Sprekkersantallen avnömmen? Jüüst nit!

Al jåren wörd ons vörkauwd dat et Saksys in Nederland slim achteruut buurt. De meeste kranten wyst dårby enkel når prosenten. Mer dat gef een onvolledig beeld. Werldspråke rekkent ulöö eaven vör. 

Uut ne landelike stüdy van 2005, Taaltelling Nedersaksisch van Grönninger old-hooglearer Henk Bloemhoff, kömmen verskillende syfers: in Twente köyeren 62% van de löö in dat jår nog alle dage Twents.

Anname
Toch klopt der wat nit an. Dat wöärdke ‘nog’ höört der nit in. Et gef an dat de skryvers der van uut gåt dat et antal vroger höger was. Sowyd wy weet gef et helemål gin öldere ondersöke når sprekkersantallen. De bewearing dat vroger alleman (100%) Plat köyeren, is enkel ne anname. Der warren in Twente altyd al nykommers, immigranten, ’n domy, ’n pastoor, de skoolmeaster,  Düütsers, Chinesen, Fransken, Spanjolen…

Ryssen as rekkenvörbeeld
Låt wy der vör et gemak van uut gån dat 95% van de löö vroger Plat köyeren. Gewoon as rekkenvörbeeld.

Låt wy et städke Ryssen der es by pakken. De Reggestad steet bekend as behöldend en as grööts op öär dialekt. In 1950 har Ryssen volgens et CBS 12.268 inwonners. As wy dår 95% van nemt, warren der in dat jår 11.655 löö dee strak Ryssens köyeren.

By de gemeentelike herindeling van 2001 is Ryssen tehoop smetten met Holten. Vanav dee tyd rekkent et CBS dee beyde kernen samen. Van 2005 is der online niks te vinden åver Ryssen avsünderlik, mer uut syfers van overheidinoverijssel.nl blik at et in dee tyd nit bysünder hard geet met de bevolkingsgröäi. Dan mer et kortst byliggende. Uut een artikel van RTV Oost blik at Ryssen in 2009 28.054 inwonners har.

Üm störvene Platsprekkers in dee tüskenliggende 4 jår nit met te rekkenen, holdt wy ne verbettering an van 1%:

61% sprekkers op 28.054 totale inwonners is 17.113 sprekkers.

Tegenåver 11.655 in 1950.

Antal Ryssender en antal sprekkers van et Ryssens

Mear as 5000 ekstra sprekkers
Et antal sprekkers is düs flink gröäid! Mear as 5000 sprekkers sind der by kömmen, allene al in Ryssen! Jå, et antal prosenten is avnömmen, mer dat segt niks åver de sprekkersantallen selv.

Et antal is nit avnömmen. Der sind enkel mear nit-sprekkers bykömmen, dee et persentazy op de hele bevolking dale trekt.

Låt u niks wysmaken, onse språke is nog lange nit an ’n ende. Gewoon blyven köyeren, dan kümp et vanselv wal terechte.


Wellen:
– Bloemhof, H (2005). Taaltelling Nedersaksisch: een enquête naar het gebruik en de beheersing van het Nedersaksisch in Nederland. Groningen: Sasland. ISBN 9064661324.

– Centraal Bureau voor Statistiek (1950). “Bevolking der gemeenten van Nederland op 1 Januari 1950.” Uitgeverij W. De Haan N.V. [PDF]

– Overheid in Overijssel (2018). “Gemeente Rijssen-Holten (Overijssel).” Overheidinoverijssel.nl. <http://www.overheidinoverijssel.nl/rijssen-holten/s/179>

– RTV Oost.nl (2017). “Gemeente Rijssen-Holten groeit: 38.000 inwoners en de teller blijft lopen.” <http://www.rtvoost.nl/nieuws/262446/gemeente-rijssen-holten-groeit-38000-inwoners-en-de-teller-blijft-lopen>

De Apartheid van Nederlaand

(foto: Google Arts and Culture)
(foto: Google Arts and Culture)

Éen laand, éne sproake. Makkelik toch? Op papier wal. Mer der is op de hele wearld nit één laand te veenden woer as det zo is. Zal ook nooit zo worden.  Mu’j de leu in Papua Niej-Guinea es met ankommen. Ineens 830 verskillende sproaken met unieke kennis oawer de umgewing en kiek op de wearld in n askenemmer!

In Nederlaand zi’w op de skolen ook akelig harsenspeuld met dee gedachte. Leu köant zik nauweliks aanders vuurstellen. Ze wordt zelfs krang of bange, a’j ze der op wiest at Nederlaand veer inheemse sproaken hef. Vake begint ze dan iets te sputteren oawer Freeske toostaanden of zo. Of ze oawerskreeuwt oe met een bibberend vingerke: “Mer wiej mut wal allemoal verstoanboar wean!”

Dom genöal. Want verstoan kö’j learen. Helemoal as de sproaken zo kort bie mekoar ligt as hier. Leare vie allemoal meardere sproaken verstoan, dan maakt et nit oet wat iej kuiert. Seempeler (en earliker) kan nit. “éen laand, éne sproake” is dus ten eerste al neet vuur mekoar te kriegen en ten tweede ook nog es hartstikke slecht, want et drif leu oet mekoar. Et trekt de ene geludenreeks vuur op aanderen. En zo kriegt sprekkers van dee ene geludenriegel meer anzeen.

Der hef ook mer ene groep baat bie: de sprekkers van dee ene sproake zelf. In oons geval dus Hollaanders. Imperialisme doot ze nit mear an, det kan in dissen tied nit mear. Behalve met sproake. En op zonne wieze hooldt ze et ook in staand. As iej keender in et ene leart leazen en skriewen, hebt ze möaite met de aandere sproaken. Dee liekt dan eankel mer lastig. Dus kiest ze mer lewer vuur dee ene sproake.

As iej doarbie ook zorget at alle instituten en media eankel in de ene sproake te kriegen zeent, kö’j zeggen: “zee’j non wal? Dee ene sproake he’j völle meer an!” De makke sköapkes nikket allemoal van joa en leart et öare keender. Met dik akseant, want iej köant oew egene sproake nit zo mer oetzetten. In de eentalige media wörd ook det akseant nog es fein vuur gek ezat. Of nog slimmer: ondertiteld. Want “Wiej mut allemoal wal verstoanboar wean!” Zo he’w et kringske roond.

In Zuud-Afrika (11 offisjele sproaken) hebt ze de Apartheid der achterhen edoan. In Nederlaand besteet he nog steeds. Op sproaknivoo. Oonderling magge wiej wal aanders kuiern as Hollaands, en der ook mooie oolderwetse boerenoawenden met ofdreein. Kö’w zelfs subsidie vuur kriegen. Skappelik! Mer zo gaauw a’w et serieus, nuttig en institusjoneel in weelt zetn en der meer anzeen vuur weelt, dan mu’w toch eawen normaal doon.

Ne Leidense oonderzeukster skreef begin 2017 at iedere sproake steet of vaalt met de wil van de sprekkers um et duur te gewen. Mer ook um der oe hard vuur te maken. Wat wil iej? Anpakken of achteroawer lönnen?


 

Duur Martin ter Denge
5 februwoari 2017

 

Riessen-Hooltense politsie weageren Saksiese sproake

riessen-hooltn-diskrimineert
De gewraakte oetwesseling met de Politsie Riessen-Holten. (Foto: Gea Santema)

RIESSEN-HOOLTEN – Verleden zoaterdag kappen de lokale tak van de politsie op slim boerse wieze ne ernst-meande melding op öare Facebook-ziede of en weageren der op te sprekken. Umdet et in et Saksies was.

As betrökken börger neamp de Riessense Gea Santema (50) vaker et vuurtouw um der beambten bie te halen. Nedersaksies is ene van de meestbroekte sproaken in disse gemeente. Umdet Santema Saksies as eerste sproake hef, dachen zee der gin twee moal oawer noa en skreef zonder biebedolingen ne vroage in de lokale Riessense variant. “Det keump mie non eenmoal et lechtst van de tonge.”

“De gemeente löt der zik op vuurskriewen det ze ja tweetalig zint, met zelfs een brödjen an et gemeenteloket det ze Nederlands, Twents en Sallands könt. Dan mag ik toch hoppen at de lokale politsie doar ook normaal oawer kan doon.”

Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)
Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)

Oawer den zöl
Vanoet de gemeenteroad wör der bevestigend reageerd at Riessen-Holten zik offisjeel dreetalig löt neumen: “Vie zeent der vuur een poar joar met begunnen um leu met Saksies as eerste sproake letterlik ‘oawer n zöl’ te helpen bie de gemeente. Völle leu kuiert non eenmoal makkeliker Holtens of Riessens. Det mut gewoon können, ook an de loketten.”

Toch leup et anders. Ondanks de landelike slagzinne Waakzaam en Dienstbaar bulken de behearder der on-Riessens hard oawerhen, zonder inholdelik te kieken. Een bliek van weanig inleavingsvermeugen en slechte integrasie in de Nedersaksiese kultuur.

In et antwoard wees de Facebook-behearder op de hoesregels. Doar steet in at der enkel in de Nederlandse sproake skrewen worden mag. Disse landelike regel lik vuural bedoold vuur delen van et land woer as ne flinke groep leu met ne immigrasieachtergrond wont. Begriepelik, want et is gin doon um alle boetenlandse sproaken bie te holden.

Mer de 1,8 miljoen leu in Nederland dee as zik makkeliker in de inheemse Saksiese sproake oetdrukket bie de lokale loketten, wordt hierduur an de kante sköawen. “Ze hooft nog geheels nit in et Saksies wierumme te skriewen, as ze mer de möaite nemt um et te verstoan,” zea Santema.

Diskriminasie
Oet noavroage bie et meldpunt vuur diskriminasie blik at de Algemene Wet Gelieke Behandeling hier gin recht sloetend wierwoard op hef. Nen metwarker van et meldpunt, zelf nen Broabantsen Tukker, wees der op at et Saksies nog aait ginne riekssproake is. Terwiel as oet onderzeuk van de Provinsie Grönningen blik at et an genog eisen doarvuur voldut.

Hee zea doarbie at de metwarker van de politsie der desondanks normaal op har können reageren. “As nen Surinamer argens weagerd wörd um zin aksent, kan hee doar melding van maken op grond van ras.”

Grötter probleem
Santema maken ne skarmopname en plaatsen et in Ech Riessens, ne Facebook-groep vuur de Riessenstalige online gemeenskop met oawer de tweedoezend leden. Binnen korten tied steunden der 57 reaksies. De meesten harren weanig begrip vuur et gedrag van de Facebook-behearder.

Ene van de leden, den as ook bie de lokale politsie is, reageren: “Hier he’j nog wa ne bosjager (Riessens vuur politsieman -WS) den as wa Riessens döt.” Ook aandere lokale politsieleu skrewen at de leu mer gewoon met vroagen bie öar kommen mossen. Terwiel as dit bie de Riessenders wal wat moodsröste gavven, is et ginne stelselmoatige oplössing van et gröttere probleem: dat Nederland veer leawende sproaken hef, dee as nog altied ongeliek behandeld wordt.

Erkenning
Volgens Saksies-kenner en anjager Martin ter Denge hank de erkenning vuural van de leu zelf of: “Et wörd tied at vie in Nederland es minder krampachtig oawer onze sproaken doot. As vie wilt at et vanzelfsprekkend wörd, mut vie et zelf ook stelselmoatiger zo gebroeken en onze stea opeisen. Gewoon kuieren. Met iederene. Nit koste wat kost, mer wal met oawertuging. Anders zölt leu et nooit vuur vol anzeen. Zelf anpakken. Vake zi’j te bange.”

Gin verskil
In een tellefongesprek met et landelike politsienommer zea een metwarker at et gin verskil zol mutten maken. Den metwarker zelf versteund tuskenbeade heel best Saksies. Doarumme zollen sprekkers van et Saksies et nit howen te loaten.

Wat de politsie der stelselmoatig an doon wol, maken ze neet dudelik. Töt dee tied is et wochten töt oonze sproake duur de regearing noar een heuger plan tild wörd.

5 bewiezen at panda’s eagenlik kukens zeent

Et is een groot woonder, mer de panda is neet länger mear ne ‘bedreigde’ deersoorte. Det hef den zwartwitten knuffelbear nauweliks an zikzelf te daanken. Et deer heuld neet van seks, vret ongezoond en is zo troag as dikke driete duur nen trechter.

Panda in boom wolong sichuan sjina
©WWF/Bernard de Wetter

Toen as op 4 september de panda van de stoatus ‘bedreigd’ noar ‘kwetsboar’ gung, gung bie deerleefhebbers oaweral de vlagge oet. Want wat hef et de leu knooien kost! De Panda is, nöast de dodo, et beeld wörden van deersoorten dee as een heandke hulpen worden mut. Bie de dodo köm det te late, mer bie de Panda hef et een groot oonderskead maakt.

Et gef rechtevoort 17 perseant mear panda’s as vuur tien joar terugge. In 2014 bleek at der in Sjina wier 1850 panda’s in het weeld leawt. Toch dut den döl doar zelf neet völle vuur.

1. Hee vret van kaant of an

De panda lust in heuwdzaak bamboe. Jonge skötten, bladen en stellens. 99% van zin dieet besteet oet disse stekige plaante. Det is aanders neet zo slim, mer den zwartwitten loebas hef doar et lief helemoal neet noar. Et is ja nen bear. Dus hee hef de vertearing van vleasetters. Doarumme haalt hee mer 20-30% nuttige stoffen oet bamboe. Um doar toch van te leawen, mut hee dus wal 20 kg bamboe op nen dag vortknagen. Doar is hee iederen dag 16 uur drok met.

2. Hee wil der neet op, zee mag et neet lieden

Pandavröwkes wordt mer twee töt dree deage in et joar leups. Of tochtig. Wo neum iej det eagenlik bie panda’s? Et männeke mut der ook mer net op det ogenblik kloar vuur wean. En et geval wil det as ze in ne zoo wont, öar de lust kompleet vergeet. Doarumme zeent de panda’s rechtevoort ofhaankelik van de KI.

3. De jongen köant helemoal niks

As et dan oeteandelik toch lukket um et vröwken drachtig te kriegen, keump doar meestentieds mer één joonk oet. En det kan absoluut nul komma nul niks. Ze zeet niks en weagnt mer 180 gram bie de geboorte. Met 130 kilo is de moo dan 900x grötter. Verhooldingswies mut iej et oe zo vuurstellen dat oew moor bie oewe geboorte ongevear 3600 kilo zol weagen. Leawensgevöarlik vuur den kleanen ook nog. De eerste 18 moand köant ze neet zoonder öare moor.

4. Hee is zo troag as dikke driete

Duur nen trechter ja. Hee kan heel eawen op de achterste bene stoan, mer det heuld hee neet lange vol. Det keump ook umdet hee standaard te zwoar is. 135 kilo is oonder roofdeers neet eens zovölle, mer hee hef zwoare butte. Zowat twee moal zo zwoar as aandere deers van zinne grötte.

Hardlopen dut hee ook neet gearne. Hee kan een betken hobbelen. Mer det is niks as iej et nöastlegt nöast zinnen neawe, den zwarten bear, den as wal 60 kilometer in et uur kan lopen.

5. Hee kan et etten neet veenden

© WWF / Susan A. Mainka
© WWF / Susan A. Mainka

Et kon oe wal bieten! roopt leu vake as iej iets zeukt terwiel as iej der gewoon nöast stoat. Zo geet et de panda ook. Mer den kan et dan ook echt neet veenden. Hee herinnert zik een heel paar vaste steas woer as hee earder etten veunden hef. Oonderweg doarhen kik hee neet op of umme. Ook neet as der oonderwiel al etten op zien pad ligt. As iej um dus dee stea veraandert, hef hee een probleem.


Welle: wibnet.nl

 

Hier hest doe de neie kleuren veur de iPhone 7

Reuters/Beck Diefenbach

Hest doe gearn ne doonkere iPhone, kaans noe kiezen oet twee groaden zwart.

Op ne biezunnere oawend verledden woonsdag, deu Apple de neie iPhone offisjeel vriegevven. Met vief möggelike kleuren: pikzwart, zwart, goald, zilver, en roze goald.

Apple
Apple

Den pikzwarten hef een hoogglaans löagke met roestvrie stoalen logo. Den normaal zwarten is börsteld aluminium, zowat etzelfde as Apple’s veurige “Space Gray”-ofwearking.

Dee leste ofwearking gef et tuskebeide nich veur de iPhone 7. Der was proat van, mer de “Deep Blue”-kleur zal et ok nich gevven veur de neie tellefoon.


Duur Avery Hartman
7 september 2016
Welle: Business Insider UK

In et Engelse Vootbal geet der nen hoop veraanderen

As iej in Engelaand de skeads anraankt, heb iej vanof noe ne gelle preante te pakken. (foto: premierleague.com)

In et seizoen van 2016/2017 kriegt spöllers dee as achteroet den haals komt tegen spelleaders subiet ne rode kaarte.

De Engelse vootbalboonden Premier League, EFL en de FA hebt zegd at ze gedrag in en um et spel weelt verbetteren. Ze komt met ne hele riegel an nieje regels. Doarmet pakt ze onbeheurlik gedrag an op et veeld.

Oawer de leste veer seizoenen vernömmen Engelse vootbalboonden at gedrag van spöllers en managers tegen spelleaders ‘onbeheurlik roew’ wörden zeent.

Et doel van de regels – respektloos gedrag vermeenderen.

Hier is ne lieste van moatregelen dee as de Premier League, EFL en de FA ankondigd hebt:

Kom iej achteroet den haals of protesteer iej tegen beslissingen, krieg iej van nen Engelsen skeadsrechter ne gelle kaarte. (foto: thesportbible.com)

Verskel met spelleaders

Spöllers kriegt ne gelle kaarte as ze:

  • Zichtboar respektloos gedrag teunt noar spelleaders
  • Boetenzinnig reageert op beslissingen
  • Nen leader rechtstreeks konfronteert
  • Op nen spelleader anvleegt um ne beslissing an te vechten

Beleadigend, grof of kwetsend kuieren of geboaren tegen spelleaders, leawert spöllers ne rode kaarte op.

Spelleaders anraken

  • Ne gelle kaarte vuur neet-aggressief anraken van spelleaders (b.v. um andacht te vroagen).
  • Ne rode kaarte vuur aggressief anvlegen van spelleaders.

Roondum spelleaders

  • Ne gelle kaarte vuur meenstens enen spöller as der twee of mear van een manskap nen spelleader insloett.
  • De FA leg manskappen straf op as ze spelleaders bliewt insloeten.

Gedrag in en roond de baanke

Gedrag van spöllers en vereanigingswaarkers in en roond de baanke en an de ziedliene wörd strakker regeld

  • Spöllers en vereanigingswaarkers mut zik op en roond de baanke hoolden an de Gedragsregels vuur de Technische Zone.
  • Doarbie mut spelleaders zik op professionelen ofstaand van spöllers en vereanigingswaarkers hoolden.

Bericht van de Premier League


Duur Jack Kenmare
20-07-2016
Thesportsbible.com
Welle: http://www.thesportbible.com/football/news-breaking-fa-announce-new-behaviour-rule-that-will-change-things-up-20160720

Woerum of iej wal ‘Riessen’, mer neet ‘Niel’ en ‘Turkieje’ zegnt

Der wörd aait beweard at elke Nederlaandse -ij in et Saksies ne -ie is. En vuur heel völle wöarde klopt det ook. Mer tusken verskillende sproaken kö’j neet zo lecht A = B doon. Sproaken oontwikkelt zik neet liek op en hooldt doarbie ook gin rekkenige met mekaander.

Det blik meestal oet leenwöarde. A’j et in et Saksies oawer boetenlaandse zaken hebben weelt, kom iej der aait met an et keukeln. Et veult vrömd um Nijl te zeggen, mer nog vrömder um Niel te zeggen.

TukriejeDen offisjelen naam vuur den Nielrivier is ja Arabies: النيل ‏ (An-Nil). ’n Niel, dus. De Turken neumt öar laand zelf Türkiye (Turkieje). Woerumme neumt Nederlaandse Platsprekkers et dan toch Turkije? Of Hongarije of Algerije? Woerumme veult dee -ie doar vrömd? Woerumme kleent Niejmeagen op et reandken, mer Nijmegen good, wat volgens de oetsproakregels van et Saksies neet zo heurt?

Anwennen.  Det is allens. In Nederlaand goa’w noar Nederlaandse skolen. Doar lear iej Nederlaandse namens vuur zaken in et boetenlaand. Dee moalen at et oawer dee steas of zaken geet, zit iej op skole of vuur de tellevisie. Doar kuiert ze Hollaands. Der wörd oe dus al vroo in epreantt at et neet Niel is, mer Naa-iel. En Turkaaie.

Et zal in Saksiese kringe ook vaker oawer Riessen goan as oawer den Niel en Turkieje. Den oorsproonkeliken naam vuur Riessen is ja ook Risne en neet Rijssen. Terwiel as de oetsproake van -ij in Hollaand heanig an van -ie noar -aai veraanderden, wör der in et Saksiese deel van Nederlaand vake genog oawer Riessen ekuierd um dee oorsproonkelike naam vaste te hoolden. Zelfde geeldt vuur dee aandere wöarde woer as Nederlaands nen -ij hef en Saksies nen -ie.

In Duutslaand is et wier een aander verhaal. In et Hoogduuts is et toovallig ook ‘Nil’. Vuur de met Hoogduuts opgröaide Platsprekkers zal et dus meender vrömd anveulen um ‘Niel’ te zeggen.

En non skeaide vie oet te nieln.