Leste 2 sprekkers Meksikaanse sproake legt verskel bie: sticht skole

Manuel Segovia (80, leenks) en Isidro Velazquez (74, rechts) kregen aargens verskel oawer en öare sproake, Ajapaneko, was in gevoar (foto: Vodafonefirsts)
Noa joaren verskel doot Manuel Segovia (80, leenks) en Isidro Velazquez (74, rechts), de leste sprekkers van et Ajapaneko, mekaar de haande. (foto: Vodafonefirsts)

Et was al eawen leden at Wearldsproake wat heurd har van et Ajapaneko. Et leste wat vie der van wussen was at disse Meksikaanse sproake nog mer twee sprekkers har. En dee harren nog verskel met mekaar ook. Mer der is machtig mooi niejs! 

Oonderan veend iej een filmken.

Et kleenkt as oardig dringend: Manuel Segovia (80) en Isidro Velasquez (74) warren de leste twee sprekkers van öare sproake. As zee oet de tied kömmen, zol der ne skat an kennis en kultuur verlöaren goan. Dan zol iej deanken at de beaide kearls met et zweet op de plette gangs warren um öare sproake in de bene te hoolden.

Mer niks heur. Segovia en Velasquez harren joarenlange fleenk verskel. En ook al wonnen ze mer een paar hoonderd meter van mekaar, ze warren te egenwies um der bie mekaar achterhen te kieken. En al helemoal nit um met mekaar in et Ajapaneko te kuieren, zodet oonderzeukers et konnen vaste leggen.

Et wearldwiede internet- en tellefonbedrief Vodafone was in 2014 wearldwied gangs um “eerste moal”-inisjatieven op te zetten as andachtstrekker. Ze warren neet helemoal et eerste, mer trommeln toch et hele doarp op um ne skole te verbouwen en brachten geld in um lessen in mekaar te zetten.

Sproakenkeundig antropoloog James Fox van de Stanford Universiteat hulp de beade kearls um een wöardebook op te stellen. Rap doarnoa gavven ze de eerste lessen in de sproake an de keender van et doarp.

Segovia en Velazquez vuur de klasse (foto: vodafoneFirsts)
Segovia en Velazquez vuur de klasse (foto: vodafoneFirsts)

Op de webstea vuur Ajapaneko, www.ayapaneco.com,  kön iej non wöarde en zinnekes ‘adopteren’. Doar stoat dinge tusken as ko’o (ajuus), oo’no (bewolkt) en maa’k (visken). Mer ook meender broekelike dinge as oadamsappel (oo’ko).

Et Ajapaneko wörd bie de Zoque-sproaken van Meksiko rekkend. Et wörd sprökken in et döarpke Ajapa, in de strekke Tabasko.


Welle: Dailymail.co.uk

Column: Ik zin machtig greuts det minne twee keender oonze sproake vlöaiend sprekt

Vriedag 1 januwoari 2016
Duur Bernard Dunne

Bernard dunne bie de opening van Gaelscoil na Giuise in Firhouse Community Centre met learlinge Alex Ni Cheallaigh. foto: Steve Humphreys. Independant.ie

Toen as ik as Ier in Los Angeles woonden in 2001, oontdekten ik wat slims an miezelf.

In LA wont nen hoop verskeaidene volker, liek as in Ierlaand rechtevoort. As disse leu oet verskillende leande nen aander van öar hoeslaand tröffen, gungen ze ogenblikkelik oawer op öare modersproake.

Ik veulden Naire – Kelties vuur skaamte  – toen ik inzaggen det ik minne egene sproake neet keanden.

Gaeilge is een apart geval. Et is de nasjonaalsproake van oons laand. Vie leart et vanof oons viefde en bliewt et 13 joar laank op skole learen.

De meesten köant et, net as ik, nog aait neet as ze van skole komt. Vie zollen de weankbrouwen optrekken as der oons ene op stroate zol ansprekken in oonze sproake.

Vie hebt dan smoesjes as det et zo zwoar te learen is, et wörd neet good oet elegd, et wörd oons op edrungen en vie köant der later slechter waark met kriegen.

Det leste smoesje is misskien wal et slimste vuur de sproake. A’w mut kiezen tusken de sproake learen van oonze vuureulders vuur een grötter geveul van greutshead en tooheuren, of ne sproake learen woermet a’w waark kriegt, is et rap dudelik woer as de leu vuur kiezet.

Greutshead, zelfbeeld of een geveul van tooheuren krie’j pas a’j wat eulder wordt.

Ik krege dit missende zelfbeeldgeveul in LA. Woerduur kon ik nen greutsen Ier wean?

Humor

Was et dee saamheurighead in oonze noaberskoppen, oonzen humor, oonze beroemde dichters en gelearden, oons mooie laandskop, of umde’w wearldwied zo good metdoot in de sport? Of was et det vie een vearkrachtig volk zeent, wat, ondaanks de völle tegenslagen, toch oonszelf wier oplapten met nen glimlach um den moond?

Det maakten mie greuts nen Ier te wean.

Mer oonze sproake is net zo belangriek vuur minne Ierse identiteat.

Et is net zo belangriek vuur oons laand as oonze muziek, de Gaelic games, keunst en et laandskop.

Ik mos de wearld oawer um dit in te zeen.

Jonge keender in de skole mut oonderdoompeld en oonderwezen worden in de Ierse sproake.

Ik hebbe et dan oawer keender tusken vief en twaalf joar, dee op de legere skole Iers kriegt. Doarnoa köant ze zelf weten wat ze doot, mer ze zöalt et vlöaiend können, zodet et in et voortgezet oonderwies een spesjaal bievak kan wean.

Disse oonderdoompeling in de sproake gef jonge leu een geveul van greutshead op öare sproake, kultuur en öar laand.

Dree joar terugge deed ik ne vuurstelling met de naam Brod Club.

Et was ne nasjonale kampanje vuur leu dee, liek as ik, hoaste gin Iers konden, mer dee öare sproake op basisniveau verbetteren wollen.

Töt de dag van vandeage komt der nog aait leu bie mie dee as met mie kuiern weelt met et kleane betken Iers wat ze keant. Meesttieds goat disse gesprekken der oawer det wollen det ze mear met öar Gaeilge doan harren.

Des Bishop (Nen Iers-Amerikaansen komiek – SW) deed machtig good waark vuur de sproake met zinne vuurstelling In the Name of the Fada.

Hee wonden vuur een joar in ne Gaeltacht (ne strekke woer as Iers kuierd wörd – SW) en leut zeen det zelfs ene den as gin Iers in skole leard har, de sproake toch oppakken kon.

Mangs deank ik det oonze vuuroordelen oawer de sproake oet et verleden komt en de verhalen woer as de keender met opgröait.

Ik meane det vie neet allene met de sproake noar et vuurliggende mut kieken, mer ook noar oons zelfbeeld. Der zeent völle nieje volker in Ierlaand en disse nieje Ieren kuiert völle sproaken.

De Ierse identiteat veraandert en wellicht ook oonze baand met oonze sproake.

Vie mut de sproake anjagen um met disse veraandering met te goan.

Oonze jonge leu mut mear kaansen kriegen um de sproake te broeken. Enen les van 40 minuten op nen dag, of um den dag, is neet genog um jonge leu et te loaten kuieren.

Ze mut inspirasie halen oet sosjale evenemeanten woer as ze de sproake broeken köant.

Sproake kan leu helpen zik mear met de kulturen van dit laand te verenigen. Mer ze mut de sproake op ne plezerige en oetdagende wieze vuur eskötteld kriegen.

Ik wete det wat leu meant at de sproake gin deel is van onze skolen, oonze leawens of oons zelfbeeld.

Mennige meansken mennige meaningen, zö’w mer zeggen, want ik veende at oonze sproake onwies belangriek is vuur oons laand.

Ik zin der greuts op det minne keender opgröait en oonze sproake vlöaiendig keant. En ik veende det et een gescheank is wat ze in öar leawen verdan opniej köant oetpakken.

et geet um et behoold van oonze kultuur, oons verleden en oonze indentiteat. Ik veende det ik doar, wo klean ook, zo an biedreage.

Is mise le meas. (Met vreandeliken groot – SW)

Oorsproonkelike stukke:
http://www.independent.ie/irish-news/im-very-proud-that-both-my-children-will-grow-up-fluent-in-our-national-language-34328545.html

3 neudige dinge vuur sproakbehoold

Gelearden beweart al mear as 100 joar at Saksies verdwient. Der vaalt oawer te filosoferen of det ne vaststelling is of ne hoppe op ne self-fulfilling prophecy, mer vie meant det et nog wal metvaalt. Et is ja 2016 en vie skriewt hier dit verhaal. En iej least et, wat angef det et oe angeet.

Loa’w non es nuchter ankieken wat der echt neudig is um dee sproake ook vuur 2106 (vie neumt mer wat) nog te behoolden.

1. Nut
Woerumme blif Nederlaands bewoard van oetstaarven en aandere Nederlaandse sproaken neet? Umde’j der wat met köant. Of better zegd: umde’j der wat met mút können. Alle offisjele  instellingen broekt et: de regearing, de skolen, de media, enzowiedter. Um doar met met te können, mu’j Nederlaands learen

Saksies loket in Riessen-Hoolten
An et loket in de Saksiese gemeente Riessen-Hoolten kö’j oewe zaken in nuttig Saksies ofhaandelen. foto: tubantia.nl

Toch mut der vuur dee instellingen bewust vuur Nederlaands keuzen wean; Nederlaands is ja van zikzelf oet neet better broekboar vuur regelzaken as aandere sproaken. Niks nuttiger dus. Zeker neet in strekken woer as ze hele aandere sproaken kuiert. Nederlaands is dus nuttig maakt.

skoolbröd
Nederlaands skoolbröd. Doar har ook Saksies bie op eköand. Foto: Noorderkrant.nl

Op de Nederlaandse skolen leart keender det Saksies gin nut hef. Et wörd der ja nooit kuierd en a’j et toch doot, krie’j der den board of. Of ze steurt oe noar nen logopedist. En Saksiese logopedisten gef et neet. Et steelselmoatig vortloaten van dee sproake en et ‘verbetteren’ löt de keenderkes weten det et vuur oonderwies en kennisoawerdracht neet broekboar en slecht is. Nutteloos.

Toch is der ook een positief geluud. In et Tweantse Riessen kö’j an et gemeenteloket met Saksies met oewe gemeentezaken terechte en ze helpt der oe ook gearne in. Op de webstea van et (Nederlaandstalige) DigiD kö’j bie oew curriculum vitae angewen det iej Nedersaksisch sprekt. It’s a start, zö’w mer zeggen.

Saksies kan dus ook nuttig wean. Töt wied in Duutslaand kö’j der oe met redden en der dus ook met haandelen.

2. Anzeen
Oolders wilt et beste vuur öare keender. Doarumme leart ze ze ne sproake woervan as zee meant at et de keender heugerop helpt. Ne sproake dee nuttig is. Ook as de oolders et zelf hoaste neet sprekt. Ze vergett hier aait bie det et Nederlaands der prima nöast kan. Et ene hooft et aandere neet oet te sloeten. Gevolg: de keender leart een mengelmoesken en wordt duur twee partiejen met et gat an ekekken, umdet ze van beade sproaken net neet allens keant. Ze bliewt met een keukelig akseant zitten. Faal.

Herman Finkers
Herman Finkers is wellicht wal den bekeandsten zönne van oolders dee as öare keender gin Plat learen wollen. Hee heul der zin kenmaarkende akseant an oawer. Duur hart studeren hef hee zik good Tweants Saksies egen maakt. En doar beheurlik wat anzeen met kregen. Foto: rtvoost.nl

Ne sproake krig mear anzeen as et vuur offisjele zaken broekt wörd. As iej der iederen dag op ieder vlak van et leawen met in anraking komt. Met aandere wöarde, as et normaal is. In et dageliks leawen, in de skolen, de media én in de oawerhead. Neet bloots in verskes, gedichten en beuke of in nen blaauwen boerenkiel in de plaatselike revue.

Ne offisjele stoatus vuur et Saksies zol dus mooi wean. Mer zoonder nut en vuural de wil van et volk he’j doar ook wier niks an. Van de aandere kaante kan et dee beade peunten wal anwakkeren.

Noorsken woarskouwing op sigarettendeuskes. “reuken veurt töt gevoarlike gezoondheadsskade veur die en diene umgewing.”

In de Haanzetied har Saksies zovölle anzeen in Denemaarken, Zweden en Noorweagen, det alle leu doar rechtevoort nog aait half Saksies kuiert. Zoonder det ze et nog weet. Det böd meugelikheden. Iej magt der dus greuts op wean. Et is nuttig um dee sproake an oewe keender duur te gewen, want doarmet köant ze eenvooldiger in Skandinavië en Noord-Duutslaand haandelen. Of de sproaken doar better begriepen en vlotter learen. Want et ene hooft et aandere neet oet te sloeten.

3. Wil
Dit is wellicht wal de belangriekste. Zoonder de wil um ne sproake duur te gewen heuld et al rap op. As oewe sproake nut hef, wil iej ne earder an oewe keender duurgewen. Der is ginnen readen um oewe sproake te verzwiegen a’j ne öaweral eawen good broeken köant.

As leu samen öare sproake öaweral vuur broeken wilt, dan krig et vanzelf nut. Want dan wil iej et ook op skolen en bie aandere regelzaken. Dan deank iej der geheels neet oawer noa of iej et wal of neet duurgewen mut. Dan doo’j det gewoon. Dit is de readen woerum of Freesken al wal ne offisjele sproake hebt in Nederlaand en Saksen nog neet. A’j wilt det oewe sproake blif, doo’j der allens vuur.

A’j dee wil trouwens te wied duurdriewt, wörd et kranghead. En det is vuur meardere partiejen in te vullen. Wo mear anzeen ne sproake bie de egene sprekkers hef, wo mear as ze meant at ze öare sproakwil duurdriewen magt.

In et kort haank dus de sproake of van de wil van et volk, wo nuttig et emaakt wörd en wovölle anzeen of et doarmet krig. Wil iej at Saksies in 2106 nog ekuierd wörd (in wat vuur vorm dan ook), dan mu’j et oewe keender willen learen. En proberen um oonze sproake mear anzeen te gewen en ne vaste stea in et dagelikse leawen. Kuieren dus. Mear is der neet van.