Den twentsken insluup-R: unik in Neaderland?

Foto-opname: Erin Nielson/YouTube.

Den klank wår as y lüde in Neaderland et slimste met upporket, is med afstand de R. Vulgens weatenskapper Koen Sebregts, den as der up afstuderen, spreaket wy den by mekaar up wal 20 verskillende wysen uut. En wy hebbet allemål starke vöärköären wu as et müt.

Vöär syn undersöök richeden Sebregts sik up 6 steyden in Neaderland en Belgye. Dår drünk hee koffy med willeköärige lüde en löyt hee ze verskeidene sinnekes vöärleasen.

Jammer genog spöllen sik dat allemål buten et neadersassiske deyl van Nederland af. Toch löt hee syne slotsummen der wal up slån. As hee nu in Enske of in andere neadersassiske steaden koffy drünken har, was üm nog wat mooys upvöllen:

In Twente (en vaste ook wal dårbuten) köyert de lüde non-rhotisk. Dat wil seggen dat se (in de meyste gevallen) den -r nit uutspreaket as hee nå nen klinker kümt. As vöärbeeld: darteen jår wörd uutspröäken as datteen joaah.

Dit is nog nit so ne grote verrassing. Wat dan wal? Dat et Twents, lyk as et Engels, nen linking en intrusive -r kent. As nen -r in ne lopende sinne tüsken twey klinkers kümt, wörd hee vöär et gemak toch uut espröäken. Dissen -r verbindet de twey klanken an mekander. Dat skeylt een mål stotteren. Dat wörd mooi düdelik as wy et vöärbeyld van hyrboaven der by neamt en uutbreidet: hee is datteen joa-R-old.

Nog vrömder: in een paar wöörde kümt der inenen nen -r by in, dee as helemål nit by et woord höyrt! De insluup-R!

In et understånde filmken van Travelling Twents sint disse spreakwysen good te verneamen:

Vanof 1:01 minüte wörd der segd:
Wy gåt nu nå(r) de voagelkykhütte. Den is de(r) speciaal too-R-ezat, ümdat in dit nye natu(r)gebeyd hele speciale voagels, dee up de rode lyste ståt, hy(r) good terechte köänt…

En up 1:12 min:
Wårümme gå-R-y nu med up sonne tuur?

Ümdat et skynbår lastig is üm rechtstreyks van ne å når ne y te springen, drükked nen döärsnede Tükker der nen -r by tüsken. So hoov y nit te stoppen met geluud maken en kön y den -r bruken as treadplanke um makkelik van klank te wesselen.

Ouk in de twentske regiosoap Van Jonge Leu en Oale Groond reagent et insluup-r’en, te hören in et filmken hyronder. Wy geavet hyr vör uns eygene luie gemak eyn vöärbeyld.

Op 15:15 min:
Ik sea-R-allenig…”

En up 17:12 min in datselvde filmken wörd et helemål bunt. Dår verandert Minie et sinneke “as hee nu…” in “arre nu“.

Mä dat hef wear ne andere oorsaak en is wear een ander verhaal.

Woerum of iej wal ‘Riessen’, mer neet ‘Niel’ en ‘Turkieje’ zegnt

Der wörd aait beweard at elke Nederlaandse -ij in et Saksies ne -ie is. En vuur heel völle wöarde klopt det ook. Mer tusken verskillende sproaken kö’j neet zo lecht A = B doon. Sproaken oontwikkelt zik neet liek op en hooldt doarbie ook gin rekkenige met mekaander.

Det blik meestal oet leenwöarde. A’j et in et Saksies oawer boetenlaandse zaken hebben weelt, kom iej der aait met an et keukeln. Et veult vrömd um Nijl te zeggen, mer nog vrömder um Niel te zeggen.

TukriejeDen offisjelen naam vuur den Nielrivier is ja Arabies: النيل ‏ (An-Nil). ’n Niel, dus. De Turken neumt öar laand zelf Türkiye (Turkieje). Woerumme neumt Nederlaandse Platsprekkers et dan toch Turkije? Of Hongarije of Algerije? Woerumme veult dee -ie doar vrömd? Woerumme kleent Niejmeagen op et reandken, mer Nijmegen good, wat volgens de oetsproakregels van et Saksies neet zo heurt?

Anwennen.  Det is allens. In Nederlaand goa’w noar Nederlaandse skolen. Doar lear iej Nederlaandse namens vuur zaken in et boetenlaand. Dee moalen at et oawer dee steas of zaken geet, zit iej op skole of vuur de tellevisie. Doar kuiert ze Hollaands. Der wörd oe dus al vroo in epreantt at et neet Niel is, mer Naa-iel. En Turkaaie.

Et zal in Saksiese kringe ook vaker oawer Riessen goan as oawer den Niel en Turkieje. Den oorsproonkeliken naam vuur Riessen is ja ook Risne en neet Rijssen. Terwiel as de oetsproake van -ij in Hollaand heanig an van -ie noar -aai veraanderden, wör der in et Saksiese deel van Nederlaand vake genog oawer Riessen ekuierd um dee oorsproonkelike naam vaste te hoolden. Zelfde geeldt vuur dee aandere wöarde woer as Nederlaands nen -ij hef en Saksies nen -ie.

In Duutslaand is et wier een aander verhaal. In et Hoogduuts is et toovallig ook ‘Nil’. Vuur de met Hoogduuts opgröaide Platsprekkers zal et dus meender vrömd anveulen um ‘Niel’ te zeggen.

En non skeaide vie oet te nieln.

Is Nedersaksies ne sproake?

Joa en nee. Nedersaksies, Nedersaksisch, Plat, Plattdeutsch is neet ene sproake op zik. Better ezegd is et ne gaddering van tientallen net iets verskillende sproaken. Dialekten dus. Mer umdet der ginnen standaard is en et ene oard Plat neet better is as et aandere, magt ze allemoal “Nedersaksiese sproake” heten.

Nedersaksies en Platduuts sproakgebeed
De strekke woer as Nedersaksies of Platduuts ekuierd wörd. (welle: Wikipedia)

Kleane verskillekes, mer wal etzelfde
Der is dus neet ene standaard Nedersaksiese sproake an te wiezen. Toch hebt al dee soorten Plat ongevear dezelfde wöardeskat, woardvolgorde  en zegswiezen. Hier wörd vake oawerhen ekekken. Det keump duurdet de meeste leu eankel kiekt noar oetsproake:

Völle Platsprekkers zegnt: “Veer kilometer wiedterop kuiert ze wier totaal aanders!”
– “Oh joa? Kuiert ze doar Swahili?”
“Nee, mer zee zegt woark en ikke waark.”

De oetsproake is dus heel (Hééél) iets verskillend van doarp töt doarp. Mer de rest neet.

Alleman zegt (met verskillende akseanten) bievuurbeeld: “ik zin groot leefhebber van Wearldsproake’s mooie blog.” Ze zegnt nooit: “Leefhebber groot van Wearldsproake’s blog mooie ik zin”. De woordvolgorde is dus in alle dialekten etzelfde. Vandoar de’j et aait wal verstoat. Want zo heel onbegriepelik is wark neet as iej aait waark of weark zegnt.

Klaankverskoewing
Alle soorten Plat hebt lange leden neet met edoan an een antal klaankverskoewingen. Hollaands, Duuts en Engels wal. Doarduur kleenkt Plat net eawen wat aanders as aandere West-Germaanse sproaken.
1. Oawer verskillende joaren wör et in Duutslaand, Engelaand en Nederlaand mode um nen dreei in bepoalde klaanken te maken. Huus wör in Nederlaand Haa-uus (huis, dus), Hoes wör in et Engels en Duuts Haa-oes (house of haus, dus). Striek wör strijk, strike of streich.
2. De Duutsers veunden et op een gegewen ogenblik neudig um in een antal wöarde van nen -p nen -pf te maken en van nen -k nen -ch. Peard wör pferd, appel wör apfel, skip wör schiff. Maken wör machen. Striek wör streich. En nog nen helen rits an veraanderingen mear.