In Duutsland kö’j binnenkort eksamen doon in et Saksies

 © NDR / Inken Schröder (Fotograaf: Inken Schröder)
© NDR / Inken Schröder (Fotograaf: Inken Schröder)

Saksies wörd binnenkort een eandeksamenvak in Noord-Duutsland. Dat steet op de webstea van den Duutsen umroop NDR. Et onderwiesministerie van Mecklenborg-Veurpommern leut weten at den landsbreden road vuur ministers van onderwies, de Kultusministerkonferenz (KMK), et hef goodkuurd.

Met de goodkuring könt noe de plannen in wark umzat worden. As eerste zint zes gymnasiums in et Noordoosten anwezen um Saksies as verplicht keuzevak an te beden.

Hesse: härte onder den reem vuur et Sasksies

Op disse kernskolen mut Plat ook vuur et skriftelike en mondelike eandeksamen tooloaten worden. Onderwiesminister Birgit Hesse van de SPD zea at dit besloet een härte onder den reem was vuur alleman wat zik zo drok maakt vuur de sproake. Op disse wieze is Saksies een liekweardig skoolvak en gin anvullend zeutheulderken. Learlingen köant op de vuurtzette skolen in Döms, Wiesmar, Kriewits, Laage, Stawenhagen en Demmin Plat kriegen.

In Nederland lik der ook skot in de zaak te kommen. Der kump meugelik ne heugere erkenning vuur et Saksies as volweardige sproake. De hoge hearen warren aait bange at et öar tevölle zol kosten, want det har et öar met Freesk ook al doan. Dat onze sproake dat geld gewoon nog te good hef vuur al dee joaren van achterstelling, lik nog neet duur te dringen.


Welle: NDR.de
3 meart 2017

Sjimpansees broekt hengels um alg op te visken

sjimp-visketDe techniese kennis van eape is wier nen trad vuuroet. Of better zegd, oonzen kennis oawer öar broek van techniek. In et Guinese Bakounwoold leawt nen koppel Sjimpansees dee as met lange stökke alg oet et water visket. Et alg keump mer heel mangs in et joar vuur en zit vol gezoonde stoffen. Det skreef nen koppel vorskers in et Amerikaanse Journaal vuur Primatologie. Et filmken is oonderan te bekieken.

De oonderzeukers oontdekken et toovallig. Ze tröffen regelmoatig lange, kaalmaakte stökke langs de rivier. Umdet der gin leu kortbie wont, harren de gelearden gin idee wat ze der van maken mossen. Um te kieken wee of dee hengels doar too lea, verbörgen ze kamera’s roondum de rivierwallen. Et was mer eawen of der zat nen koppel Sjimpansees in et water te poeren.

(verhaal geet verdan oonder anpriezing)

freshtext-anpriezing1
Anpriezing

Wat ze ophengelt is de algensoort spirogyra, wat biezeunder genog ook duur leu in Noord-Thailaand getten wörd vuur de gezoonde biewaarkingen. Der zit ja 16,7% proteïne in en 55,7% kolhydroaten. Doarnöast steet et spul stief van de antioksidaanten, wat onmeundig heilzaam waarket. De Thai keant et as tao.

In aandere delen van Guinea was al wal vaker zeen at de eape met twiegkes waarken, mer nog nooit met stökke van wal 4 meter laank, zoonder at ze zeet wat ze doot. Opvallend was at ze et vuural in et dreuge seizoen deden en det alle leden van de groep et keanen, männekes en vröwkes, joonk en oold. Ze wussen dus zelfs at et in et reagenseizoen weanig nut hef, um det den reagen dan de algen vortspeult.

Iets wiedterop, in Senegal, wörren al es Sjimpansee-vröwkes zeen dee as met spears op jacht gungen, skreef de Royal Society of Open Science.

Welle: YouTube/Micheal Peter.


Duur Ben Taub
11 november 2016
Welle: iflscience.com

5 misverstaanden oawer bedreagde sproaken


Völle leu, zelfs binnen de groep van sproakleefhebbers, köant nog aait met de kop neet bie sproakbewoar- of vastleg-pogingen. Op et eerste gezichte zol iej disse sproaken ofdoon as onbelangriek, neet rellevaant of zelfs achterlik. Mer as iej wat wiedter kiekt zal et rap dudelik worden at vie hele kulturen op disse wieze an de kaante skoewt, in de naam van de “vuuroetgaank”.

Gelukkig kriegt bedreagde sproaken verdan mear andacht.

Mobiele techniek en et internet hebt verskeadene apps en aandere programma’s meugelik maakt. Doarmet köant vie sproaken verdan gewen an de leu dee as et belangriekste zeent um ne sproake te behoolden: de jonge möage.

Desondaanks haank der nog aait ne hele riegel misverstaanden um bedreagde sproaken en öare sprekkers.

Hier heb iej ne lieste van de meest-vuurkommende pröatjes en genöal roond bedreagde sproaken, woervan as ik meane at dee leu tegenheuld um sproakbeleid an te passen um de sproaken wier op de rit te kriegen.

1. Nums wil et toch kuiern…

Inheemse sproaken deent as ne oard borg um leu bie öare kultuur te hoolden. Terwiel as de sproake van öare oolden en grootoolden heanig vervaagt oet de gedachten van de jungeren, löp ook de verbeundenhead met öar verleden en öar volk terugge.

Eulderen hebt dit verloatingsgeveul et slimste. Zee zeent nog opgröaid in ne grote sprekkersgemeenskop, mer den wörd verdan meender. Et groepsgeveul wat heanig an ofbrokkelt duur sproakverlees is al es in verbaand bracht met nearslachtighead, drugsgebroek en zelfmoard.

Mie ducht at det toch neet echt symptomen zeent van leu dee as blie zeent at öare sproake verdwient.

Meestal weelt inheemse leu, wo good anpast an de gröttere kultuur as ze ook zeent, wal heel gearne vaste hoolden an öar aarfgood en identiteat.

De leste tied begint jongere leden van inheemse gemeenskoppen gelukkig wier vanniejs interesseerd te wean in öare geskiedenis en öar aarfgood. Oawer de hele wearld veend iej ne oard opleawing, wat zik löt zeen in verskillende apps, muziek, skriefwaark en verdan mear lessen op skolen en universiteaten.

2. Van sproakverlees hebt mer een paar leu last…

Et is een misverstaand at mer een paar leu met bedreagde sproaken te maken hebt (en verdan meender leu et sprekken weelt) en de rest der doarumme mer ofstaand van mag nemmen.

As iej meant at iej gin last hebt van sproakverlees, hoold iej oezelf bie de benen.

Jammer dan; et is ook oons probleem.

Vie hebt hierboawen al vaste steld at sproakverlees slimmen invlood op ne groep of persoon kan hebben. Ne tooname in gevoar vuur drugsgebroek, hoesgeweld, en gewelddoadige kriminaliteat. As iej meant at det neet oawerslöt op de gröttere samenleawing, heb iej et mis.

Neet zo lange leden maken ik ne infographic oawer disse problemen. Den veend iej hier.

3 Engels/Nederlaands/Hoogduuts waarket ook

Waarket vuur wat?

Natuurlik zal et lastig wean in een laand as de VS as iej eankel Wompanoag sprekt, of in Australië met eankel Wagiman. Mer et geet neet um eankelsproakighead. Disse leu sprekt ook Engels. De meesten zeent deel van de Amerikaanse of Australiese ‘heuwd’-samenleawing.

Met Engels, of breder trökken, Nederlaands of Hoogduuts, red iej oe dageliks ook, tuurlik, mer et vult neet et gat wat achterblif noa et verlees van ne sproake. En der zit neet zovölle kennis in as in de sproake dee as van geslacht op geslacht duurgewen wör, vake eankel moondelik.

K. David Harrison beskrif in zin book The Last Speakers de vake unieke kennis van et laand, de plaanten en deers, en de geskiedenis dee vaste ligt in de meenderheadssproake. En wodöanig et eande van disse sproaken ook et eande van disse kennis beduudt.

Umdet doarbie ne sproake zo nauw samenhaank met groepsgeveul, gef et vake mear opluchting en is et mear ne verbeendende faktor um de lokale sproake te kuieren dan de lingua franca.

Stelt oe es dissen deankbeeldingen umstaand vuur; oew Nederlaands, Hoogduuts of Engels boert heanig an achteroet. Tuurlik, de sproake dee as der vuur in de stea keump, kön iej ook wal machtig kuieren. Mer allens verdwient van wat iej keant en woer as iej mooie herinneringen an hebt oet oewen jeugd. En misskien wal tientallen joaren in et volwassen leawen. Keump nooit wier. Zol iej neet in ne identiteatskrisis kommen?

Misskien snork iej wat en mean iej at det met oewe sproake neet gebuurt. Mer vanoet et verleden zeent der vuurbeelden genog at et met iedere sproake kan.

Wat um te onthoolden: iedere sproake hef nut en is weardevol vuur öare sprekkers.

4. Bliewen hangen in et oolde

Um et nog mer wier es te hebben oawer wat ne sproake der too dut, mut vie vaste stellen det zowat alle sprekkers öar egen sproake belangriek veendt. (Met een antal biezeundere oetzeunderingen – hier heb iej een artikel oawer leu dee echt weelt at öare sproake verdwient).

Geleuf iej mie neet?

Zegt es tegen nen Esperantist at zinne sproake dom is en kiekt wat der gebuurt. [Tweet]

Engels is ne froai oolde sproake. Et is slim veraanderd duur de joaren hen. Zelfs zo slim at leu met verskillende soorten Engels mekaar hoaste neet mear verstoat. Woerumme zol ne bedreagde sproake meer “achterhaald” of “eulderwets” wean?

Veraanderen is lastig. Stelt at ik oe zea at Nederlaands neet mear kon en det iej non tooverdan Fraansk mossen learen, want Fraansk hef de tookomst. Wo zol iej reageren?

Iej zollen mie oetlachen en vortlopen. Of hellig worden en achteroet den haals kommen.

Toch is det wat der in de Nederlaandse skolen joarenlange doan is: Saksies is neet belangriek. Nederlaands hef de tookomst. En vieleu nikken allemoal braaf van joa.

Mer eankel umdet ne sproake ginne grote droadloze netwaarken hef, wearldwied bekeand is op internet, of ne Wikipedia-ziede hef met een miljoen artikels, wil nog neet zeggen at et primitief of meender weard is.

Völle sproaken, zo as Navajo, wat halverweage et 19de joarhoonderd ne skriefwieze annöm um “bie de veraanderende tied te bliewen”, komt in de bene um met de tied met te goan. Navajo-sprekkers hebt vanear hele oawerzettingen van de Star Wars-films maakt en vernemt ne fleenke gröai in mobiel en internet-gebroek.

Navajo mag dan nog in gevoar wean, disse dinge loat zeen at ne bedreagde sproake helemoal niks met ‘oolderwets’ te doon hooft te hebben. Navajo – en völle aandere inheemse sproaken – köant heel best modern bliewen en der too bliewen doon.

Star Wars Navajo translation

Navajo is ondaanks de ongevear 170.000 sprekkers nog aait in gevoar, mer et anpassingsvermeugen en de krachtige bewoarhulpe van de sprekkers hebt zorgd at et der nog aait is.

Et ducht mie zelfs at ne sproake “eulderwets” neumen geliek steet an vuuroordelen hebben oawer de sprekkers. As iej zo iets zegt, bedool iej featelik at öare kultuur en groep meender weard is in de moderne tied en det ze mer better in de pas mut lopen net as iederene.

Det dut mie een betken deanken an pesten op skole.

5. Ze staarft toch oet

“Joa joa, heel slim, heel vervelend, en ik hebbe echt met de sprekkers te doon, en ik wol at ik kon helpen, mer de sproake staarft toch oet, dus et is geld en tied verknooid, neet dan?”

Nee.

Mangs is der inderdaad neet völle wat vie doon köant um ne sproake te bewoaren wat op et reandke van oetstaarven steet. Der zeent vandage den dag hoonderden sproaken met mer een heandkevol sprekkers. Mangs zelfs mer ene of twee.

Vuur disse sproaken en öare sprekkers zut et vuurliggende der zwart oet. Der zol wal hemmelse hulpe neudig wean um de sproake te bewoaren as de (meestal euldere) sprekkers oet de tied komt.

Toch zeent et juust disse sproaken dee zo rap meugelik vaste legd mut worden. Mangs kön iej ne sproake neet behoolden, mer wal et een-noa-beste doon: et vaste leggen in opnames en digitale informasie. Joa, et is trurig um ne sproake en doarmet ook ne hele kultuur te mutten opsloeten in de kaste van sproakenkeundigen of in ne online gegewensbaanke, mer det is aait nog better as totaal verlees.

Oetstaarvende sproaken köant vie misskien neet redden, mer duur bepoalde moatregelen köant vie ze wal länger in de benen hoolden um der mear van vaste te leggen – en doar is det geld en dee tied dan good vuur. Vie loatt (a’j een betken fatsoen in de hoed hebt) ook gin zeke of staarvende leu an öar lot oawer.

Woerumme dan sproaken wal?

Slotsomme

Sproaken zeent onmisboare stuks kulturele identiteat en moondelike skatkisten vol geskiedenis en kennis. Doarumme zeent ze et aait weard um leard, bewoard en duurgewen te worden. Met disse vief misverstaanden hierboawen nemt leu dee as der gin verstaand van hebt of dee as meant at et öar neet angeet, ofstaand.

Wat mean iej? Zeent der nog aandere misverstaanden roond bedreagde sproaken?


Et originele bericht steund op et internasjonale sproakenblog Languages Around the Globe. Et wör oawerzat en anpast noar de Saksensituasie met toostemming van den skriewer.

Duur Brian Powers
1 desember 2014
Welle: Latg.org

5 dinge dee as IEJ vuur oonze sproake köant doon

Heanig an lik oonze sproake oet een dal te kroepen. Leu skaamt zik der neet mear zo vuur as in et verleden (woerum ook eagenlik?) en et wörd verdan vaker in marketing inzat um de leu met een herkenboar geluud in de knippe te kommen. Doar mu’j bie wean! Doarumme hier 5 dinge dee as iej köant doon um oonze sproake verdan te helpen.

KuiertSaksies


1. Kuieren
Met kunnigen, mer vuural met de kleanen. Want dan leart ze et as normaal te heuren. De meeste sproakenlearders zöalt et met oons eens wean: gin eankelen anpak geet der zo met strieken as gewoon kuieren met leu dee as et al good köant, et leewste in de strekke woer as dee sproake vuurkeump. Op de middelboare skole hebt ze hele Taaldöarpe vuur Engels, Duuts en Fraans, want jongeleu liekt et better te learen in et echt as oet een beuken. Maakt van oewe umgewing een taaldoarp.

“Um de sproake te bewoaren, hoof iej ne eankel mer te bliewen kuieren.”

2. Kiest ook es vuur Online Saksies


20160811_150341
Facebook, Snapchat, Instagram, WhatsApp, maakt neet oet woer. Maakt dee sproake zichtboar. Deankt bie allens wat iej der op zet es: “woerumme zol ik et neet in et Saksies doon?” Ieder moal as iej in ne aandere sproake skriewt, is det een verlees vuur et Saksies. Smoesjes det een aander et neet leazen kan of det iej et neet skriewen köant hebbe vie al vake zat heurd. De meeste leu dee det roopt, hebt et nog nooit probeerd. En neet stoer doon met oewe internasjonale vreanden… dee köant oew Hollaands ook neet leazen. Probeert et mer es. Der zeent sowieso 1,8 miljoen leu in Nederlaand dee as et wál leazen köant.

3. Skead oet met det onbenullige
Saksies is net zonne serieuze, völziedige sproake as iedere aandere. Et is neet eankel mer vuur brekken, zoepen en op de proeme kroepen en aandere onbenullighead. Det is non juust de readen at völle leu et neet kuiert. Skead oet met klisjees herkauwen. Verzint es wat niejs. Of better nog, doot der es gewoon normaal met. Zo as in dit artikel.

4. Maakt et een middel, neet et doel
Wat wordt der de leste joaren een bult stuks, verskes, gedichten en verhaalkes eskrewen in oonze sproake. Mooi! Mer wiedter as vermaak geet et neet. Kiekt es wiedter en broekt et es op ne nuttige wieze. As iej nen e-mail steurt noar een kollega, woerumme zo’j det dan neet in et Saksies doon? Neet professioneel? Dan maakt vie et toch professioneel? As iej aait mer bange bliewt um der es wat niejs met te doon, keump oonze sproake nooit vuuroet.

“As iej aait mer bange bliewt um wat niejs met Saksies te doon, keump et nooit vuuroet.”

5. Grötter deanken
GrötterdeanknOew lokale dialekt is neet zo heel aanders as det wat in et volgende doarp kuierd wörd. Dezelfde zegswiezen, dezelfde grammatika, dezelfde wöarde… iej sprekt et misskien wat krang oet. Mer in wezen is et allemoal etzelfde. Neet zo bange wean at leu oe neet verstoat. Allens bie mekaar zeent vie met zo’n 5 miljoen Platsprekkers! De grötste wearldsproaken zeent allemoal ooit as onbedudende sproaken begunnen. De leu dee as det kuieren, warren der eankel wat greutser en egenwiezer met. Köant vie ook wean. Neet zo rap den kop loaten hangen. Ook neet koste wat kost, mer wal wat greutser as in et verleden.

Gels nich? Ha’j doar nog geheels neet oawer noadacht?

“Ik kan et (al) geent/egee nit/aginnie/agees nit/geels neet/gels nich leazen”… van Dreante töt an den Achterhook begriept de leu wat et beduudt en zelfs op de Veluwe kuiert ze mangs van ‘heelnie’. Mer alleman skrif et wier aanders en nums kan oe oetduutsen woer as et weg keump. Det et ne verbastering is, mag dudelik wean as iej de onmeundige riege an vörme bekiekt. Mer woervan?

Nee, met gelle vaarve hef et niks te maken. Ook neet met et Achterhookse döarpke Gelster. En um van “helemoal neet” of te kommen, zol et –moal– gedeelte der nog in mutten zitten. Leu dee as et broekt, bedoolt der in ieder geval aait met at iets öar totaal vrömd lik. Of volmaakt boeten öar können lig: “een meanske kan egeet nit vlegen.” En in den hook mutte vie et zeuken. Iets is (al) geheel(s) nich of in et geheel neet meugelik. Der is ook ginnen positieven vorm: agee wa besteet neet, of dut vuural deanken an “et geet wal”.

Det dee -h- in geheel vort is, is nog neet verwoonderlik. Det gebuurt wal vaker in Saksiese dialekte. Hele Noord-Oaweriesselse volksstammen, zo as Zwolsen en Gellemunigers, ontleent der öare dialektidentiteat an. Et Westerhaarse zinneke ‘een untie in een ökkie met een ekkie der veur’ gef an at leu in Saksies Nederlaand neet zo zunig op de h zeent. En umdet de g en de h ongevear op dezelfde stea in n haals maakt wordt en in dit woard ook nog kort noa mekaar, wint de hartere g et van de zachte h.

Mer woerumme is dan in wat dialekte dee -l der oet in egee nit en in wat dialekte ook wier neet? Seempel, ook det keump in oonze dialekte wa(l) vaker vuur. Den klaank is doar neet neudig um de betekenis oawer te brengen. Vandoar ook at et zo onherkenboar verbasterd is en leu et toch nog begriept. Deankt alleen a(l) an et nommer Ojadasawa van Normaal. Doar vaalt der zelfs twee vort in enen titel.

In et Tweantse Riessen sprekt leu weelt, zöalt, zulke en wulke oet as weeht, zöaht, zukke en wukke. Bie dee eerste twee wöarde is et zelfs zo wied duur edrewen det ze et as weent en zöant skriewt. Ze veendt et zelfs apart a’j ne wál skriewt.

Met dee L-moord zeent oonze dialekte neet uniek: deankt mer an et Engels: shan’t en won’t (verkörte vörme van shall not en will not). Dee Angelsaksen maakt der trouwens he(l)emoal een pötjen van: talk, walk, folk, halt, fault en nog ne hele riege sprekt ze a(lle)moal zoonder -L oet: toowk, woowk, foowk, hoowt en foowt. Nog wier es een bliek van oonze Oold-Saksiese verwaantskop.

Zeg iej non van “Goh, det wus ik al in et geheels neet,” deelt dissen post dan es. Weet de leu der ook wier van.

‘Heuwdvuurroad’ gorilla’s eveunden in Kongo-Brazzaville

Zett Tweantse oonderskriften an of oet met et knöpke [CC]. (Oorsproonkelike video: Youtubekanaal Lonely Planet)

Gorilla-experts van de Wildlife Conservation Society (Vereaniging vuur Weeldbehoold) zegt at ze ne biezeundere veundst edoan hebt in et dichte woold van Kongo-Brazzaville: ne machtige groep earder nooit ontdekte westelike leeglaandgorilla’s. De deers stoat op et peunt van oetstaarven.

Kaarte van de gorilla’s leafgebeed in lechtgreun. (foto: npr.org)

De oonderzeukers zegt at de eerste weeldtelling in et gebeed löt zeen at 125.000 westelike leeglaandgorilla’s et onmeundig good doot in de noordelike reagenwoolden van et laand. Det antal is tweemoal zo hoge as wat sommige gorillaskattingen wearldwied warren.

“Vie hebt de heuwdvuurroad van westelike leeglaandgorilla’s eveunden,” zeg Steven Sanderson, vuurzitter van de vereniging, dee as et oonderzeuk leaden. “Vie  wussen ja neet at disse ‘bevolkingsdichthead’, dus et antal gorilla’s per veerkaante kilometer, meugelik was in Kongo.”

De oontdekking steet lienrecht tegenoawer et feit at aandere gorilla’s in Midden-Afrika verdan wiedter oetstaarvet.

Een Sitatoenga-männeke deelt zin ettenslaand met de gorilla’s. (foto: Thomas Breuer/Wildlife Conservation Society)

Sanderson gef an at et der neet op lik at de gorilla’s in Kongo’s noordelike reagenwoolden last hebt van dee problemen dee as aandere gorillagroepen in aandere delen van Afrika zowat hebt loaten oetstaarven – oorleuge, streuperieje, onwiezen hooltkap en zeektes dee as deels duur kontakt met meansken ontstoat.

“Allerhaande zeektes, met et Ebola-virus vuurop, loatt grote geater achter in et woold woer as vroger hele gorillafamilies wonden,” zeg Sanderson.

Ene van de belangriekste readenen at et de gorilla’s doar zo good geet, wör dudelik a’j ooit es duur de zoompige bossen loopt. Ze zeent deel van ne strekke dee as verkenners zo as Richard Ruggiero van de U.S. Fish and Wildlife Service mangs de “greune hölle” neumt.

“Et is ne wearld op zik,” zeg Ruggiero, den as neet bie dit oonderzeuk bie was, mer den as al wal 15 joar gorilla’s en olifaanten oonderzöch.

“In disse zoompige strekken kö’j as meanske gewoon neet terechte,” weet Ruggiero. “Der vaalt nog ginne teante op te zetten.”

En umdet der volgens Ruggiero gin hooltkap is in disse reagenwoolden, zeent der ook gin weagen. Streuperieje en jacht komt hier dus ook neet of nauweliks vuur. Et keump der op dale at der gewoon weanig leu komt, zeg Ruggiero.

Mer doar keump veraandering in. De leste joaren verkoch Kongo-Brazzaville hooltkapvergunningen, volgens Ruggiero. De druk um hooltkapvergunningen of te gewen is verdan heuger.

Afrikaansen oonderzeuker Jean Robert dut gorillanöste tellen. (foto: Dave Morgan/Wildlife Conservation Society)

“As der natuurlike groondstoffen zeent in Afrika, is der aait ne wedloop um ze zo rap meugelik oet te putten,” zeg Ruggiero.

“Et is gewoon verskrikkelik. Mer et niejs oawer dit grote gorillavolk gef hoppe det de leu et as ne kaans zeet um der bie te wean vuur at de aandere gäste det doot,” zea Ruggiero, woermet as he duudt op jagers en hooltkapbedriewe.

Ruggiero hopt at der een plan in de maak is vuur de natuurlike groondstoffen in et gebeed. Een plan woerin wat aanders steet as “loat der kearls met kettenzagen en bulldozers in.”

Volgens Sanderson zeent der wal wiezen woerop at de gorilla’s van de greune hölle beskaarmd worden köant. De of eloppene joaren hef zinne vereaniging grote kapbedriewe in aandere delen van Kongo doerzaam kappen leard en streuperieje oawer de hooltkapweagen terugge dringen.

Doarbie ligt der bie de regearing een plan um van de dichtbegröaide strekke een weeldpark te maken, zeg Sanderson.

Volgens um zal et nog neet metvallen um de niej oontdekte ‘heuwdvuurroad’ te beskaarmen, mer hee hef gode hoppe at et geet lukken.

Nen toovlucht vuur gorilla’s, mer wo lange nog?

Aanders as bie baarggorilla’s, woervan as der een paar hoonderd zeent, is de groep leeglaandgorilla’s nog groot genog en neet lecht te bereiken. Natuurbehoold kan doarumme neet good skatten wo groot as et gorillavolk echt is.

Wat ze wal weet is det eapevolker rap verdwient duur Ebola, jacht en boskap. Of de gorilla’s der wier boawenop komt is nog mer de vroage, ondaanks niej oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“De leste twentig joar hef Ebola lokaal ezorget vuur slimme ofnames in gorillagroepen in Kongo en Gabon. Mangs wal töt 95%,” beweart oonderzeukster Emma Stokes van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“A’j rekkent at grote eape lange leawt en zik mer laankzaam vermeardert, kan et wal 120 joar doeren vuur at zik zulk inklappen van nen groep hersteeld hef,” zeg Stokes.

Dreiginge vuur de soort

In 2003 skreef nen koppel oonderzeukers in et blad Nature at de groep eape in Gabon tusken 1983 en 2000 vuur mear as de helfte oet estörven was duur Ebolakoortsen en kommersjelen jacht. Ze reupen op um gorilla’s op stop en stea op de lieste te zetten van slim bedreigde deers. Dee stoatus wil zeggen at ze der skien van hebt binnen dree geslächte met 80 perseant meender te wean. Mer de oonderzeukers meant at ze dee 80 perseant al in twee geslächte haalt.

Töt dee tied was de kommersjele jacht de belangriekste dreiging vuur gorilla’s. De oetbreadende hooltkapindustrie har de jacht van anvaankelelik ne noodzaak promoveerd töt ne weensgewende oondernemming. Strekken dee as vroger slecht bereikboar warren, wörden lös esteeld vuur jagers en der wörden weagen hen elegd, zodet et vleais oawer grote ofstaanden vervoord worden kon.

Tusken 2003 en 2004 dunnen de Zaïrestreng van et Ebolavirus de gorilla’s van Kongo em Gabon nog mear oet. De zeekte was eawen slim as de jacht. In et blad Science skrewen oonderzeukers in et Nasjonaalpark Lossi at allene al in öar oonderzeuk 5000 gorilla’s duur Ebola ummekömmen warren; 90 töt 95% van de hele groep.

En terwiel as kommersjelen jacht et meeste vuurkeump roond steas woer as meansken wont, is Ebola juust de moardfaktor in of eleagene strekken. Oawer nen streppel van 600 km, vanof et westen van Bo-oewe töt Noewabale-Ndoki in Noord-Kongo wörren eapekadavers ezeen dee as neet duur jacht ummebracht warren. Et was et slimste tusken Nasjonaalparken Lossi en Odzala, beweart de oonderzeukers.

Vörskers köant staarftesiefers inskatten zoonder de hele groep te kennen. Staarfte wörd ja meesttieds berekkend duur veraanderingen in gorilladichthead of -antallen te bekieken in kleane strekken.

Zwoar bedreigd

De Wearldboond vuur Natuurbehoold delen de westelike leeglaandgorilla in as “Zwoar bedreigd” in 2007.

Disse meest vuurkommende gorillasoorte wont rechtevoort in zeuwen Afrikaanse laanden roonde den eawenaar. Terwiel as westelike baarggorilla’s nog per tiendoezende teld worden köant, zeent der van oostelike baarggorilla’s nog doezende. Van de baarg- en riviergorilla’s gef et nog mer een paar hoonderd.

De 1250.000 niej-etelde eate in et oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold betekent ne machtige anjager vuur öare oawerleawingskaansen en de inspanningen van de natuurbeskaarmers. Mer de mirakelveundst hef ook ne aandere kaante.

“Ebola ligt aait op de loer bie gorilla’s,” zeg Stokes. “Disse nieje groep gorilla’s wont kort bie strekken woer as verleden joaren Ebola is oet ebrökken.”

De verzammelde informasie löt zeen at et virus et volk nog neet bereikt hef. Stokes meant at rap waarken an beskaarming van disse heuwdvuurroad gorilla’s et allerbelangriekste is.

“Töt de’w köant zeen at et gevoar van Ebola en jacht genog is terugge drungen of vort is oet öar gebeed,” zeg Stokes, “bliewt de westelike leeglaandgorilla’s zwoar bedreigd.”

“Until it can be established that the risks from Ebola and hunting are sufficiently reduced or removed across their range,” Stokes said, “then western gorillas will remain critically endangered.”


Duur John Nielsen en Aaron Scott
5 augustus 2008
Oawer ezat op  14 juni 2016

Welle: http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93254830

Youtube: Loney Planet https://www.youtube.com/watch?v=bhwl1NMxDEg

Twee dialekten kuiern is liek zo good vuur de harsens as twee sproaken

In Brussel komt sproaken te hope. (foto: Till Westermayer, CC BY-SA)

Der is nen hoop oonderzeuk wat bewis at leu dee as iederen dag twee sproaken kuiert, een antal belangrieke vuurdelen hebt. De harsengemnastiek wat der keump kieken bie twee sproaken per umstaand en sprekker broeken, lik gezoond te wean vuur mear andacht en geheugen. Doarnöast helpt et oe noa nen harsenbloding rapper wier op de bene en kan et zelfs dementie vertroagen. Mer der is ook ne aandere -meest verbörgen- harsengemnastiek in kuiern, dee an völle van oons vuurbie geet: dialekten.

Sproaken en dialekten van Groot-Brittanje en Ierlaand. (foto: Maunus van de Engelse Wikipedia (baseerd op Hughes & Trudgill, 1996), CC BY Wikipedia.org)

Bidialektisme -wat gewoon duudt op steelselmoatig broeken van twee dialekten van dezelfde sproake- keump oawer de hele wearld vuur. In de Verenigde Stoaten kuiert miljoenen keender in thoes Afro-Amerikaans Engels en Standaard Amerikaans Engels op de skole. In de Arabiese wearld gebuurt ook allens dubbeldialektaal. In et Duutse deel van Zwitserlaand kuiert skoolkeender Hoog-Duuts op de skole, mer as ze nog mer een been boeten de skoolpoorte hebt, goat ze rap verdan in et Zwitserduuts. Et Vlaamse deel van België en delen van Italië en Spanje kuiert ook allemoal strekgebeundene dialekte, nöast de standaard sproake.

Et is good um te bedeanken det wat vie “de sproake” van een laand neumt, zo as Italjaans, feaitelik een köppelke samentrökkene sproakenkeundig verwaante sproaken zeent, wat vuur kulturele, geskiedkeundige en politieke readenen as de standaard sproake keuzen is. Zelfs leu dee as twee soorten van dezelfde sproake kuiert, keant meesttieds eankel de “standaard” en hebt neet duur det zee feaitelik ne ofzeunderlike sproake of dialekt kuiert, umdet zee der vake een negatief beeld bie in den kop hebt.

 Mer oons oonderzeuk gef an det et vuur et meanskelike verstaand gin verskil maakt wo wied at dialekten en sproaken oet mekoar stoat. En det leu dee as twee dialekten kuiert, etzelfde begripsprofiel hebt as leu dee as twee sproaken kuiert.

Wat leu köant der gin Grieks van maken

Dialekte van Modern Grieks. (foto: Pitichinaccio via Wikimedia Commons, CC BY)

Met Kyriakos Antoniou en aanderen van de Universiteat van Cyprus en de Techniese Universiteat van Cyprus oonderzöchtene vie et verstaandelik vermogen van keender dee as Cyprioties Grieks en Standaard Grieks kuiert – twee soorten Grieks dee kort bie mekaar ligt, mer dee verskilt op alle sproakvlakken: wöardeskat, oetspraak en grammatika.

 An et oonderzeuk deden met 64 bidialektale keender, 47 mearsproakige keender en 25 eankelsproakige keender. De dree groepen wörden in twee fasen nöast mekaar legd. Ook wör der metnömmen of de keender oet aarme of rieke gezinnen kömmen, wo klook of ze warren en wo good of ze de sproaken kuierden.

Deelnemmers kregen getallenriegels vuur eskötteld, dee as ze dan in ummekeerde volgorde mossen opneumen. As ze dus “dree, negen, vieve, zesse” kregen, mossen ze “zesse, vieve, negen, dree” zeggen. Zo wör metten wo good of ze informasie konnen onthoolden en anpassen.

Verbazingwekkend genog verteunden mearsproakige en bidialektale keender nen vuursproonk op eankelsproakige keender in ne samenstealde begripsverbaandskore, baseerd op geheugentests, andacht, en smeuhead van begrip.

Mooi um te weten is ook det in een aander niej oonderzeuk, een antal Noorse keender de twee skriefsproaken van Noorweagen learen mossen. In vergeliek met oetkomsten van standaardiseerde nasjonale tests, woeroonder ook leazen en rekkenen, deden keender dee as beade skriefsproaken keanden et better as de nasjonale duursnee.

Dit wees der op det de vuurdelen dee as earder al in mearsproakige keender zeen wörden, ook geeldt vuur keender met twee of mear dialekte. De vuurdelen van tweesproakighead komt dus aait noar vuurten bie ieder willekurig paar sproaksoorten, as ze verskillend genog zeent um de harsens oet te dagen. Of det non twee dialekte van dezelfde sproake zeent, twee verwaante sproaken zo as Italjaans en Spaans, of zo wied oet mekaar stoand as Engels en Mandarien-Sjinees. Et verdan oawerskakelen tusken twee soorten taal, zelfs twee dee as kort bie mekaar ligt, lik et verstaand zo an te jagen det et begrip der better van wörd.

Oons oonderzeuk wis der -recht tegenoawer een antal breeddreagen misverstaanden- op det as et op sproake an keump, mearvörmighead een vuurdeel is en det doarumme dialekte mear erkenning en weardering verdeent. Dit soort oonderzeuk kan leu helpen inzeen det der vuurdeel is in bidialektisme. Et kan ook belangriek wean a’w noadeankt oawer oonze identiteat, wo a’w keender lesgeewt en et belang van sproaken learen.

In et vuurliggende

Sproaken van de Benelux. (foto: Gruna_1, C BY)

Vie doot non nog es testen en oonze vuuroonderstelling oetbreaden met oonderzeukers van de Universiteat van Brussel. België hef ne perfekte testumgewing. Ze kuiert der dialekte van et Nederlaands, zo as West-Vlaams, nöast de standaard soorten Nederlaands en Fraansk. Et nieje oonderzeuk umvat gröttere testgroepen en nieje metwiezen. Zo kö’w de oetwaarking van bidialektisme op verstaandelike en talige ontwikkeling, en öare verwaantskop met mearsproakighead better beskriewen

Et is ook belangriek der op te wiezen at et oonderzeuk noar mearsproakighead richt was op ne in verhoolding beperkte reeks begriepveardigheden. Mer mear begrip van de oetwaarking van mearsproakighead is oonderweg. In oons oonderzeuk bekieke vie ook de oetwaarking van mearsproakighead op et begrip van oonderliggende betekenis in gesprekken. Met aandere wöarde, of mearsproakige of -dialektale keender duur verwochten van wat vuur ne sproake de metsprekker geet broeken, better köant roaden wat den sprekker van plan is. En begriepen wat ze écht bedoolt. Oonze vuurlopige oetkomsten geewt an at dit echt zo is. Vie hopt dit better te oonderbouwen in et vuurliggende.


Duur: Napoleon Katsos, Senior Lecturer Department of Theoretical and Applied Linguistics, University of Cambridge
23 mei 2016

Welle:
https://theconversation.com/speaking-dialects-trains-the-brain-in-the-same-way-as-bilingualism-59022

De extra betekenissen van et Tweantse ‘doon’

“Doot um nen seant,” zo’j in Tweante heuren können. (foto: mybroadband.co.za)

De maker van et blog Buurtaal skreef verleden wekke oawer et verskil tusken et Nederlaandse doen en maken, en et Duutse tun en machen. Ze liekt ja völle op mekaar. Iej zollen meanen at ze dan één op ene oawer te zetten zeent. Meestal wal. Mer toch wordt ze mangs verskillend broekt: bv. et Nederlaandse “Doe het licht uit” wörd in et Duuts “macht das Licht aus”. En a’j wat meender lam as vie zeent, kö’j der völle mear vuurbeelden veenden.

In beaide et Nederlaands en et Duuts kan doen/tun beduden: “wat oetvoren” of “gangs wean (met)”. Et haank mer net van den umstaand of, wat der in beaide sproaken gewoon is ewörden.

In et Tweants (en vaste ook aandere soorten Saksies) hef “doon” nog mear betekenissen der bie ekregen: gewen, brengen en zelfs kuiern!

In et Nederlaands is doen vuur geven wal bekeand: “Doe mij drie bier”. En in et Duuts zung den komiek Helge Schneider: “Tu mal lieber die Möhrchen.” Mer toch is et neet zo breed broekboar as et Tweants:

  • Gewen – Nen timmerkearl tegen zinne kollega: “Doot mie den hamer eawen.”
  • gewen – Twee giechelmeakens oawer den knappen jongen: “He’j um oew nommer al doan?”
  • Angewen – Nen stroatenmaker tegen zienen upperman: “A’j mie dee keien andoot, pak ik ze der in.”
  • Metgewen – Ne moor tegen de buurvrouwe oawer iets wat he van öar leend hef: “Det kan ik oeleu Shirley zo wier metdoon, as zee hier met oonze Kim keump spöllen.”
  • Brengen – Ne iewerige skonemaakster: “Dee oolde kleare he’k noar den Kringloop edoan.”
  • Brengen – Nen positieven oolder: “Eawen de keender noar berre hen doon.”
  • Kuieren – Twee verskelmakers legt et bie: “Vie doot der neet mear oawer.”
  • Kuieren –  Ene den as ne vrömde sproake kuiert: “Ik doe Nederlands”.

Et oonderskeaid tusken maken en doon lik ook in et Saksenlaand verskillend te wean an weerskaanten van den poal. In Oost-Nederlaand is et normaal um te zeggen: “Doot de dure lös”, terwiel as völle Duutse Platsprekkers zegt: “Maak de deure op”. Det eerste lik samen te goan met et Hollaandse “Doe de deur open” en et tweede lik verdacht völle op et Hoogduutse “Mach die Tür auf”.

Invlood van de daksproaken? Kan good. De Nederlaandse Saksen hebt ja aait Hooghollaands mutten learen. De Duutse Saksen aait Hoogduuts, dus et kan good at de Saksiese dialekten doar wat van met ekregen hebt. Mer et kan eawengood wean at et aait al zo was. Doar kom iej neet achter. Mer mooi um te weten is et wal.

Non zi’w hier toch wal gek met oons “doon”, want op de vroage: “wat doo’j?” kan nen Oost-Nederlaander heel gewoon antwoarden: “ik doo een stukken leazen van wearldsproake.nl.” Mer det is een aander verhaal. Doar doo’w een aander moal oawer verdan.

Maakt heanig an.