Woerum of iej wal ‘Riessen’, mer neet ‘Niel’ en ‘Turkieje’ zegnt

Der wörd aait beweard at elke Nederlaandse -ij in et Saksies ne -ie is. En vuur heel völle wöarde klopt det ook. Mer tusken verskillende sproaken kö’j neet zo lecht A = B doon. Sproaken oontwikkelt zik neet liek op en hooldt doarbie ook gin rekkenige met mekaander.

Det blik meestal oet leenwöarde. A’j et in et Saksies oawer boetenlaandse zaken hebben weelt, kom iej der aait met an et keukeln. Et veult vrömd um Nijl te zeggen, mer nog vrömder um Niel te zeggen.

TukriejeDen offisjelen naam vuur den Nielrivier is ja Arabies: النيل ‏ (An-Nil). ’n Niel, dus. De Turken neumt öar laand zelf Türkiye (Turkieje). Woerumme neumt Nederlaandse Platsprekkers et dan toch Turkije? Of Hongarije of Algerije? Woerumme veult dee -ie doar vrömd? Woerumme kleent Niejmeagen op et reandken, mer Nijmegen good, wat volgens de oetsproakregels van et Saksies neet zo heurt?

Anwennen.  Det is allens. In Nederlaand goa’w noar Nederlaandse skolen. Doar lear iej Nederlaandse namens vuur zaken in et boetenlaand. Dee moalen at et oawer dee steas of zaken geet, zit iej op skole of vuur de tellevisie. Doar kuiert ze Hollaands. Der wörd oe dus al vroo in epreantt at et neet Niel is, mer Naa-iel. En Turkaaie.

Et zal in Saksiese kringe ook vaker oawer Riessen goan as oawer den Niel en Turkieje. Den oorsproonkeliken naam vuur Riessen is ja ook Risne en neet Rijssen. Terwiel as de oetsproake van -ij in Hollaand heanig an van -ie noar -aai veraanderden, wör der in et Saksiese deel van Nederlaand vake genog oawer Riessen ekuierd um dee oorsproonkelike naam vaste te hoolden. Zelfde geeldt vuur dee aandere wöarde woer as Nederlaands nen -ij hef en Saksies nen -ie.

In Duutslaand is et wier een aander verhaal. In et Hoogduuts is et toovallig ook ‘Nil’. Vuur de met Hoogduuts opgröaide Platsprekkers zal et dus meender vrömd anveulen um ‘Niel’ te zeggen.

En non skeaide vie oet te nieln.

Is Nedersaksies ne sproake?

Joa en nee. Nedersaksies, Nedersaksisch, Plat, Plattdeutsch is neet ene sproake op zik. Better ezegd is et ne gaddering van tientallen net iets verskillende sproaken. Dialekten dus. Mer umdet der ginnen standaard is en et ene oard Plat neet better is as et aandere, magt ze allemoal “Nedersaksiese sproake” heten.

Nedersaksies en Platduuts sproakgebeed
De strekke woer as Nedersaksies of Platduuts ekuierd wörd. (welle: Wikipedia)

Kleane verskillekes, mer wal etzelfde
Der is dus neet ene standaard Nedersaksiese sproake an te wiezen. Toch hebt al dee soorten Plat ongevear dezelfde wöardeskat, woardvolgorde  en zegswiezen. Hier wörd vake oawerhen ekekken. Det keump duurdet de meeste leu eankel kiekt noar oetsproake:

Völle Platsprekkers zegnt: “Veer kilometer wiedterop kuiert ze wier totaal aanders!”
– “Oh joa? Kuiert ze doar Swahili?”
“Nee, mer zee zegt woark en ikke waark.”

De oetsproake is dus heel (Hééél) iets verskillend van doarp töt doarp. Mer de rest neet.

Alleman zegt (met verskillende akseanten) bievuurbeeld: “ik zin groot leefhebber van Wearldsproake’s mooie blog.” Ze zegnt nooit: “Leefhebber groot van Wearldsproake’s blog mooie ik zin”. De woordvolgorde is dus in alle dialekten etzelfde. Vandoar de’j et aait wal verstoat. Want zo heel onbegriepelik is wark neet as iej aait waark of weark zegnt.

Klaankverskoewing
Alle soorten Plat hebt lange leden neet met edoan an een antal klaankverskoewingen. Hollaands, Duuts en Engels wal. Doarduur kleenkt Plat net eawen wat aanders as aandere West-Germaanse sproaken.
1. Oawer verskillende joaren wör et in Duutslaand, Engelaand en Nederlaand mode um nen dreei in bepoalde klaanken te maken. Huus wör in Nederlaand Haa-uus (huis, dus), Hoes wör in et Engels en Duuts Haa-oes (house of haus, dus). Striek wör strijk, strike of streich.
2. De Duutsers veunden et op een gegewen ogenblik neudig um in een antal wöarde van nen -p nen -pf te maken en van nen -k nen -ch. Peard wör pferd, appel wör apfel, skip wör schiff. Maken wör machen. Striek wör streich. En nog nen helen rits an veraanderingen mear.

 

Nen ‘groten trad’: niej behaandeltiedperk duur goodkuring kaankerjagend virus

Moandag 2 november 2015
Duur Nicky Woolf

Staark körterbie haalden anblik van sellen van alvleasklierenkaanker. Foto: Stocktrek Images, Inc. / Alamy S/Alamy Stock Photo

Der keump ne nieje kaankerkuur an, woervan as gelearden zegt at et pasjeanten de akelige biewaarkingen van tradisjonele behaandelingen as chemokuur kan bespoaren.

Chemokuren en aandere hudige kaankerbehaandelingen zeent vreselike angeleagenheden, dee eankel waarket umdet kaankersellen heel iets –mer neet völle- mear liedet oonder de ravage dee de kuren anricht, dan de rest van et lief. Et gef nen helen hoop vake verskrikkelike biewaarkingen – van hoaroetval en intern bloden töt verdan mutten spiejen en mangs zelfs de dood.

Mer verleden wekke hef de Food and Drug Administration (FDA), ne soort Voedsel- en Warenautoriteit van de Verenigde Stoaten, vuur et eerst ne behaandeling good ekuurd dee kaankersellen klook anvalt en aandere sellen vuurbie geet, terwiel at et ofwearsteelsel anspoerd wörd um de kaanker te bestrieden.

De kuur het T-VEC (ofkörting van talimogene laherparepvec), mer wörd verkocht oonder maarknaam Imlygic. Et gebrok een an epast virus wat kaankersellen opspoert. De gelearden neumt et nen belangrieken weenst in de stried tegen disse dodelike zeekte. Et waarket duur een modifiseerd soort herpesvirus rechtstreeks in et gezwel te spöaiten. Et geet hier vuural um hoedkaanker, de enniste soort woervuur as et nog mer good ekuurd is.

Et is oontwikkeld duur et biotech-bedrief BioVex oet et Amerikaanse Massachusetts. Det wör in 2011 oawerkocht duur biotech-grootmacht Amgen vuur een miljard dollar. De genetiese samenhaank van et virus –

wat oorsproonkelik oet ne koortslippe van ene van de BioVex-metwaarkers köm – is an epast zodet et bloots kaankersellen kan anvallen. Der wör al länger dacht oawer de meugelikhead van kaankerjagende virussen as ne mear meanskelike en erichte behaandelwieze vuur kaanker. In tegenstelling töt de hudige onkologiese behaandelingen as chemokuren en bestroaling, dee as kaankersellen kapotmaakt mer de rest van et lief ook beskadigt, köant virussen programmeerd worden um bloots de kaankersellen an te vallen, woerduur de pasjeanten hoogoet last hebt van twee deage griep.

Behaandelingen zo as Imlygic waarket tweeledig: et virus vaalt de kaankersellen eerst rechtstreeks an en doarnoa röp et et ofwearsteelsel op um de vrömde sellen an te vallen as et et virus bespuurt. Volgens dr. Stephen Russel, nen oonderzeuker an de Mayo Clinic den as zik wiedt an onkolitiese virotherapie –zo as disse kuren heet- , is de FDA’s goodkuring van Imlygic nen “onmeundigen trad vuurwearts” in de oetwaarking van kaankerbehaandeling.

Virussen zeent “de leste neet-ontdekte biowelle van de natuur”, meant Russell. Imlygic hef zelf offisjeel mer ne vuurzichtige oetwaarking volgens et kliniese oonderzeuk – ne gemiddelde tooname in leawensverwochting van meender as vief moand. Mer achter al dee informasie verteelden Russell det bie oonderzeuke met muze in de Mayo Clinic, grote gezwellen volledig verdwenen.

Et doel was volgens Russell um zowied te kommen det de probeersels op leu net zulke ongeleuflike oetwaarkingen harren, zodat chemokuren en bestroalingen töt et verleden verbannen worden köant.

John Bell, nen oonderzeuker van virale kaankerkuren an de Ottawa Hospital Research Institute in et Canadese Ottawa, zea det T-VEC was bedoold um rechtstreeks in een gezwel in espöaitt te worden, in stea van ne volledige behaandeling oawer et hele lief – de oetkomsten leuten in wat gevallen toch oetwaarkingen duur et hele lief zeen.

Volgens Bell leek et ofwearsteelsel van et lief “wakker te worden” vuur alle gezwellen in et lief, zelfs dee wat neet in espöaitt warren met et virus. De gelearden weett nog neet woerumme.

Sommige kuren gebroekt een an epast soort mazelen, in stea van herpes, as dreager. Beaide Russell en Bell neumden ne proofdeelnemster van Russell, Stacy Erholz, woervan at de ongeneaslike myeloma (bloodkaanker) binnen 36 uur verdween, zowat zoonder biewaarkingen. Virale onkologie-oonderzeukers hopt dit soort woonderboarlike oetkomsten noa te können maken.

Op zikzelf stoande suksesverhalen zo as den van Erholz zeent vanzelfs betekenisloos zoonder de harte siefers oet noamaakbare en herhaalbare probeersels op aanderen. Der zeent op dit ogenblik vergeliekboare behaandelingen in de daarde ontwikkelingsfase. Dit lig nog verskeadene joaren achter op Imlygic, mer et geet vuuroet.

Russell hef gode hoppe at Imlygic “den eersten trad is in de richting van ne totale ummezweei” in kaankerbehaandeling. “Vie köant nog neet zeggen at vie oons oeteandelike doel al haald hebt, want det is nog neet zo. Dit is nog mer enen trad op dee weg”, zea hee. “mer et is wal nen belangrieken trad.”

Oawer ezat van: http://www.theguardian.com/…/fda-approval-imlygic-cancer-hu…

Ha volk!

1800x1800Ne lange koesterde weunsk keump hiermet oet. Met dissen blog hoppe vie de doezende misverstaanden dee oawer oonze mooie sproake bestoat oet de wearld te helpen. Det vie toovallig in et Tweants skriewt, wil natuurlik neet zegn det et oons ook neet um Grönnings te doon is. Of Sallaands. Of Achterhooks. Of Groafskopper Plat. Of Oostfreesk. Iej magt best zelf stuks andreagen as et oe neet ansteet.

Met disse webstea wille vie anteunn at oonze sproake ook heel best met in et tookomnde joarhoonderd kan. Wat mear intersaksiese verbaanden te loaten zeen. Mer dan mu’w et es löskoppeln van bepoalde beeldvörming. Wil iej op kloompn loopn? Ma’j. Wol iej gearne op den Twentsen Vuvuzela toeten in de doonkere deage? Ma’j ook. Mer et is neet kenmoarkend vuur nen Platsprekker. Wil iej juust es kek en literear doon? Loat goan! Mer iej mut neet doon as of det vuur iederen Platsprekker geeldt. Ne sproake kuiern steet lös van gebroeken, kleare, vlaggen, beroop, klookhead of vootbalanhangerskop.

Wearldsproake is zo breed as mer kan. Met ne sproake kö’j niejs bekuiern. Reazen. Make-up. De zeekte van oew grootmoor (as den doarmet instemt). Fotografie en gadgets. Det leas iej good. Gadgets. Vie zeent neet bange um nieje wöarde te broeken. Mut ook neet. De wearld geet verdan. Dus de wearldsproake ook.