Wetenskoppers van de wieze: dit deer kan 500 joar worden

Den euldsten Greunlaandhaai kan Kolumbus nog keand hebben.

Oondervorskers takelt nen greunlaandhaai an boord. Moonsters van de deers gungen noar et Deense Oarhoes. (Foto: Julius Nielsen)

“Et is aait wier opmaarkelik wo oold at deers köant worden. Van wat skoaldeers was al länger bekeand at ze tegen de 500 wordt. Mer waarveldeers, det is niej,” zeg Jørgen Schou Christiansen van de UiT, de noorske arktiese universiteat.

Hee hulp bie een groot oonderzeuk noar greunlaandhaaien, wat verleden wekke vriedag op de vuurziede van et wetenskopsblad Science proonken. Non pikt et de grote Amerikaanse kraanten New York Times, Wall Street Journal en et blad National Geographic ook op.

Mysterieus
Greunlaandhaaien bliewt een mysterie van de zee. De gelearden weet der nog neet völle van.

– “Vie weet nog hoaste niks. Earder meane vie at vie genoog wussen um ne as ne bedreigde soort in te delen, vuur at vie oontdekken at vie der nog hoaste niks van weet,” zeg Christiansen.

Deers dee at non leawt, köant Kolumbus nog keand hebben
Earder deden oondervörskers bekieken wat greunlaandhaaien ett. Non hebt ze de leaftied bepoald. Den oetkomst was opkiekensweard.

– “Vie wussen al at ze vake wal 100 töt 200 joar wordt. Mer et nieje oonderzeuk wis oet at ze mangs wal de 510 joar haalt,” zeg Christiansen.

Met aandere wöarde, as Kristoffer Kolumbus nen jongen greunlaandhaai zeen har toen as hee in 1492 noar Amerika zealen, har det deer et töt 2002 können noavertellen.

– “Der haank nog wat onzekerhead roond de oetkomsten, mer in ieder geval köant ze 270 joar worden. De grötsten, meane vie, köant töt wal 510 joar oold worden,” zegt den oondervorsker.

(verhaal geet wiedter oonder foto)

Oogleanzen
Et oonderzeuk doeren 14 joar en wör bie Greunlaand heulden. Ene van de oetdagingen was at de greunlaandhaai aander beenweefsel hef as aandere visken.

– “Vie mossen wat aanders bedeanken, dus toen kömme vie bie oogleanzen. Det is bie haaien een hard weefsel wat informasie oet de umgewing metdreg van seend et deer geboren is. Doarmet köant vie de leaftied van de haai skatten”, vertealt Christensen.

Vorskers in et Deense Oarhoes oonderzöchten et oogweefsel. Zee zeent eksperts in radiokolstofdatering, de standaardmetode bie archeologie um leaftied te bepoalen. Doar köm oet at wat deers al heel wat zeen hebt.

– An et eande van de joaren ’50 en ’60 deden de VS en de Sovjetunie preuwe met kernspringstof. Den oetval van radioaktieven kolstof is nog dudelik in de leanzen van deers oet den tied te zeen,” weet Christensen.

Kennisriege: De Greunlaandhaai

foto: NRK/Armin Mück
  • Kan 5,5 meter laank worden en mear as nen ton weagen.
  • Wörd et euldst in et noorden. Keump vuur in den noordeliken Atlantiesen Oseaan en van de Noordzee töt an et zudelike Engelse Kanaal en Cape Cod in Amerika.
  • Leawt meestentieds deep. Is zeen op 2200 meter deepte bie nen temperatuur van 0 – 7 °C.
  • Lik laankzaam en verdwaasd, woer as de Latiense naam ook op wis: Somniosus, den sloaperigen.
  • Vaank prooideers zo as kabeljauw, zeeveugel en zeeheunde.
  • Köant froai oold worden en et was bekeand at ze 200 joar haalt. Niej oonderzeuk stelt det noar boawen bie: köant 500 joar worden.
  • De noordelike laanden hebt der völle op jaagd. Vuural umdet ze nen groten leawer hebt, woer as traan en laampöllie oet haald wör.
  • Leuten zik bie anvaank rap vangen, mer duur oawervisken wörren ze ne bedreigde soorte.
  • De viskerieje wör zikzelf de baas roond 1950, mer gung nog verdan töt de joaren ’70.
  • Et vleais smaakt noar ammoniak, mer geeldt in Ieslaand as delikatesse. Doar greawt ze ze eerst töt 3 moand in in et kiezelstraand um of te staarven, dan wasket ze et vleais en hangt et nog ne moand of wat te dreugen. Wellen Havforskningsinstituttet (imr.no), Et grote Noorske leksikon (snl.no) en fiskeri.no.

Duur Simen Follesø Røiseland
11-8-2016
Welle: NRK.no

Kolstof: niejen braandstof?

In de stried tegen klimaatveraandering kon nen niejen zunlechttechniek wal es fleenk wat te doon maken. As de oetveenders et tenminsten oet öar knutselskuurke kriegt en industriebreed duurvoort.

Met noamaakt zunlecht wör ne zunneselle andrewen, woermet CO2 oet de locht haald wörd en rechtstreeks umzat in syngas. Det kan as braandstof denen of der kan braandstof van maakt worden. (foto: University of Illinois at Chicago/Jenny Fontaine)

Nen koppel oondervörskers skrif in et wetenskopsblad Science at ze een kolstofmasjiene op zunnekracht hebt oetveunden. De masjiene haalt CO2 oet de locht en pluzet et oet töt een mengsel van kolstofmonokside en een hydrogeen met den naam synteties gas (kortweg syngas). Det kan rechtstreeks nen tank in, of bewaarkt worden töt diesel of aanderen vlöaiboaren braandstof, meant mechanies ingenieur Amin Salehi-Khojin van den Amerikaansen Universiteat van Illinois. Hee is baas bie et lab wat et oonderzeuk deed.

De gelearden weelt et dutsap vuur meender as € 0,50 de liter maken, zea hee. Doar kan volgens um gin benzine of öllie- of gasboaring tegenop. Wat zöalt de NAM-kearls doar blie met wean. En de Grönningers en Tukkers dee as met öaren kroam zitt, nog völle mear.

Natuurlik keump der wal wier kolstof in de locht as den braandstof dan wier verbraand wörd. Mer toch is et ne kolstofvrieje ennergiewelle, um at den kolstof eerst oet de locht is ehaald en der ja niks niejs bie oetkolderd wörd.

“Featelik is dit een echt keunstmoatig plaantenblad,” weet Salehi-Khojin. Plaanten broekt ja zunlecht vuur fotosyntese, woerbie as ze CO2 opnemt en der sukers van maakt vuur ennergie. “Oonze masjiene löp op zunnekracht. Duur CO2-herbroek sloat vie de zunnekracht op in de chemiese verbeendingen van et syngas”.

“Disse masjiene is prachtig, umdet et zunlecht direkt ummezet. Et dreeit zoonder elektries of aandere kracht,” zeg Mohammad Asadi, den as et meeste van et oonderzeuk beskreef en methelpet in Salehi-Khojin’s lab.

Et team hef töt non too ne kleane probeeroetvoering van de masjiene in mekaar ezat. Den dut et ook nog. Et gebrok keunstmoatig zunlecht en ne rechtstreekse CO2-welle, zodet de oondervörskers et chemiese verloop köant bekieken en biestellen. Salehi-Khojin hef al een vuurlopig pateant lopen. Geeld vuur et oonderzeuk kreeg hee van et Amerikaanse Department of Energy en de Nasjonale Stichting vuur Wetenskop.

“Wat umvaank angeet; vie hebt 100 veerkaante centimeters van de reaksieversneller broekt,” zeg Asadi. “Det mut wal wat grötter um et industrieel te kriegen.” Hee zut oeteandelik een “zunnepark” vuur zik wat CO2 oet de locht haalt. Bie bie stroomfabrieken en industriële hallen komt kleanere masjienes um öaren CO2-oetstoot op te vangen.

Volgens de oawerkoepelende Klimaatveraanderingsroad is dit soort nieje technologie -ook wal “negatieven oetstoot” of “kolstofopslag” neumd- noodzakelik um slimme klimaatveraandering te stoppen. Earder van et joar oonderskrewen völle laanden in Paries een vuurnemmen um et wearldwied neet mear as twee groad wöarmer te maken. Mer de locht is al zo dikke van alle kolstof det et der groten skien van hef at vie den aanderhalven groad makkelik vuurbie goat de kommende hoonderd joar. Wearldwied lig de temperatuur al 0,9 groad heuger as vuur den industriëlen tied.

Dit is neet et ennigste projekt um kolstofoetstoot te vermeenderen. Mer de meeste projekten zeent gangs um niejen oetstoot tegen te hoolden, terwiel as disse masjiene de kolstof gebrok wat al in de locht zit. “Dee aandere vangtechnieken zeent vake deur en kost ook wier völle ennergie. Ze zöalt dus neet gaauw inzat worden,” meant Doug Vine, ennergiebeleidsanalist en senior ennergieroadslid bie et weenstloze Sentrum vuur Klimaat- en Ennergieoplössingen in den Amerikaansen stoat Virginia.

“A’j ne masjiene hebt dee as fabrikaanten bie et installeren neet tevölle in de knippe keump,” zeg hee, “he’j mear kaans at det der duur keump. Um et oplopen van de wearldtemperatuur tegen te goan, mu’w meardere technieken tegelieke inzetten.”

Salehi-Khojin en kosjotten meant at zin keunstbladmasjiene nog wat te doon geet maken, um at et zuunig is en weanig kost. Det keump umdet ze as verloopversneller fiene deelkes wolfraamdiselenide broekt um et CO2 oet mekaar te trekken. Det is völle goodkeuper spul as platina, palladium of zilver.

Disse samensteelde reaksieversneller, wat Salehi-Khojin zelf maken in zin lab, is volgens umzelf 1000 moal zuniger as standaard versnelwater. “Et materiaal wat zee oetveunden hebt, waarket op twee wiezen met CO2. Um van kolstofdiokside kolstofmonokside te maken, mut een paar skeadkeundige verbeendingen verbrökken worden, mer ook een paar anlegd. Dit stöfke dut det better as vurigen,” meant Larry Curtiss, rekkenkeundig skeadkeundigen van et Nasjonaal Laboratorium van Argonne en metskriewer an dit oonderzeuk. “Et wolfsraamdiselenide plakt een elektron bie an et molekuul en knipt de verbeending tusken kolstof en zoerstof duur. Det was beaide froai lastig um te doon,” beweart Curtiss.

Salehi-Khojin en zinne möage zeukt non leningen en investeringen van boetenof um nen trad wiedter te zetten. “Vie hebt hulpe vanoet de industrie neudig um et grötter an te pakken. leu met fabriekservaring mu’w hebben. Misskien mu’w de moaten aanders doon en et ontwaarp – al det soort dinge.”

Hee meant at ze met een joar of twee of dree de grote verkoop inköant met öar keunstbladtechniek. Curtiss dut et nog een betken temperen: “Ik hebbe bie de ontwikkeling van nieje batteriejen vuur elektriese auto’s bie west. Van waarkplaatse töt echten invoor in auto’s warren vie 15 joar wiedter.”


Duur Emily J. Gertz
28 juli 2016
Welle: TakePart.com

Ken iej de ice bucket challenge nog? Et hef nen ALS-duurbraak opleawerd

Zangeresse Rita Ora dut de Ice Bucket Challenge in Niej-Jork Stad. (foto: Broadimage/REX)

De ALS Association zeg at ze een niej gen van de zeekte veunden hebt. Dit kon met de seanten van de barmhärtigheadsoetdaging den as vuur twee joar terugge de wearld oawer gung. Um andacht te vroagen vuur de zeekte en doarnoa ne somme geeld oawer te maken noar de stichting, smeten leu zik nen emmer met ieskoold water oawer de hoed en reupen aanderen op um dit ook te doon.

 

Et is eenvooldig um viraal goande barmhärtighead of te doon as “slacktivism” (skeefdöadigheaid, andachttrekkerieje in naam van een good doel). Et hef gin invlood op de echte wearld (vie hebt oorlogsmisdoadiger Joseph Kony nog aait neet te pakken), mer ne grote oontdekking, betaald oet de knippe  van de ice bucket challenge, löt de zwartkiekers ne keer achter de oren krabben.

Et pas oontdekte gen, NEK1, hef mer met 3% van de ALS-gevallen te maken, mer keump wal vuur in beaide aarfelike en spontane vörme van de zeekte. Et gef oondervorskers een niej doel, um der meugelike behaandelingen vuur te maken.

Project MinE hef genmateriaal van 15.000 ALS-pasjeanten oetpluzet. De oontdekking wör verleden moandag bekeand maakt in et blad Nature Genetics. An et oonderzeuk hulpen mear as 80 oondervorskers met oet 11 laanden.

Volgens Frederick is et belangriek “umdat et oons helpet de oorzaak te begriepen en et kan helpen um nen kuur te veenden.” Toch zeg hee der bie at “vie dit gen nog mer net een betken begriept en der nog nen langen weg te goan is um ALS algemeen te begriepen.”


Duur Nicky Woolf

Welle: The Guardian

Afrikaanse stamme kuiert met veugelkes um honning te veenden

Honnigjager Orlande Yassene van de Yao-stamme met een vröwke van de grote weelde honningzeuker, tiedelik evöngen vuur oonderzeuk. (foto: Claire N. Spottiswoode)

Doot wa’j zegnt, dan leeg iej neet en nen man nen man, een woard een woard. Ook as det woard nen staarken triller en nen grom is en van ne aandere kaante drokke kwetterieje.

Oonderzeukers weet al lange at een antal oolde Afrikaanse volker honning zeukt met hulpe van honningzeukers; specht-achtige veugelkes dee as de kearls van de stamme wiest woer de beste nöste vol met honning zitt. As beleuning kriegt ze et oawerbliewende biejenwas, wat ze rap opslikket.

Mer wat ze töt non too nog neet wussen, is at disse leu en honningzeukers met mekaar ‘kuiert’ duur een antal ongeleuflike geluden en geboaren. Disse oetwesseling gebuurt eankel vuur et honning zeuken en brech bliedskop, vertrouwen, en toowieding oawer vuur et gevoarlike waark van biejen van öare nöste skeaden.

De veundste skient niej lecht op de samenwaarking tusken meansken en vrieje, weelde deers. Et kan good wean at dissen baand hoonderddoezenden joaren eulder is as de verhoolding tusken leu en heunde.

Claire N. Spottiswoode, deergedragskenner bie Cambridge University, en öare kollega’s skrewen in et blad Science at honningzeukers loatt zeen at ze weelt helpen duur kort bie de Noord-Mozambiekse Yao-leu te vlegen en nen luden kwetterenden roop oet te sloan.

Op öare buurte roopt de Yao de honningzeukers met nen staarken rollenden “brrr” en nen grommenden “hmm?”. De honningzeukers doot ook echt wat op dissen roop op oet, teunt nauw lusterende tests an.

De veugel hulpen de Yao twee moal zo vake as de leu oonder et lopen opnames leuten heuren van de  brrr-hmm?-roop, as wonnear as ze opnames van normale Yao-wöarde of geluden van aandere deers ofspöllen.

“Det de honningzeukers vaker op de brrr-hmm? reageert, gef an at ze et echt as oproop heurt,” zeg Dr. Spottiswoode. “Et gef vuur öar neet eankel an at et een meanske is, mer det det meanske good wil samenwaarken.”

Een honningzeukermänneke in Nasjonaalpark Niassa in Mozambiek. (Foto: Claire N. Spottiswoode)

John N. Thompson, professor van ekologie en evolusiebiologie bie de Universiteat van Kalifornië zeg: “Dit veend ik een prachtig oonderzeuk. Et is ene van zulke natuurlike verhalen dee as vie al joaren keant. Non hebt vie der harte siefers bie um te bewiezen at et echt zo is.”

Et oonderzeuk beskrif wodöanig de beaide soorten samenwaarket um van et iemengoold te slikken. Biejen zett nektar en pollen umme in honning um te etten en in biejenwas vuur de roaten in et nöst. Honning is ene van de meest energierieke soorten etten in de natuur, dus et is neet zo gek at de biejen et met öar leawen verdeadigt.

Doarbie stoat Afrikaanse biejen as oetzeunderlik aggresief bekeand. Ze bezwermt inbrekkers al as dee nog mer iets wemmelt met kortbie hangende täks. Zelfs oonze nöaste verwaanten goat met ne wiedte boage um biejennöste hen.

“Chimpansees zeent net zo gek op honning as meansken,” zeg Brian M. Wood, nen biologiesen antropologist bie Yale University. “Mer ze weet gewoon neet wo as ze der bie mut kommen. Ze hebt ja oonze technologie neet.”

De Yao weet der wal road met. Ze wikkelt dreug hoolt in palmbladen en klemt det in de vorke van nen langen stok, stekt et an, en heast et op töt tegen et biejennöst. As der de meeste biejen oetsmeuket zeent, hakt de Yao den boom van de bene. Doarnoa köant ze bie et vlöaiboare goold. De paar biejen dee as öar dan nog stekt nemt ze vuur leef.

Et veenden van de nöste is völle lastiger. En doar komt de honningzeukers um den hook. Nöast at zee makkelik van boom noar boom köant flodderen, hebt ze ook ongewoon grote rökkolven. Doarmet köant ze onmeundig good biejenwas roeken, een groot deel van öar dageliksen kost.

“Biejenwas etten is vuur leu neet al te best, mer de veugel hebt de spiesvertearing der op an epast. Der zitt völle kaloriejen in,” weet Dr. Spottiswoode.

De veugelkes knabbelt op was-achtige plaanten, insekten en et wassige oawerbliefsel in een löag biejennöst. Of ze roopt een meanske um een umhakt en reusterd biejennöst lös te kraken, de honning der oet te halen en de biejenwas vuur öar achter te loaten.
De resten van de honningjacht -löage roaten- zeent vuur de veugel. (foto: Claire N. Spottiswoode)

Ze roopt öare helpers met nen kwetter, of wordt erop met nen rollenden grom. Ze wiest de juuste beume met mear kwetterieje of nen slag met öaren witten start. Met de hulpe van honningzeukers veunden de Yao öare biejennösten 54% van de tied, tegenoawer mer 17% zoonder de hulpe.

Mooi um te weten is ook at aandere stämme ook honningzeukers roopt, met aandere geluden. De honningzeukers dee doar in de buurte leawt, reageert doar wier op. Et gef an at groepen honningzeukers zik anpast noar de leu woer as ze in de buurte wont. En det ze betekenis heurt in de ropen van de leu, dee as der öare bereidheid töt samenwaarken met oetdreagt.

Der zeent nog wal aandere vuurbeelde van oetwesseling tusken weelde deers en leu: viskerleu in Brazilië waarket samen met dolfienen um zovölle meugelik harders (ne oard vis) in öare netten te kriegen, terwiel as de dolfienen achter de netten rap um zik hen köant bieten in de samendrewende vis. Walvisvoarders kriegt hulpe van orka’s, dee as de kabels um de walvisken noar dealten trekt, zodet de walvis verdreenkt. As beleuning kriegt de orka’s de onmeundige walvistonge.

Mer der geet niks boawen de baand tusken de honningzeukers en de Yao. “De honningzeukers leawert de informasie en kriegt de was. De leu leawert et waark en kriegt de honning,” zeg Dr. Spottiswoode.

Wodöanig as et verboond  anvung blif een roadsel, mer et wörd an enömmen at et doezenden joaren wierumme geet.

“Et haank allemoal of van leu dee as veur en haandbielen köant maken,” meant Richard Wrangham, nen biologiesen volkerkeundigen bie Harvard University. Det taleant geet terugge op de Oolde Steentied, “dus de baand kan mear as een miljoen joar oold wean.”

Et veugelke kan zelfs ezorgt hebben vuur et ontstoan van et moderne meanske, met zinne energievrettende harsens. Honning is volgens Dr. Wrangham ne onmisboare welle van energie vuur völle volker: “wat volker haalt der misskien wal 80 perseant van öare moandelikse kaloriejen oet.”

Honning is geleefd bie iederene wat der van ofhaankelik is. Volgens Dr. Wood steet et boawenan et verlangliestke van et Hadza-volk van Tanzania. “Det is wat ze et leewste ett, as ze de kaans kriegt.”