5 bewiezen at Saksies ne sproake is

Van jongeleu en oale groond, ne Tweantse zeperiege. (foto: rtvoost.nl)

In Nederlaand vernemt leu verdan mear at Tweants, en dus et hele (Neder)Saksies, Plat, of Plattdüütsch net zovölle bestoansrecht hef as aandere sproaken. Det et gewoon nöast et Hollaands, Engels, Spaans of Swahili steet. Niks mear, mer ook zeker niks meender. Doarumme doo’w non vuur eens en vuur aaltied ofkaarten met de vuuroordelen en misverstaanden.

1. Et hef ne offisjele Europese sproakstoatus
Seend 1996 zelfs al. Al 20 joar dus! Neet at et van zonnen stoatus ofhaank (as of et vuur dee tied neet sprökken wör of ginne sproake was), mer et gef an at de hoge hearen et belang der van zeet. Non et gewone volk nog. Dee stoatus is trouwens een zeutheulderke: vie hebt der gin zak an, want vie magt et nog aait neet op de skolen en in et openboare leawen broeken. Joa toch! In Riessen-Hoolten is et gemeentehoes offisjeel tweesproakig:

Mer doar heuld et wal op. In een aander oonderzeuk bleek at Nedersaksies op mear as 35 peunten ne zelfstaandige sproake is.

2. Et hef een heel egen verleden
Kö’w lange of kort oawer doon, mer oonderzeukers hebt et machtig mooi in nen sproakenstamboom ezat. Saksies steet dudelik apart van et Hollaands én et Hoogduuts.

Westgermaans

De leu is lange vuurkauwd at Saksies ne oard verbasterd Hollaands is (en ne oard Hoogduuts in Duutslaand), woerduur ze verdan mear wöarde oet dee sproaken hebt oawer enömmen. Mer in beginsel is et nog steeds ne egene sproake.

3. Et hef ne volledig egene grammatika

Jah, wat zo’j deanken, et is ja ook ne ofzeunderlike sproake. Saksies maakt oonderskeaid tusken staarke en zwakke woarkwöarde. Det doot aandere sproaken ook, mer vie wat slimmer. En vie zeent onmeundig gek met oons wöardke “doon”. Et hef dree woardgeslachten, dee as de lidwoarde én den ekeuzenen oetgaank bie biewöarde, bievooglike naamwöarde, verkleanwöarde én meervooldsvörme bepoalt. Wiedters vervog Twents allens vanof wie op -et. Vuurbeeldjen?

Dut et oeleu ook neet een betken an et Engels deanken?

4.Et hef totaal egene oetsproakpatronen
Det wie allens ‘inslikket’, det kent de leu wal van Ilse deLange. Dee syllabiesen konsonaant, zo as det inslikken offisjeel het, doot ze ook in et Engels, Hoogduuts, Deens, Zweeds en Noors, dus as iej det biezeunder veendt, zin iej gewoon wearldvrömd. Trouwens, een paar soorten Achterhooks doot et neet. Nöast at Saksies een antal klaanken mear hef as et Hollaands, broeket vie ze ook heel aanders. Vie maakt klaanken länger as der nen -z achteran keump, sprekt et mangs duur de neuze oet as der nen -n achter steet, verzwakt t’s noar d’s (better = bedder), p’s noar b’s en k’s noar g’s. Engelse g’s, that is. En vie plakket allens an mekaar: Ewieplaggedalzammegaa. Doarduur hef oonze sproake een heel egen, vlöaiendig ritme. En doarduur weer nen egenen toon.

5. Et gef onmeundige vrieheaid in wöarde en zegswiezen
(a’j et good doot, dus neet zo… 🙁 )

As iej vake et wöardjen donders in den moond hebt, mer neet onwies, onmeundig, duchtig, iezig, groewlik, gleundigmirakels of machtig, hebt oewe oolden et oe neet good leard, heb iej neet genog verstaand um et te onthoolden, of iej zeent gewoon nen onbenul. Hef der oe ooit iemand in ne aandere sproake zegd at ze “et nöst oonder den boom hebt”, vroagd of iej “zwil in de oren hebt”, of verteeld det hee “good te passe is”? Saksies hef zonnen onmeundigen riekdom an indirekte zegswiezen at der oe et heuwd van duzelt. Doar kön iej zelf trouwens ook mooi met spöllen. Um met Ilse deLange te sprekken: oooh, heehl löööhk. Sorry to burst your bubble: leuk is gin Tweants woard.

Dus, kom iej wier es nen Freesk of Hollaander tegen den as beweart at vie ginne sproake hebt, drukt ze dan dit es oonder den neuze. Et genöal is of elop!

Sjina’s legendariesen “Groten Vlood” misskien toch woargebuurd

Den Gellen Rivier. (Katoosha/Shutterstock.com)

Volgens et oolde verhaal ontsteund de Sjinese beskawing ongevear 4000 joar terugge an den Gellen Rivier, toen as keazer Yu den Groten van et Xia-geslacht nen onmeundigen vlood wus tegen te goan.

Noa al dee joaren is et verhaal een sprökske wörden wat wal vake verteld wörd, mer woervuur as mer weanig bewies was. Toch hebt oondervörskers non et eerste geologiese bewies at den oawerstreuming der echt ewest hef. En an den umvaank dervan is niks elöagen!

Een köppelken gelearden hebt oontdekt at der roond 1920 vuur Kristus ne grote eardbewing was, woerduur as den Gellen Rivier oet zinne oevers breuk. Et gevolg was ene van de grötste zeutwatervloden in oonze geskiedenis.

Et lik der op at der tusken de vlood en de legeande van Yu den Groten een paar hoonder joar tusken zat, mer et keump oawereen met de umskakeling van de Steen- noar de Broonstied. Et is ook meteen een bewies vuur de anname at bepoalde ruïnes, dee as eerst bie de ‘Erlitou-kultuur‘ edacht wörden, in feite oawerbliewsels zeent van et Xia-geslacht.

De oonderzeukers meanen al länger at disse Erlitou-kultuur oet den Broonstied feaitelik et Xia-geslacht van Yu den Groten was. Mer um et met mekaar te loaten kloppen, mossen ze bewies hebben vuur dee oawerstreuming.

“Grote oawerstreumingen komt in völle van de euldste verhalen van de wearld vuur,” skreef geoloog David Montgomery van de Universiteat van Washington in een kommentaar bie de oetkomsten van et oonderzeuk in Science. “Keazer Yu’s oawerstreuming steet non vaste, woermet as ook aandere oawerstreumingen in een niej lecht ezeen worden köant. … Wovölle aandere oolde verhalen van indrukwekkende raampen köant der wal neet ne kern van woarheaid hebben?” (Vie kiekt oe an, Noach)

Der zeent meardere versies van Yu’s Groten Vlood, mer et keump der aait op dale at de strekke nen skoer water kreeg dee groot genog was “um den hemmel an te vallen“, vuur at Yu oetveugelen wo as hee et water kon ofvoren met een stel kanalen. Det nöm skienboar tientallen joaren in beslag en der mossen draken en nen reuzenskeeldpedde an te passe kommen.

Yu boeren der good met: hee wör hearser van et Xia-geslacht.

King Yu of Xia webNational Palace Museum, Taipei/Wikimedia

Et bewies vuur den Vlood lea in een vrömd bezeenksel in den Jishi-kleuf van den Gellen Rivier. Duur et sedimeant te bestuderen en te kieken wo oold et was – nöast de oawerbliefsels van een stel keender dee as in ne eardbewing warren umme kömmen, oet opgreawingen in et kortbie liggende Lajia – konnen de oondervörskers ne roewe tiedsliene maken van de gebuurtenissen.

Zee meant at dezelfde eardbewing dee as de keender ummebracht ook ne eardverskoewing veroorzaken, woerduur as der in de Jishi-kleuf nen dam ontsteund. Den Gellen Rivier heupen zik der achter op, woernoa as den dam breuk en nen onmeundigen stortgolf oawer et achterliggende leeglaand rollen.

“Den vlood lik in allens op den Groten Vlood oet dee oolde verhalen,” skriewt de oonderzeukers. Et was liek zo slim as wat de oolde verhalen zegt: volgens berekkeningen steeg et water 38 meter heuger as normaal, en plearen met 500.000 kubieke meter de sekonde oawer et laand.

“Det steet liek an de grötste vlood van de Amazone ooit emetten en de grötste oawerstreuming van de wearld in de leste 10.000 joar” zea David Cohen van de Nasjonale Universiteat van Taiwan bie ne perskonfereansie.

De oetkomsten mut nog es noakekken worden um zeker te wean at dissen vlood “Yu zinnen vlood” was, mer et lik der in ieder geval op at de legeande neet helemoal elöagen hooft te wean. En hoppelik leart vie wat mear oawer et ontstoan van Sjina.

 


Duur Fiona MacDonald
8 Augustus 2016
welle: ScienceAlert.com

Zo kön iej vaals spöllen bie Pokémon GO

Pokémon GO. (foto: iflscience.com)

Dokters prezen Pokémon GO umdet et volk in de bene kreeg en boetenshoes (ondaanks as ze vasteplakket an öare smartphones zitt). Völle leu zegnt zelfs op sosjale media at et augmented realityspelleke (augmented reality beduudt umgewingsoetbreaiding) öar van öare nearslachtigheaid en angsten ofhelpet.

Nöast as iej in de echte wearld mut roondwaandelen um Pokémon te vangen, kön iej ook eier zeuken dee as oetkomt as iej ne bepoalde strekke lop hebt. Toch hebt wat Snorlax-achtige spöllers et neudige beweagen umzeald.

Dissen video van Rusty Cage löt zeen wodöanig as iej et GPS-systeem, wat oewen loopofstaand met, op den biester brengt. Ennigste wat of iej neudig hebt is nen platenspöller of nen plafondventilator.

In de video verteelt hee: “As et dreeit, löp minnen Avatar harsenloos roond in kringskes, woermet as mienen reaisofstaand tooneamp en de eier rapper oetkomt.”

Wat oonderskriewers bie den video meant at de GPS neet nauwkurig genog is um dee kleane ofstaand te herkennen, mer et hef de GPS wal bie de benen in wat vuur richting at den spöller kik.

Probeert et zelf mer es, as iej zo onearlike zeent.


Duur Tom Hale
iflscience.com
13-07-2016
Welle: http://www.iflscience.com/technology/people-have-already-figured-out-how-to-cheat-at-pokmon-go/

Filmoordeel: Den niejen Jungle Book vlamt

Plakkoat van Jungle Book 2016
Veer stearns review
weardering: 4/5

Et is filmmaker Jon Favreau elukket: de live-action animasiefilm Jungle Book (2016) oawertreft op völle peunten den oolden tekenfilm van Disney. Iej zett met de wille et keukelige 3D-brilleken op, vleegt duur een dikbegröaid oerwoold en swingt vanzelf met met den oawerbekeanden jazz-klassieker Bear Necessities.

(filmweardering geet wiedter oonder trailer)

Et verhaal in et kort
Et meanskenjoonk Mowgli wörd in et oerwoold groot ebracht duur nen koppel wolven. As den meanskenhatenden tieger Shere Khan det verneamp, dut hee der allens an um Mowgli dood te kriegen. Umdet ginnen wolf et tegen nen tieger kan opnemmen, mut Mowgli et wolvenkaamp verloaten en terugge noar zin egene soort, et meanskenkaamp. Den wiezen zwarten panter Bagheera en den zorgelozen bear Baloe helpet um doarbie.

Topspöllers
De ennigste echte rolle is vanzelfs vuur et meanskenjoonk Mowgli, den as onmeundig knap duur den 12-jöarigen Neel Sethi wörd espöld. Sethi hef in den film ginne direkte tegenspöllers, woerduur as et spöllen en inleawen dubbel zo lastig is. Op de set warren der dan wal poppenspöllers, mer et echte waark mos hee vanoet zikzelf doon.

(filmweardering geet wiedter oonder foto)

Den 12-jöarigen Neel Sethi spölt nen indrukwekkenden Mowgli. (foto: legiaodosherois.com.br)

Stemmen
Vuur et geveul van den film mu’w toch ook de stemmen van de deers neet vergetten. Doarvuur hef filmmaker Favreau een blik stearspöllers lös etrökken: Idris Elba (tieger Shere Khan), Ben Kingsley (panter Bagheera), Bill Murray (bear Baloe), Scarlett Johansson (slange Kaa), Lupita Nyong’o (moderwolf Raksha) en nog ne hele riegel mear. Disse akteurs weett met öare stemme de deers echt te loaten leawen en geewt ze karakter met.

Kiekgenot
Rauzen duur de jungle is natuurlik nen perfekten umstaand vuur 3D. Loat doar non juust et visuele spektakel met anvangen: Mowgli mut learen jagen en vlög tusken täkke duur, oawer boomstämme, grös en busken. Et oerwoold, de savannes, de höare en beweagingen van de deers, et zut der allemoal eawen indrukwekkend en fien oet. Duur de rieke details en klurenpracht verget iej geheels det et allemoal komputerwaark is. Et 3D-waark dreg hier stewig an bie.

Ondudelik doelpubliek
Et mag dan misskien wal neet, mer ne vergelieking met de vurige Jungle Book van Disney lig natuurlik vuur de haande. Det löt zeen at in de versie van 2016 et doelpubliek neet helemoal heelder is. Den oolden tekenfilm is vuural een plezerig geheel wat met leedkes en gräpkes an mekaar haank. Jungle Book 2016 hef redelik wat spanning en geweeld, en is doarumme geschikt vuur 12 joar en eulder. Et verhaal geet redelik liekoet verdan met weanig plotdreein. Good te volgen vuur keender, neet heel oetdagend vuur groten. Mer det kan der ook an liggen at et verhaal al zo oold is.

Slotsomme: et kieken weard!
Goat der hen vuur et oawerweeldigende visuele spektakel en et oolde verhaal wat in een prachtig niej jäske stökken is. Disney hef et wier es vuur mekaar.

Veer stearns review

4 oet 5 skeelden.

Sproakerkenning: wat is der non feaitelik bekuierd in Grönningen?

Vuur Radio 1, RTV Noord en verskeadene aandere media gung et der verleden wekke van. Der warren wat hoge leu oet den Europesen Road in et Grönningse Proveensiehoes um de erkenning van et Saksies te bekuieren. Mer wat is doar non feaitelik ezegd?

Et proveensiehoes van Grönningen. (foto: wikipedia.org)

Op de webstea van et SONT, wat steet vuur de machtig Saksiese naam Samenwerkende Organisaties Nedersaksische Streektalen, steet ne lappe tekst in versaksiest Hollaands oawer wat der allemoal bekuierd is en wee as der bie warren. Et is froai lastig umskrewen. Doarumme hier ne herskriewing:

Achtergroond
Op deenkseldag den 1sten meart kuierden nen koppel leu dee as goat oawer et Haandvest vuur Lokale Sproaken met de verskeaidene groepen dee as zik gangs hooldt met et Saksies. Vie warren neet oet eneudigd.

Oonderwaarp
Wo geet et met et Plat?

Readen
alle 3 joaren hooldt ze in Europa et Haandvest tegen et lecht en kiekt ze wat der aanders mut en of der sproaken bie op mut.

Anwezigen
Van den Europesen Road warren der bie:
-Vera Klopčič (vuurzitter; oet Slovenië)
– Päivi Majaniemi (oet Finlaand)
– Marieke Sanders-Ten Holte (oet Nederlaand)

Vanoet de Saksiese Beweaging warren ze der vanoet zowat alle strekken bie.

Verloop
Eerst meug SONT-vuurzitter Hans Gerritsen wat zeggen. Hee deed verskeaidene zaken oet de deuke:

SONT-vuurzitter Hans Gerritsen. (Foto: sont.nl)

1. De lokale besteurders (NGOs, gemeentes en proveensies) en verskillende ministeries köant mekoar de leste dree, veer joar nog aait neet de haande doon oawer et tookennen van deel III van et Haandvest.
2. Et oawerleg met et Binnenlaandsministerie löp de leste tied good. Ze kuiert oawer ne aandersoortige erkenning, lös van et Haandvest.

De verskeaidene sproakgroepen meugen doarnoa öar zegke doon.

Aktiviteaten

Vera Klopčič. (foto: rtvslo.si)

Vuurzitster Vera Klopčič van den Europesen roadsofveardiging leup de verskeaidene aktiviteaten (en problemen) langs dee as op alle sproakterreinen vuurbie komt: et oonderwies, de media, et sosjale leawen, en zo wiedter. Vuural op kultureel vlak en ook wal in de zorg wörd der völle met de sproaken doan. Et Stellingwaarver vuurleasprojekt wör eneumd. Wiedters bespreuk Klopčič et gebroek van Saksies op de legere skolen.

Geeldzaken
Vuural et verloop van de geeldzaken kan nog heel wat better. Der wörd non allene geeld egewen vuur lösse projekten. Volgens de Zwolse Iesselakademie kö’j doarduur nooit gröttere projekten anpakken, gin kennis van zaken opbouwen en det ook neet vaste hoolden.

Zörgen oawer Geelderlaand
Alleman maakt zik zörgen oawer Geelderlaand. Doar dut de proveensie al nen helen tied niks vuur et Saksies en vuur et Erfgoedcentrum Achterhooks en Liemers (ECAL). De ummeropen RTV Drenthe en RTV Noord doot der mangs wal wat an, mer det kan nog better. In Oaweriessel is et hoaste niks en in Geelderlaand nog meender. Doar zeent de leu ook oardig vergreld oawer.

Lechtpeunten
Mer der zeent ook mooie zaken. Leu hebt verdan mear achting en weardering vuur de sproake. Det har de ofveardiging ook al vernömmen. In zuudoost-Dreante is der bievuurbeeld een oonderwiesprojekt vuur Dreants en Duuts. Der wörd ook oardig wat Plat in de muziek, beuke en kraanten ekuierd.

En non?
De ofveardiging geet der de kommende tied met an den gaank en skrif een verslag. Det legt ze dan vuur an Ministerroad en de Road van Europa. Dee nemt et oawer, stelt ne lieste met roadgewing en anbevelingen op en brengt det noar de Nederlaandse Rieksoawerhead. Dee leste groep mut zik der oawer oetsprekken noar de Road van Europa en et egene parlemeant.

KWW, dus.


Welle: http://sont.nl/index.php/item/10-nieuw

Europa dech noa oawer opheuging anzeen Saksies

Oorsproonkelik stukke: Johan de Veer
1 meart 2016

Minister Plasterk is tegen. Foto: archief dvhn / anp

Ne waarkgroep van de Road van Europa is deenkseldag in et Noorden van Nederlaand um te kuiern oawer de Europese stoatus van de Saksiese sproake.

De vuurvechters van de Noord- en Oost-Nederlaandse sproaken hopt hiermet nen fleenken trad te maken. Seend 1997 zeent ze al gangs um Saksies oonder deel III van et Haandvest vuur Europese Sproaken te kriegen. Hiermet köant sproakorganisasies vroagen um laandelike en internasjonale subsidies.

Oet de studie Nedersaksisch waar het kan van de Rieksuniversiteat van Grönningen (RUG) blik det et Saksies, woer as Drèents, Grönnings en Tweants oonder vaalt an 37 eisen voldut vuur heugere erkenning. Det is mear as genoog vuur dee heugere erkenning.

Riek wil der neet an 

Et binnenlaandsministerie wil neet an dee internasjonale stoatus vuur et Saksies. Verleden joar veund minister Ronald Plasterk ne bloots laandelike erkenning nog zat vuur bettere samenwaarking. Plasterk wol kuiern oawer de wieze woerop at et gebroek van de sproake anjaagd worden kan.

In Nederlaand kuiert 2,5 miljoen leu Saksies. Et riek wil neet an de heugere erkenning, want dan mut der wetten en regels anpast worden en det kost knaken. De proveensie Dreante, dee rechtevoort vuurop löp met de Saksiese zaak, keump det duur et geknooi wat et riek non met Freesk hef, wat al ne riekssproake is.

Volhoolden

De vuurvechters geewt doarumme nog neet op. De Samenwerkende Organisates in het Nedersaksisch Taalgebied (SONT), de proveensies Dreante, Grönningen, Oaweriessel, Geelderlaand en de Freeske gemeentes Oost- en Weststellingwaarf weet at et ne zaak van volhoolden is.

De Grönningse ofveardigde Fleur Gräper (D66) wil de joelstemming oawer et tweedaagse bezeuk toch wat sussen. De Road van Europa hef oawerheden en sproakenkenners oet eneudigd. “Et is ja mooi, mer et geet mear oawer waarkwiezes. Vie weelt ne oawereenkomst sloeten woermet as alle partiejen oet de veute köant.”


Welle: http://www.dvhn.nl/groningen/Europa-overweegt-extra-status-Nedersaksisch-21154264.html

Is Nedersaksies ne sproake?

Joa en nee. Nedersaksies, Nedersaksisch, Plat, Plattdeutsch is neet ene sproake op zik. Better ezegd is et ne gaddering van tientallen net iets verskillende sproaken. Dialekten dus. Mer umdet der ginnen standaard is en et ene oard Plat neet better is as et aandere, magt ze allemoal “Nedersaksiese sproake” heten.

Nedersaksies en Platduuts sproakgebeed
De strekke woer as Nedersaksies of Platduuts ekuierd wörd. (welle: Wikipedia)

Kleane verskillekes, mer wal etzelfde
Der is dus neet ene standaard Nedersaksiese sproake an te wiezen. Toch hebt al dee soorten Plat ongevear dezelfde wöardeskat, woardvolgorde  en zegswiezen. Hier wörd vake oawerhen ekekken. Det keump duurdet de meeste leu eankel kiekt noar oetsproake:

Völle Platsprekkers zegnt: “Veer kilometer wiedterop kuiert ze wier totaal aanders!”
– “Oh joa? Kuiert ze doar Swahili?”
“Nee, mer zee zegt woark en ikke waark.”

De oetsproake is dus heel (Hééél) iets verskillend van doarp töt doarp. Mer de rest neet.

Alleman zegt (met verskillende akseanten) bievuurbeeld: “ik zin groot leefhebber van Wearldsproake’s mooie blog.” Ze zegnt nooit: “Leefhebber groot van Wearldsproake’s blog mooie ik zin”. De woordvolgorde is dus in alle dialekten etzelfde. Vandoar de’j et aait wal verstoat. Want zo heel onbegriepelik is wark neet as iej aait waark of weark zegnt.

Klaankverskoewing
Alle soorten Plat hebt lange leden neet met edoan an een antal klaankverskoewingen. Hollaands, Duuts en Engels wal. Doarduur kleenkt Plat net eawen wat aanders as aandere West-Germaanse sproaken.
1. Oawer verskillende joaren wör et in Duutslaand, Engelaand en Nederlaand mode um nen dreei in bepoalde klaanken te maken. Huus wör in Nederlaand Haa-uus (huis, dus), Hoes wör in et Engels en Duuts Haa-oes (house of haus, dus). Striek wör strijk, strike of streich.
2. De Duutsers veunden et op een gegewen ogenblik neudig um in een antal wöarde van nen -p nen -pf te maken en van nen -k nen -ch. Peard wör pferd, appel wör apfel, skip wör schiff. Maken wör machen. Striek wör streich. En nog nen helen rits an veraanderingen mear.