöärölders nit kenne. By ydere språke dee y kent, geet der ne werld an kultuur open.

Denkt es an bysünderheden uut et engelsk. Der sind ontelbåre uutdrükkingen, gesegdes en wöärde dee hunderden jåren wyrüm gåt, når een  seker vöärval of ne kultuur. So is et nu ook met et igbo en yoruba van myn vader en moder. Ümdat ik disse språken nit kenne, vind ik dat myne kennis van myn arfgood as vanselv beparkt wörd.

Myne identiteyt is al ünyk ümdat ik de dochter van nen eerstegolfs afrikaansken immigrant sin. Ik sin nen britsken Nigeriaan of nen nigeriaansken Brit, wu y et ook nömen wilt. Ik gröäyen up in een huusholden dat so in Lagos kon wean, mer so gauw ik de döäre uutstappen was ik wyr in Londen. Disse dübbele identiteyt is my leev. Dårüm stekt et my dat ik der so een essentieel deel van misse.

Ik wete dat, ümdat ik in Groot-Brittanye upgröäyd sin, myne britske kante alyd de oaverhande hef oaver de nigeriaanske, mer ik vinde wal at se makkelik de språke up syn minst an my harren können döärgeaven. Döärdat ik jårenlange stykem stünd met te lüsteren by gesprekken tüsken myn moder en öäre süster, verstå ik igbo. Mer ümdat ik et selv nit kan köyeren, vööl ik my der nog altyd mer half by betrökken.

Up gadderings met family of vreanden, wår de grappen en de wille oaver en weer vleegt, sin ik der mer half by. Ik was wal es afgünstig up myne asiatiske vreanden dee punjabi van öäre ölders leard harren, of urdu by vöärbeeld. Et gavven öär et soort toogang in de gemeenskap van öäre ölders wårvan ik met myne mer kon drömen.

Ölders met ne andere moderspråke dan den wat de kinder leart ümdat se argens anders upgröäyt, hebt nen plicht üm et wydter te geaven, te hope met öäre rykdom an weardes, kennis en ervaringen. Y weet ja nooyt in wat vöär ümstanden y terecht komt en et nödig blykt te wean. Mer boavenal wil y dat uwe kinder öäre wårheyd, gevööl en sikselv up meardere wysen köänt uutdrükken.


döär Funmi Olutoye
Metro.co.uk
27 januåry 2018

Drokken hond? Dreyt Bob Marley

(WilleeCole/Thinkstock)

Is uwen hond döär et dolle hen? Geet he as nen gek tekeer? Trekt dan wat van Bob Marley uut de kaste. Uut ondersöök van de Üniversiteyt van Glasgow en de Skotse SPCA blik at hünde et heanigst wordt van reggae.

De ondersökers dreyden müsyk in een asyl en keken wu as de deers reageren. De hünde kregen vyf soorten müsyk te hören: pop, Motown, klassyk, soft rock en reggae.

De proofhünde  güngen düdelik vaker dör de bene as der müsyk klünk. Dat göld vör alle stylen. Mer öären härtslag dalen et meest by reggae en soft rock, bleek uut de metsyfers.

Reggae en soft rock sprüngen der uut, mer et ondersöök wees ook uut dat de deers toch ook wal avsünderlike, egene müsyksmaken hebt.

De Skotse hünde-upvank wil nu kyken of se gelüüdsinstallasys in öäre kennels köänt plaatsen. Ook wilt se ondersöken of müsyk ook invlood hef op andere deersoorten in öäre asylen.

Üm u alvüste wat te helpen, heb y hyr prima reggae van Roots Creation, uut Eanske in Twente:


Welle: bbc.com

Sprekkersantallen avnömmen? Jüüst nit!

Al jåren wörd ons vörkauwd dat et Saksys in Nederland slim achteruut buurt. De meeste kranten wyst dårby enkel når prosenten. Mer dat gef een onvolledig beeld. Werldspråke rekkent ulöö eaven vör. 

Uut ne landelike stüdy van 2005, Taaltelling Nedersaksisch van Grönninger old-hooglearer Henk Bloemhoff, kömmen verskillende syfers: in Twente köyeren 62% van de löö in dat jår nog alle dage Twents.

Anname
Toch klopt der wat nit an. Dat wöärdke ‘nog’ höört der nit in. Et gef an dat de skryvers der van uut gåt dat et antal vroger höger was. Sowyd wy weet gef et helemål gin öldere ondersöke når sprekkersantallen. De bewearing dat vroger alleman (100%) Plat köyeren, is enkel ne anname. Der warren in Twente altyd al nykommers, immigranten, ’n domy, ’n pastoor, de skoolmeaster,  Düütsers, Chinesen, Fransken, Spanjolen…

Ryssen as rekkenvörbeeld
Låt wy der vör et gemak van uut gån dat 95% van de löö vroger Plat köyeren. Gewoon as rekkenvörbeeld.

Låt wy et städke Ryssen der es by pakken. De Reggestad steet bekend as behöldend en as grööts op öär dialekt. In 1950 har Ryssen volgens et CBS 12.268 inwonners. As wy dår 95% van nemt, warren der in dat jår 11.655 löö dee strak Ryssens köyeren.

By de gemeentelike herindeling van 2001 is Ryssen tehoop smetten met Holten. Vanav dee tyd rekkent et CBS dee beyde kernen samen. Van 2005 is der online niks te vinden åver Ryssen avsünderlik, mer uut syfers van overheidinoverijssel.nl blik at et in dee tyd nit bysünder hard geet met de bevolkingsgröäi. Dan mer et kortst byliggende. Uut een artikel van RTV Oost blik at Ryssen in 2009 28.054 inwonners har.

Üm störvene Platsprekkers in dee tüskenliggende 4 jår nit met te rekkenen, holdt wy ne verbettering an van 1%:

61% sprekkers op 28.054 totale inwonners is 17.113 sprekkers.

Tegenåver 11.655 in 1950.

Antal Ryssender en antal sprekkers van et Ryssens

Mear as 5000 ekstra sprekkers
Et antal sprekkers is düs flink gröäid! Mear as 5000 sprekkers sind der by kömmen, allene al in Ryssen! Jå, et antal prosenten is avnömmen, mer dat segt niks åver de sprekkersantallen selv.

Et antal is nit avnömmen. Der sind enkel mear nit-sprekkers bykömmen, dee et persentazy op de hele bevolking dale trekt.

Låt u niks wysmaken, onse språke is nog lange nit an ’n ende. Gewoon blyven köyeren, dan kümp et vanselv wal terechte.


Wellen:
– Bloemhof, H (2005). Taaltelling Nedersaksisch: een enquête naar het gebruik en de beheersing van het Nedersaksisch in Nederland. Groningen: Sasland. ISBN 9064661324.

– Centraal Bureau voor Statistiek (1950). “Bevolking der gemeenten van Nederland op 1 Januari 1950.” Uitgeverij W. De Haan N.V. [PDF]

– Overheid in Overijssel (2018). “Gemeente Rijssen-Holten (Overijssel).” Overheidinoverijssel.nl. <http://www.overheidinoverijssel.nl/rijssen-holten/s/179>

– RTV Oost.nl (2017). “Gemeente Rijssen-Holten groeit: 38.000 inwoners en de teller blijft lopen.” <http://www.rtvoost.nl/nieuws/262446/gemeente-rijssen-holten-groeit-38000-inwoners-en-de-teller-blijft-lopen>

Drentse Isa Zwart wint püblyksprys up Songfestival vör minderheydsspråken

UDINE (IT) – Sängeresse Isa Zwart (17) uut Emmen hef in et Italiaanse Udine de püblyksprys wünnen up et Europees Songfestival vör minderheydsspråken. De höövdprys was vör den Switser Tumasch è. Dat skrif RTV Drenthe.

Isa Zwart up et Drèents Liedtiesfestival. (Foto: RTVDrenthe.nl)

Gisteråvend trööd Isa Zwart up in Udine met öar Drentse nummer Mamme See. Dårmet wün se verleden mei et Drèents Liedtiesfestival.

As vöörsprekster van et Saksysk mus see tegen söven andere finalisten stryden. Dee süngen in et Baskysk, Welsk, Fryulysk, Oksytaansk, Reto-Romaansk, Bretonsk, Gallysk.

Zwart halen de top dree nit, mer kreeg wal de meeste püblyksstemmen, wuurmet se de püblyksprys binnenhalen. “Echt machtig gaaf. Et güng heel good en wy hebt ons beste dån, dat is et vörnaamste”, sea ne upwekte Zwart nåtyds.

Nye soort Galapagos-vinke ontstån

De nye vinke, de nåwas van de twee soorten Geospiza fortis en Geospiza conirostris.

Nen koppel vinken up de Galapagos-eilanden is gangs üm ne nye soort te vörmen. Dat steet up de webstea van de BBC. Et is et eerste mål dat ondersökers soortvörming in korten tyd in et wild seen hebt. Dat skryvt se in et tydskrift Science.

De vorskers hölden jårenlange een skarp oge op álle vinken van Daphne Major, een klean eiland van de Galapagos. In 1981 vernömmen de ondersökers at der één männeke van de grote kaktüsvinke (Geospiza conirostris) was åverkömmen vanof Española, een ander Galapagos-eiland. Et deerke har 105 km vlögen.

Een Geospiza conirostris-männeke vlöög 104 km van Española når Daphne Major en versyren dår ene van de lokale meakens. (foto: Peter Grant)

Professors Rosemary en Peter Grant ontdekken ook at et männeke nit stil har setten. Hee har een vröwke van de lokale grondvinke (Geospiza fortis) versyrd. Nu, 40 jår later, hebt ze 30 mengvinken as nåwas. De lokale grondvink-dames vindt et aksent van de nye vinkenkearls nit sexy en müt der niks van weten. Düs holdt de nye mengvinken et onder mekaar. Dårmet is der ne nye soort ontstån.

Een Geospiza fortis-vröwke, inheems op Daphne Major. (Foto: Peter Grant)

Normaal kan nåwas van verskillende olders nit good gedyen, ümdat se dör ören bouw nit et jüüste etten könt vinden. Mer de nye vinken sind grötter dan de andere vinken. Se könt dårdör ander etten an, wuur de inheemse vinken nit ankomt. Se loopt mekaar düs nit in de weg.

Üm te kyken wu de nye vinken genetys in mekaar stekt, tröken de Grants der Professor Leif Andersson van de Üniversiteat van Uppsala uut Sweden by an. Den ontdekken at der al seed et tweede geslacht gin vermenging mear was met de andere soort. Se nöömt dit reprodüktyve isolasy. De nye grote vinke steet volledig up sikselv.

Et mooie is dat dit nu jüüst by Darwin-vinken op Galapagos gebüürt. Düür de verskillende nebbens (snavels) te vergelyken, ontdekken Charles Darwin zin evolütsy-verhaal en natüürköse, wuurmet hee syn wearldbekende book On the Origin of Species kon skryven.

“Nå een paar pilskes kan ik altyd better Düüts.” – Klopt, zegt onderzökers

Onderzökers van de üniversiteyten van Liverpool, Maastricht en King’s College in Londen zegt dat löö met nen spütter op zik better könt redden in ne tweede språke. Dat skryvt ze in et Journal of Psychopharmacology.

Et is algemeen bekend dat alkohol invlood hef op begrip en beweaging. Veardigheden zo as dinge ontholden, opletten en u gedreagen lydt slim onder de rechtstreekse uutwarking van alkohol.

Disse veardigheden heb y nödig as y ne tweede språke (gin moderspråke) sprekt. Y zollen düs denken dat dit sprekveardigheyd hindert. Mer van de andere kante haalt alkohol de remme der of. Y dörft mear nå een paar pilskes en zint minder bange üm fouten te maken.

Met dit onderzöök is dat vör et eerst onderzocht.

Sprekveardigheyd
Vör et onderzöök skatten wårnemmers de sprekveardigheyd in van deelnemmers met ne lege dosis alkohol. Dårby tellen ook de inskatting van de deelnemmers zelv met. De deelnemmers warren 50 Düütsers dee an de üniversiteyt van Maastricht stüdeert en dee kortens Nederlands hebt learen skryven, sprekken en leazen.

De deelnemmers kregen willekürig ne lege dosis alkohol of een behearsdränken zónder. De dosis wör ofstemd når lyfsümvang, ongevear 2 glazen beer vör nen kearl van 70 kg. Dårnå mossen ze een paar minüten met nen onderzöker in et Nederlands babbelen.

De gesprekken wörden opnömmen en beoordeeld dör twee löö dee as Nederlands as eerste språke hebt. Disse wüssen nit wee van de deelnemmers alkohol kregen har. De deelnemmers mossen ook zelv öare sprekveardigheyd een syfer geven.

Et bleek at deelnemmers met alkohol högere syfers van de observators kregen. Ze harren bettere uutspråke. De deelnemmers zelv gavven zikzelv gin högere syfers.

Bedenkingen
Volgens Dr. Inge Kersbergen van et Institute of Psychology, Health and Society an de üniversiteyt van Liverpool löt et onderzöök zeen dat alkohol kan helpen by et uutsprekken van ne vrömde språke as y ne kortens leard hebt. Hef den ööm toch gelyk, den as op feestkes röp dat hee nå een paar pilskes better Düüts kan.

Dr. Fritz Renner, nen anderen methelper an et onderzöök, hef nog wal een pünt van andacht: “Wy müt der by zeggen dat deelnemmers in dit onderzöök mer een klean betken alkohol had hebt. Ne högere dosis helpt wårskynlik jüüst nit by de uutspraak.”

Dr. Jessica Werthmann, den ook methülp zea “dat wy vörzichtig müt wean met disse uutkomsten. Wy müt nog eerst de oorzaak vinden. Ene van de mögelike oorzaken is et angstverlegende effekt van alkohol. Mer dat müt wy eerst wydter onderzöken.”

Et hele onderzöök kön y hyr leazen:

  • Fritz Renner et al. “Dutch courage? Effects of acute alcohol consumption on self-ratings and observer ratings of foreign language skills.” Journal of Psychopharmacology (2017). DOI: 10.1177/0269881117735687

Welle: Medicalxpress.com
18 oktober 2017

Nobelprys vör ontdekking van zwöörtekrachtgolven

€ 929.772,- vör Rainer Weiss, Barry Barish en Kip Thorne vör öör Ligo-prove, wuurmet rimpels in de rüümtetyd opspuurd wörden.

Rainer Weiss, Barry Barish and Kip Thorne, winners van den Nobelprys vör Natüürkünde 2017. (Tekening: NobelPrize.org)

Dree Amerikaanse natüürkündigen hebt den Nobelprys vör Natüürkünde kregen ümdat ze zwöartekrachtgolven ontdekt hebt. Dat zint rimpels in rüümtetyd, dee Albert Einstein honderd jår terügge al vörspellen. Dat skrif de Britse krante de Guardian.

Rainer Weiss krig de ene helfte van de 9 miljuun Zweedse kronen, Kip Thorne en Barry Barish krygt de andere helfte. De prys wörd uutreikt dör de Köninklike Zweedse Akademy vör Wetenskappen.

Alle dree de onderzökers hülpen met an et Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatoy (Ligo, in et kört). Dårmet zaggen ze vör et eerst in de geskydenis zwöörtekrachtgolven, verleden september 2015.

Weiss is old-professor Natüürkünde an de Massachusetts Institute of Technology. Hee is bedreven in et upzetten van pröve. Zo dokteren hee ook et plan, et ontwarp, de bekostiging en den uutendelike bouw van Ligo uut.

Zwöörtekrachtgolven? Wastaddan?
Einstein zinne General Theory of Relativity (Algemene verholdingsanname) vörspelt dat der ne kromming in rüümtetyd ontsteet dördat der massa in drükt. As massyve objekte samensmelt, kan dat de kromming veranderen. Hyrdör trekt der golven dör de rüümte, dee zwöörtekrachtgolven nöömd wordt. Tegen de tyd at disse verstöringen by ons zint, vernemt wy ze håste nit mear. Et hef sind Einstein zinne vörspelling nog honderd jår duurd vör wetenskappers nen völer konnen bouwen den as gevölig genog is üm et te vernemmen. Dat is de Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory, kortwev Ligo. Den bevestigen at Einstein et by et rechte ende har.

Kip Thorne, professor theoretyse natüürkünde by et California Institute of Technology is nen theorist. Hee deed onmisbåre vörspellingen åver wo de wårnemming van nen zwöörtekrachtgolf der dådwarkelik uutzaggen en wo y dat teken könt herkennen in de inzamelde barg an informasy.

Barry Barish, old-natüürkündigen by et California Institute of Technology (nu met pensiun) kreeg de prove van de grond. Tuun as hee et in 1994 åvernöm as tweeden direktör, güng et projekt nog håste in ’n askenemmer. Barish wüs de beslissers ümme te köyern en leaden de bouw in 1999 en de eerste mettingen, dree jår later.

Aerial views of Ligo’s Livingston Laboratory
Lochtfoto’s van Ligo’s Livingston-Laboratoriüm (foto: LIGO.org)
Uutendelik wör et ene van de gevöligste detektoren up de wearld.
By ne persankondiging verklåren Weiss dat et tellefongesprek vanmorn “gewaldig mooi” was. “Dit is vör my ne erkenning van et wark van ongevear 1000 löö. Der zit ja 40 jår denkwark in üm ne rimpeling up te vangen… en lankzaam an de technyk an te skarpen üm et endelik vör mekaar te krygen.”

Weiss kon de wårnemming eerst nit gelöven. “Et hef ons twee månd kost üm te gelöven dat wy toch echt nen zwöörtekrachtgolf zeen hebt.”

Et dreetal wör al länger tipt as mögelike Nobelpryswinners. Et prikkelt et vörstellingsvermogen van et volk slim. Et vernemmen van zwöörtekrachtgolven, dat al in 2016 bekendmaakt wör, is et höögtepünt van honderd jår wikken en weagen. En 25 jår bouwen an instrümenten dee zo akelig gevölig zint dat ze ne ofwyking könt vernemmen van één-duzendste van nen düürsnee atoomkern langs ne laserstråle van 4 km.

Zwarte geater
De wårnemming bleek ne botsing te wean van twee zwarte geater. De wetenskappers lüsteren op twentigduzendste van ne sekonde wu twee onmündige zwarte geater (een 35 mål zo groot as de zünne, den anderen yts kleaner) üm mekaar hen dreyen.

An et begin van de gebüürtenis, leazen de wetenskappers an öre berekkeningen wu as stearns verdwynt: de twee objekte dreyen 30x per sekonde üm mekaar. An et ende van de 20 millisekonden was dat 250x per sekonde, vördat ze up mekaar klappern en een donkere samensmelting achterlöten.

Der hülp nog nen veerden wetenskopper met an Ligo, den Skotsen natüürkündigen Ronald Drever. Den köm verleden meart, 18 månd nå de ontdekking, uut de tyd an de gevolgen van demensy. De Nobelprys wörd normalerwyze nit nå et starven tookend.


Welle: The Guardian
3 oktober 2017

Den Twentsen insluup-R: ünyk in Nederland?

Foto-opname: Erin Nielson/YouTube.

Den klank wuur y löö in Nederland et slimste met upporket, is met avstand den R. Volgens wetenskapper Koen Sebregts, den as der up avstüderen, sprekt wy den by mekaar up wal 20 verskillende wyzen uut. En wy hebt allemål starke vörkören wu as et müt.

Vör zyn onderzöök richten Sebregts zik up 6 steaden in Nederland en Belgye. Dår drünk hee koffy met willekürige löö en lööt hee ze verskeadene zinnekes vörleazen.

Jammer genog spöllen zik dat allemål buten et Nedersaksyse deel van Nederland av. Toch löt hee zinne slotsommen der wal up slån. As hee nu in Enske of in andere Nedersaksyse steaden koffy drünken har, was üm nog wat moois upvöllen:

In Twente (en vaste ook wal dårbuten) köyert de löö non-rhotys. Dat wil zeggen dat ze (in de meeste gevallen) den -r nit uutsprekt as hee nå nen klinker kümp. As vörbeeld: darteen jår wörd uutsprökken as datteen joaah.

Dit is nog nit zonne grote verrassing. Wat dan wal? Dat et Twents, lyk as et Engels, nen linking en intrusive -r kent. As nen -r in ne lopende zinne tüsken twee klinkers kümp, wörd hee vör et gemak toch maakt. Dissen -r verbindet de twee klanken an mekander. Dat skealt een mål stottern. Dat wörd mooi düdelik as wy et vörbeeld van hyrbåven der by pakt en uutbreadt: hee is datteen joa-R-old.

Nog vrömder: in een paar wöörde kümp der inenen nen -r by in, dee helemål nit by et woord höört! De insluup-R!

In et onderstånde filmken van Travelling Twents zint disse sprekwyzen good te vernemmen:

Vanof 1:01 minüte wörd der zegd:
Wy goat nu nå(r) de vogelkykhütte. Den is de(r) spesiaal too-R-ezat, ümdat in dit nye natüü(r)gebeed hele spesiale vogels, dee up de rode lyste ståt, hy(r) good terechte könt…

En op 1:12 min:
Wuurümme gå-R-y nu met up zonne tuur?

Ümdat et skynbår lastig is üm rechtstreeks van ne å når ne y te springen, drükt nen düürsnee Tükker der nen -r by tüsken. Zo hoov y nit te stoppen met gelüüd maken en kön y den -r bruken as treaplanke um makkelik van klank te wesselen.

Ook in de Twentse regiosoap Van Jonge Leu en Oale Groond reagent et insluup-r’en, te hören in et filmken hyronder. Wy geevt hyr vör ons egene löye gemak één vörbeeld.

Op 15:15 min:
Ik zea-R-allenig…”

En up 17:12 min in datzelvde filmken wörd et helemål bont. Dår verandert Minie et zinneke “as hee nu…” in “arre nu“.

Mer dat hef wyr ne andere oorzaak en is wyr een ander verhaal.