Wuurüm Romeins beton nog altyd steet en modern beton vergeet

An den ofsluutdyk is nen hoop onderhold nödig. Met et Romeinse beton zol et zikzelf verstarken. (Foto: commons.wikipedia.org)

Wetenskappers hebt et geheim uutplüzet achter de starkte van Romeinse bouwsels dee in water ståt. De bevindingen könt bouwers van vandage helpen.

Öre bouwsels ståt nog altyd, 1500 jår nå at de leste centurion der by güng liggen. Nu is et Romeinse geheim van slytstark beton endelik kraakt.

Et Romeinse resept – een mengsel van vülkanyse aske, leem (calciumoxide), zeewater en knobbens vülkanysen rots – hööld piers, waterkeringen en havens by mekaar. Mer nog een belangryker verskil met moderne bouwwarken: de waterbouwsels wörden verdan starker.

Volgens de gelearden köm dat dör ne wesselwarking in et sement, tüsken et vülkanyse materiaal en zeewater. Dårdör ontståt nye myneralen, dee et beton starker maakt.

“Ze hebt hyr onmööndig lange åver nådacht. Et warren vernemstige löö,” meant Marie Jackson, geologe by de Üniversiteit van Utah, en metskryver an een onderzöyk når Romeinse bouwsels.

Nu weet ze ook wuurüm, zegt ze. In et vakblad American Mineralogist beskryvt Jackson en konsorten wu as ze betonboringen bekeken van Romeinse piers, waterkeringen en havens. Earder wark har al antöönd at der leemdeelkes in de monsters zatten met et myneraal alümynöze tobermoryt – een zeldzaam spül wat lastig te maken is.

Et myneraal vörmen zik volgens Jackson al vro in de geskydenis van et beton, tun as et leem, zeewater en vülkanyse aske in et mortel met mekaar warken en zo wöarmte upwekken.

Mer nu hebt Jackson en öre onderzöökers een nye ontdekking dån. “Tun as ik et beton nog es bekeek, zaggen ik völ tobermoryt in de samenstelling van et beton, vake in verband zeen met phillipsyt, een ander myneraal.”

Volgens Jackson gavven dit an at der nóg wat an de hande was. Met de tyd lössen et zeewater wat in et beton tröök de vülkanyse kristallen en glassen up, wårvör alümynöze tobermoryt en Phillipsyt in de stea kömmen.

Disse myneralen, meant de skryvers, helpt et beton verstarken, vörkomt sküringen en verstarkt et bouwwark as ze gröit.

Modern beton, in vergelyk, wat up Portlandsement baseerd is, mag nit veranderen as et hard wörd. Wat vör ne wesselwarking tüsken materialen dan ook, gef skade an et bouwsel.

Jackson: “Et onderzöök gef ne totaal nye inkyk in betondreyen. Dat wat wy töt nu to as invrettende warkingen zaggen, feitelik heel bruukbåre myneralen zint, dee zörget vör veerkracht en misskyn wal verbetterde veerkracht åver längeren tyd.”

De bevindingen geevt anwyzingen vör betonmakerye zonder hoge temperatüren en carbondioxide. Dårby gef et ook ne basis vör duurzaam bouwmateriaal vör bruuk in waterbouwsels.

“Et gef nen bült topassingen, mer wy müt et nog wyder bestüderen üm de jüüste mix te vinden. Wy zint onderweags, mer wy müt et nog anskarpen,” zeg Jackson. “De uutdaging zit em in et vinden van wyzes üm beton met eenvoldige vülkanyse prodükte te maken. Dår wörd nu an warkt.”


Welle: theguardian.com
Skryver: Nicola Davis
4 juli 2017

De Apartheid van Nederlaand

(foto: Google Arts and Culture)
(foto: Google Arts and Culture)

Éen laand, éne sproake. Makkelik toch? Op papier wal. Mer der is op de hele wearld nit één laand te veenden woer as det zo is. Zal ook nooit zo worden.  Mu’j de leu in Papua Niej-Guinea es met ankommen. Ineens 830 verskillende sproaken met unieke kennis oawer de umgewing en kiek op de wearld in n askenemmer!

In Nederlaand zi’w op de skolen ook akelig harsenspeuld met dee gedachte. Leu köant zik nauweliks aanders vuurstellen. Ze wordt zelfs krang of bange, a’j ze der op wiest at Nederlaand veer inheemse sproaken hef. Vake begint ze dan iets te sputteren oawer Freeske toostaanden of zo. Of ze oawerskreeuwt oe met een bibberend vingerke: “Mer wiej mut wal allemoal verstoanboar wean!”

Dom genöal. Want verstoan kö’j learen. Helemoal as de sproaken zo kort bie mekoar ligt as hier. Leare vie allemoal meardere sproaken verstoan, dan maakt et nit oet wat iej kuiert. Seempeler (en earliker) kan nit. “éen laand, éne sproake” is dus ten eerste al neet vuur mekoar te kriegen en ten tweede ook nog es hartstikke slecht, want et drif leu oet mekoar. Et trekt de ene geludenreeks vuur op aanderen. En zo kriegt sprekkers van dee ene geludenriegel meer anzeen.

Der hef ook mer ene groep baat bie: de sprekkers van dee ene sproake zelf. In oons geval dus Hollaanders. Imperialisme doot ze nit mear an, det kan in dissen tied nit mear. Behalve met sproake. En op zonne wieze hooldt ze et ook in staand. As iej keender in et ene leart leazen en skriewen, hebt ze möaite met de aandere sproaken. Dee liekt dan eankel mer lastig. Dus kiest ze mer lewer vuur dee ene sproake.

As iej doarbie ook zorget at alle instituten en media eankel in de ene sproake te kriegen zeent, kö’j zeggen: “zee’j non wal? Dee ene sproake he’j völle meer an!” De makke sköapkes nikket allemoal van joa en leart et öare keender. Met dik akseant, want iej köant oew egene sproake nit zo mer oetzetten. In de eentalige media wörd ook det akseant nog es fein vuur gek ezat. Of nog slimmer: ondertiteld. Want “Wiej mut allemoal wal verstoanboar wean!” Zo he’w et kringske roond.

In Zuud-Afrika (11 offisjele sproaken) hebt ze de Apartheid der achterhen edoan. In Nederlaand besteet he nog steeds. Op sproaknivoo. Oonderling magge wiej wal aanders kuiern as Hollaands, en der ook mooie oolderwetse boerenoawenden met ofdreein. Kö’w zelfs subsidie vuur kriegen. Skappelik! Mer zo gaauw a’w et serieus, nuttig en institusjoneel in weelt zetn en der meer anzeen vuur weelt, dan mu’w toch eawen normaal doon.

Ne Leidense oonderzeukster skreef begin 2017 at iedere sproake steet of vaalt met de wil van de sprekkers um et duur te gewen. Mer ook um der oe hard vuur te maken. Wat wil iej? Anpakken of achteroawer lönnen?


 

Duur Martin ter Denge
5 februwoari 2017