De Apartheid van Nederlaand

(foto: Google Arts and Culture)
(foto: Google Arts and Culture)

Éen laand, éne sproake. Makkelik toch? Op papier wal. Mer der is op de hele wearld nit één laand te veenden woer as det zo is. Zal ook nooit zo worden.  Mu’j de leu in Papua Niej-Guinea es met ankommen. Ineens 830 verskillende sproaken met unieke kennis oawer de umgewing en kiek op de wearld in n askenemmer!

In Nederlaand zi’w op de skolen ook akelig harsenspeuld met dee gedachte. Leu köant zik nauweliks aanders vuurstellen. Ze wordt zelfs krang of bange, a’j ze der op wiest at Nederlaand veer inheemse sproaken hef. Vake begint ze dan iets te sputteren oawer Freeske toostaanden of zo. Of ze oawerskreeuwt oe met een bibberend vingerke: “Mer wiej mut wal allemoal verstoanboar wean!”

Dom genöal. Want verstoan kö’j learen. Helemoal as de sproaken zo kort bie mekoar ligt as hier. Leare vie allemoal meardere sproaken verstoan, dan maakt et nit oet wat iej kuiert. Seempeler (en earliker) kan nit. “éen laand, éne sproake” is dus ten eerste al neet vuur mekoar te kriegen en ten tweede ook nog es hartstikke slecht, want et drif leu oet mekoar. Et trekt de ene geludenreeks vuur op aanderen. En zo kriegt sprekkers van dee ene geludenriegel meer anzeen.

Der hef ook mer ene groep baat bie: de sprekkers van dee ene sproake zelf. In oons geval dus Hollaanders. Imperialisme doot ze nit mear an, det kan in dissen tied nit mear. Behalve met sproake. En op zonne wieze hooldt ze et ook in staand. As iej keender in et ene leart leazen en skriewen, hebt ze möaite met de aandere sproaken. Dee liekt dan eankel mer lastig. Dus kiest ze mer lewer vuur dee ene sproake.

As iej doarbie ook zorget at alle instituten en media eankel in de ene sproake te kriegen zeent, kö’j zeggen: “zee’j non wal? Dee ene sproake he’j völle meer an!” De makke sköapkes nikket allemoal van joa en leart et öare keender. Met dik akseant, want iej köant oew egene sproake nit zo mer oetzetten. In de eentalige media wörd ook det akseant nog es fein vuur gek ezat. Of nog slimmer: ondertiteld. Want “Wiej mut allemoal wal verstoanboar wean!” Zo he’w et kringske roond.

In Zuud-Afrika (11 offisjele sproaken) hebt ze de Apartheid der achterhen edoan. In Nederlaand besteet he nog steeds. Op sproaknivoo. Oonderling magge wiej wal aanders kuiern as Hollaands, en der ook mooie oolderwetse boerenoawenden met ofdreein. Kö’w zelfs subsidie vuur kriegen. Skappelik! Mer zo gaauw a’w et serieus, nuttig en institusjoneel in weelt zetn en der meer anzeen vuur weelt, dan mu’w toch eawen normaal doon.

Ne Leidense oonderzeukster skreef begin 2017 at iedere sproake steet of vaalt met de wil van de sprekkers um et duur te gewen. Mer ook um der oe hard vuur te maken. Wat wil iej? Anpakken of achteroawer lönnen?


 

Duur Martin ter Denge
5 februwoari 2017

 

Otter koloniseert Nederlaand

Sloapenden Otter (chidseyc/rgbstock.com)
Sloapend otterjoonk. (chidseyc/rgbstock.com)

Nederlaand krig der verdan mear otters bie. Verleden weenter warren der ongevear 185 deers. Een joar earder warren et der nog 160. Det löt de Universiteat van Wageningen weten in een oonderzeuk wat ze verleden wekkeneande oetgewen hebt.

Et is minimaal, mer ook geneties is der een lechtpeunt: et genenverloop blif liek, wat inheuld at de kaans op inteelt lege blif. Toch is et antal otters wat joarliks doodjagd wörd, nog aait groot. Verleden joar zeent der 49 oonder nen auto kömmen.

De meeste otters zitt nog aait in Freeslaand en Oaweriessel. Met 86 deers leawt de meesten in de Wieden-Weerribben in Noord-Oaweriessel. Vanoet dit gebeed koloniseert den otter ook aandere delen van Nederlaand. Langs den Iessel en den Deenkel loatt zik verdan vaker Duutse otters zeen. Toch wordt der hier ook regelmoatig wat doodjagd, wat de kaans op een vast otterkoppel en dus jonge deers lege heuld. Doarnöast verdreenkt de otters mangs in viskefoeken.


17 oktober 2017
Welle: itnijs.nl

5 bewiezen at panda’s eagenlik kukens zeent

Et is een groot woonder, mer de panda is neet länger mear ne ‘bedreigde’ deersoorte. Det hef den zwartwitten knuffelbear nauweliks an zikzelf te daanken. Et deer heuld neet van seks, vret ongezoond en is zo troag as dikke driete duur nen trechter.

Panda in boom wolong sichuan sjina
©WWF/Bernard de Wetter

Toen as op 4 september de panda van de stoatus ‘bedreigd’ noar ‘kwetsboar’ gung, gung bie deerleefhebbers oaweral de vlagge oet. Want wat hef et de leu knooien kost! De Panda is, nöast de dodo, et beeld wörden van deersoorten dee as een heandke hulpen worden mut. Bie de dodo köm det te late, mer bie de Panda hef et een groot oonderskead maakt.

Et gef rechtevoort 17 perseant mear panda’s as vuur tien joar terugge. In 2014 bleek at der in Sjina wier 1850 panda’s in het weeld leawt. Toch dut den döl doar zelf neet völle vuur.

1. Hee vret van kaant of an

De panda lust in heuwdzaak bamboe. Jonge skötten, bladen en stellens. 99% van zin dieet besteet oet disse stekige plaante. Det is aanders neet zo slim, mer den zwartwitten loebas hef doar et lief helemoal neet noar. Et is ja nen bear. Dus hee hef de vertearing van vleasetters. Doarumme haalt hee mer 20-30% nuttige stoffen oet bamboe. Um doar toch van te leawen, mut hee dus wal 20 kg bamboe op nen dag vortknagen. Doar is hee iederen dag 16 uur drok met.

2. Hee wil der neet op, zee mag et neet lieden

Pandavröwkes wordt mer twee töt dree deage in et joar leups. Of tochtig. Wo neum iej det eagenlik bie panda’s? Et männeke mut der ook mer net op det ogenblik kloar vuur wean. En et geval wil det as ze in ne zoo wont, öar de lust kompleet vergeet. Doarumme zeent de panda’s rechtevoort ofhaankelik van de KI.

3. De jongen köant helemoal niks

As et dan oeteandelik toch lukket um et vröwken drachtig te kriegen, keump doar meestentieds mer één joonk oet. En det kan absoluut nul komma nul niks. Ze zeet niks en weagnt mer 180 gram bie de geboorte. Met 130 kilo is de moo dan 900x grötter. Verhooldingswies mut iej et oe zo vuurstellen dat oew moor bie oewe geboorte ongevear 3600 kilo zol weagen. Leawensgevöarlik vuur den kleanen ook nog. De eerste 18 moand köant ze neet zoonder öare moor.

4. Hee is zo troag as dikke driete

Duur nen trechter ja. Hee kan heel eawen op de achterste bene stoan, mer det heuld hee neet lange vol. Det keump ook umdet hee standaard te zwoar is. 135 kilo is oonder roofdeers neet eens zovölle, mer hee hef zwoare butte. Zowat twee moal zo zwoar as aandere deers van zinne grötte.

Hardlopen dut hee ook neet gearne. Hee kan een betken hobbelen. Mer det is niks as iej et nöastlegt nöast zinnen neawe, den zwarten bear, den as wal 60 kilometer in et uur kan lopen.

5. Hee kan et etten neet veenden

© WWF / Susan A. Mainka
© WWF / Susan A. Mainka

Et kon oe wal bieten! roopt leu vake as iej iets zeukt terwiel as iej der gewoon nöast stoat. Zo geet et de panda ook. Mer den kan et dan ook echt neet veenden. Hee herinnert zik een heel paar vaste steas woer as hee earder etten veunden hef. Oonderweg doarhen kik hee neet op of umme. Ook neet as der oonderwiel al etten op zien pad ligt. As iej um dus dee stea veraandert, hef hee een probleem.


Welle: wibnet.nl

 

Hier hest doe de neie kleuren veur de iPhone 7

Reuters/Beck Diefenbach

Hest doe gearn ne doonkere iPhone, kaans noe kiezen oet twee groaden zwart.

Op ne biezunnere oawend verledden woonsdag, deu Apple de neie iPhone offisjeel vriegevven. Met vief möggelike kleuren: pikzwart, zwart, goald, zilver, en roze goald.

Apple
Apple

Den pikzwarten hef een hoogglaans löagke met roestvrie stoalen logo. Den normaal zwarten is börsteld aluminium, zowat etzelfde as Apple’s veurige “Space Gray”-ofwearking.

Dee leste ofwearking gef et tuskebeide nich veur de iPhone 7. Der was proat van, mer de “Deep Blue”-kleur zal et ok nich gevven veur de neie tellefoon.


Duur Avery Hartman
7 september 2016
Welle: Business Insider UK

Gels nich? Ha’j doar nog geheels neet oawer noadacht?

“Ik kan et (al) geent/egee nit/aginnie/agees nit/geels neet/gels nich leazen”… van Dreante töt an den Achterhook begriept de leu wat et beduudt en zelfs op de Veluwe kuiert ze mangs van ‘heelnie’. Mer alleman skrif et wier aanders en nums kan oe oetduutsen woer as et weg keump. Det et ne verbastering is, mag dudelik wean as iej de onmeundige riege an vörme bekiekt. Mer woervan?

Nee, met gelle vaarve hef et niks te maken. Ook neet met et Achterhookse döarpke Gelster. En um van “helemoal neet” of te kommen, zol et –moal– gedeelte der nog in mutten zitten. Leu dee as et broekt, bedoolt der in ieder geval aait met at iets öar totaal vrömd lik. Of volmaakt boeten öar können lig: “een meanske kan egeet nit vlegen.” En in den hook mutte vie et zeuken. Iets is (al) geheel(s) nich of in et geheel neet meugelik. Der is ook ginnen positieven vorm: agee wa besteet neet, of dut vuural deanken an “et geet wal”.

Det dee -h- in geheel vort is, is nog neet verwoonderlik. Det gebuurt wal vaker in Saksiese dialekte. Hele Noord-Oaweriesselse volksstammen, zo as Zwolsen en Gellemunigers, ontleent der öare dialektidentiteat an. Et Westerhaarse zinneke ‘een untie in een ökkie met een ekkie der veur’ gef an at leu in Saksies Nederlaand neet zo zunig op de h zeent. En umdet de g en de h ongevear op dezelfde stea in n haals maakt wordt en in dit woard ook nog kort noa mekaar, wint de hartere g et van de zachte h.

Mer woerumme is dan in wat dialekte dee -l der oet in egee nit en in wat dialekte ook wier neet? Seempel, ook det keump in oonze dialekte wa(l) vaker vuur. Den klaank is doar neet neudig um de betekenis oawer te brengen. Vandoar ook at et zo onherkenboar verbasterd is en leu et toch nog begriept. Deankt alleen a(l) an et nommer Ojadasawa van Normaal. Doar vaalt der zelfs twee vort in enen titel.

In et Tweantse Riessen sprekt leu weelt, zöalt, zulke en wulke oet as weeht, zöaht, zukke en wukke. Bie dee eerste twee wöarde is et zelfs zo wied duur edrewen det ze et as weent en zöant skriewt. Ze veendt et zelfs apart a’j ne wál skriewt.

Met dee L-moord zeent oonze dialekte neet uniek: deankt mer an et Engels: shan’t en won’t (verkörte vörme van shall not en will not). Dee Angelsaksen maakt der trouwens he(l)emoal een pötjen van: talk, walk, folk, halt, fault en nog ne hele riege sprekt ze a(lle)moal zoonder -L oet: toowk, woowk, foowk, hoowt en foowt. Nog wier es een bliek van oonze Oold-Saksiese verwaantskop.

Zeg iej non van “Goh, det wus ik al in et geheels neet,” deelt dissen post dan es. Weet de leu der ook wier van.

Kolstof: niejen braandstof?

In de stried tegen klimaatveraandering kon nen niejen zunlechttechniek wal es fleenk wat te doon maken. As de oetveenders et tenminsten oet öar knutselskuurke kriegt en industriebreed duurvoort.

Met noamaakt zunlecht wör ne zunneselle andrewen, woermet CO2 oet de locht haald wörd en rechtstreeks umzat in syngas. Det kan as braandstof denen of der kan braandstof van maakt worden. (foto: University of Illinois at Chicago/Jenny Fontaine)

Nen koppel oondervörskers skrif in et wetenskopsblad Science at ze een kolstofmasjiene op zunnekracht hebt oetveunden. De masjiene haalt CO2 oet de locht en pluzet et oet töt een mengsel van kolstofmonokside en een hydrogeen met den naam synteties gas (kortweg syngas). Det kan rechtstreeks nen tank in, of bewaarkt worden töt diesel of aanderen vlöaiboaren braandstof, meant mechanies ingenieur Amin Salehi-Khojin van den Amerikaansen Universiteat van Illinois. Hee is baas bie et lab wat et oonderzeuk deed.

De gelearden weelt et dutsap vuur meender as € 0,50 de liter maken, zea hee. Doar kan volgens um gin benzine of öllie- of gasboaring tegenop. Wat zöalt de NAM-kearls doar blie met wean. En de Grönningers en Tukkers dee as met öaren kroam zitt, nog völle mear.

Natuurlik keump der wal wier kolstof in de locht as den braandstof dan wier verbraand wörd. Mer toch is et ne kolstofvrieje ennergiewelle, um at den kolstof eerst oet de locht is ehaald en der ja niks niejs bie oetkolderd wörd.

“Featelik is dit een echt keunstmoatig plaantenblad,” weet Salehi-Khojin. Plaanten broekt ja zunlecht vuur fotosyntese, woerbie as ze CO2 opnemt en der sukers van maakt vuur ennergie. “Oonze masjiene löp op zunnekracht. Duur CO2-herbroek sloat vie de zunnekracht op in de chemiese verbeendingen van et syngas”.

“Disse masjiene is prachtig, umdet et zunlecht direkt ummezet. Et dreeit zoonder elektries of aandere kracht,” zeg Mohammad Asadi, den as et meeste van et oonderzeuk beskreef en methelpet in Salehi-Khojin’s lab.

Et team hef töt non too ne kleane probeeroetvoering van de masjiene in mekaar ezat. Den dut et ook nog. Et gebrok keunstmoatig zunlecht en ne rechtstreekse CO2-welle, zodet de oondervörskers et chemiese verloop köant bekieken en biestellen. Salehi-Khojin hef al een vuurlopig pateant lopen. Geeld vuur et oonderzeuk kreeg hee van et Amerikaanse Department of Energy en de Nasjonale Stichting vuur Wetenskop.

“Wat umvaank angeet; vie hebt 100 veerkaante centimeters van de reaksieversneller broekt,” zeg Asadi. “Det mut wal wat grötter um et industrieel te kriegen.” Hee zut oeteandelik een “zunnepark” vuur zik wat CO2 oet de locht haalt. Bie bie stroomfabrieken en industriële hallen komt kleanere masjienes um öaren CO2-oetstoot op te vangen.

Volgens de oawerkoepelende Klimaatveraanderingsroad is dit soort nieje technologie -ook wal “negatieven oetstoot” of “kolstofopslag” neumd- noodzakelik um slimme klimaatveraandering te stoppen. Earder van et joar oonderskrewen völle laanden in Paries een vuurnemmen um et wearldwied neet mear as twee groad wöarmer te maken. Mer de locht is al zo dikke van alle kolstof det et der groten skien van hef at vie den aanderhalven groad makkelik vuurbie goat de kommende hoonderd joar. Wearldwied lig de temperatuur al 0,9 groad heuger as vuur den industriëlen tied.

Dit is neet et ennigste projekt um kolstofoetstoot te vermeenderen. Mer de meeste projekten zeent gangs um niejen oetstoot tegen te hoolden, terwiel as disse masjiene de kolstof gebrok wat al in de locht zit. “Dee aandere vangtechnieken zeent vake deur en kost ook wier völle ennergie. Ze zöalt dus neet gaauw inzat worden,” meant Doug Vine, ennergiebeleidsanalist en senior ennergieroadslid bie et weenstloze Sentrum vuur Klimaat- en Ennergieoplössingen in den Amerikaansen stoat Virginia.

“A’j ne masjiene hebt dee as fabrikaanten bie et installeren neet tevölle in de knippe keump,” zeg hee, “he’j mear kaans at det der duur keump. Um et oplopen van de wearldtemperatuur tegen te goan, mu’w meardere technieken tegelieke inzetten.”

Salehi-Khojin en kosjotten meant at zin keunstbladmasjiene nog wat te doon geet maken, um at et zuunig is en weanig kost. Det keump umdet ze as verloopversneller fiene deelkes wolfraamdiselenide broekt um et CO2 oet mekaar te trekken. Det is völle goodkeuper spul as platina, palladium of zilver.

Disse samensteelde reaksieversneller, wat Salehi-Khojin zelf maken in zin lab, is volgens umzelf 1000 moal zuniger as standaard versnelwater. “Et materiaal wat zee oetveunden hebt, waarket op twee wiezen met CO2. Um van kolstofdiokside kolstofmonokside te maken, mut een paar skeadkeundige verbeendingen verbrökken worden, mer ook een paar anlegd. Dit stöfke dut det better as vurigen,” meant Larry Curtiss, rekkenkeundig skeadkeundigen van et Nasjonaal Laboratorium van Argonne en metskriewer an dit oonderzeuk. “Et wolfsraamdiselenide plakt een elektron bie an et molekuul en knipt de verbeending tusken kolstof en zoerstof duur. Det was beaide froai lastig um te doon,” beweart Curtiss.

Salehi-Khojin en zinne möage zeukt non leningen en investeringen van boetenof um nen trad wiedter te zetten. “Vie hebt hulpe vanoet de industrie neudig um et grötter an te pakken. leu met fabriekservaring mu’w hebben. Misskien mu’w de moaten aanders doon en et ontwaarp – al det soort dinge.”

Hee meant at ze met een joar of twee of dree de grote verkoop inköant met öar keunstbladtechniek. Curtiss dut et nog een betken temperen: “Ik hebbe bie de ontwikkeling van nieje batteriejen vuur elektriese auto’s bie west. Van waarkplaatse töt echten invoor in auto’s warren vie 15 joar wiedter.”


Duur Emily J. Gertz
28 juli 2016
Welle: TakePart.com

In et Engelse Vootbal geet der nen hoop veraanderen

As iej in Engelaand de skeads anraankt, heb iej vanof noe ne gelle preante te pakken. (foto: premierleague.com)

In et seizoen van 2016/2017 kriegt spöllers dee as achteroet den haals komt tegen spelleaders subiet ne rode kaarte.

De Engelse vootbalboonden Premier League, EFL en de FA hebt zegd at ze gedrag in en um et spel weelt verbetteren. Ze komt met ne hele riegel an nieje regels. Doarmet pakt ze onbeheurlik gedrag an op et veeld.

Oawer de leste veer seizoenen vernömmen Engelse vootbalboonden at gedrag van spöllers en managers tegen spelleaders ‘onbeheurlik roew’ wörden zeent.

Et doel van de regels – respektloos gedrag vermeenderen.

Hier is ne lieste van moatregelen dee as de Premier League, EFL en de FA ankondigd hebt:

Kom iej achteroet den haals of protesteer iej tegen beslissingen, krieg iej van nen Engelsen skeadsrechter ne gelle kaarte. (foto: thesportbible.com)

Verskel met spelleaders

Spöllers kriegt ne gelle kaarte as ze:

  • Zichtboar respektloos gedrag teunt noar spelleaders
  • Boetenzinnig reageert op beslissingen
  • Nen leader rechtstreeks konfronteert
  • Op nen spelleader anvleegt um ne beslissing an te vechten

Beleadigend, grof of kwetsend kuieren of geboaren tegen spelleaders, leawert spöllers ne rode kaarte op.

Spelleaders anraken

  • Ne gelle kaarte vuur neet-aggressief anraken van spelleaders (b.v. um andacht te vroagen).
  • Ne rode kaarte vuur aggressief anvlegen van spelleaders.

Roondum spelleaders

  • Ne gelle kaarte vuur meenstens enen spöller as der twee of mear van een manskap nen spelleader insloett.
  • De FA leg manskappen straf op as ze spelleaders bliewt insloeten.

Gedrag in en roond de baanke

Gedrag van spöllers en vereanigingswaarkers in en roond de baanke en an de ziedliene wörd strakker regeld

  • Spöllers en vereanigingswaarkers mut zik op en roond de baanke hoolden an de Gedragsregels vuur de Technische Zone.
  • Doarbie mut spelleaders zik op professionelen ofstaand van spöllers en vereanigingswaarkers hoolden.

Bericht van de Premier League


Duur Jack Kenmare
20-07-2016
Thesportsbible.com
Welle: http://www.thesportbible.com/football/news-breaking-fa-announce-new-behaviour-rule-that-will-change-things-up-20160720

Zo kön iej vaals spöllen bie Pokémon GO

Pokémon GO. (foto: iflscience.com)

Dokters prezen Pokémon GO umdet et volk in de bene kreeg en boetenshoes (ondaanks as ze vasteplakket an öare smartphones zitt). Völle leu zegnt zelfs op sosjale media at et augmented realityspelleke (augmented reality beduudt umgewingsoetbreaiding) öar van öare nearslachtigheaid en angsten ofhelpet.

Nöast as iej in de echte wearld mut roondwaandelen um Pokémon te vangen, kön iej ook eier zeuken dee as oetkomt as iej ne bepoalde strekke lop hebt. Toch hebt wat Snorlax-achtige spöllers et neudige beweagen umzeald.

Dissen video van Rusty Cage löt zeen wodöanig as iej et GPS-systeem, wat oewen loopofstaand met, op den biester brengt. Ennigste wat of iej neudig hebt is nen platenspöller of nen plafondventilator.

In de video verteelt hee: “As et dreeit, löp minnen Avatar harsenloos roond in kringskes, woermet as mienen reaisofstaand tooneamp en de eier rapper oetkomt.”

Wat oonderskriewers bie den video meant at de GPS neet nauwkurig genog is um dee kleane ofstaand te herkennen, mer et hef de GPS wal bie de benen in wat vuur richting at den spöller kik.

Probeert et zelf mer es, as iej zo onearlike zeent.


Duur Tom Hale
iflscience.com
13-07-2016
Welle: http://www.iflscience.com/technology/people-have-already-figured-out-how-to-cheat-at-pokmon-go/

Wat vuur ne invlood den oorlog op oonze sproake har

Op den Kanadesen Kaarkhof in Hoolten ligt 1394 ummekömmene Kanadese soldoaten. Foto: website Foto Bolink)

Den Tweeden Wearldoorlog was vuur nums heel best. Vuur oonze sproake ook al neet.

In de eerste plaatse maakten de Nazi’s de Duutsers neet geleefder bie völle leu in Nederlaand. Woer as der joarhoonderden lange al wöarde en zegswiezen hen en wierumme oawer den poal eleend wörden, zorgden Hitlers soldoaten at de leu an beade kaanten van de gröppe met de ruggen noar mekaar kömmen te stoan. Vuur nieje wöarde wör der in Oost-Nederlaand neet mear noar Meunster of Hamborg ekekken, mer noar Amsterdam. En Hollywood. Want det köm ook verdan mear op. Et was neet cool mear um “half Duuts” te kuieren. Noa den krieg waarkten disse gedachte nog lange duur. Kort noa den oorlog köm doar nog es de “gelearde” gedachte oawerhen det et slecht vuur keender was um meardere sproaken te learen. Woerumme of dan ne vrömde sproake learen better was, doar hebt ze nooit antwoard op egewen.

Vanof de Duutse kaante wör der in den krieg vanzelfs juust op Hoogduuts ehamerd. Vuur nieje wöarde keken Platduutsers dus noar et Hoogduuts. Ook dit gung nog joaren noa den oorlog verdan. De sproaken gröait aait nog heanig oet mekoar.

Tegelieke vergatten de leu op den doer at öare lokale sproake neet zo lokaal is as ze zelf wal meant. Der wör verdan nauwer noar kleane verskillekes ekekken en neet noar de oawereenkomste. Et besef det vieleu allemoal dezelfde sproake kuiert met eawenzo mooie akseanten was vort.

Ook wör ne grote wöardewelle letterlik oet ewisket: de Jödden. Wöarde as sjoechemsjacheraarjatten, sjoem en gannef kömmen iederene in Tweante aait rap van de tonge. Mer oaweral wörden Jödse gemeenskoppen, dee as der helemoal bie heurden in de samenleawing, bie heupe vort evoord en of eslacht. Den boadem vuur et behoold van öare wöarde was vort.

Is det slim? Noh, mooi is et neet. Mer iej doot der niks an. En met een betjen möaite verstoat vie mekaar nog aait. En de nieje geslächte van beaide kaanten van de gröppe hebt neet de slechte ervaringen met mekaar van vroger. Et kan dus eankel mer de gode kaante wier op goan.

Is Nedersaksies ne sproake?

Joa en nee. Nedersaksies, Nedersaksisch, Plat, Plattdeutsch is neet ene sproake op zik. Better ezegd is et ne gaddering van tientallen net iets verskillende sproaken. Dialekten dus. Mer umdet der ginnen standaard is en et ene oard Plat neet better is as et aandere, magt ze allemoal “Nedersaksiese sproake” heten.

Nedersaksies en Platduuts sproakgebeed
De strekke woer as Nedersaksies of Platduuts ekuierd wörd. (welle: Wikipedia)

Kleane verskillekes, mer wal etzelfde
Der is dus neet ene standaard Nedersaksiese sproake an te wiezen. Toch hebt al dee soorten Plat ongevear dezelfde wöardeskat, woardvolgorde  en zegswiezen. Hier wörd vake oawerhen ekekken. Det keump duurdet de meeste leu eankel kiekt noar oetsproake:

Völle Platsprekkers zegnt: “Veer kilometer wiedterop kuiert ze wier totaal aanders!”
– “Oh joa? Kuiert ze doar Swahili?”
“Nee, mer zee zegt woark en ikke waark.”

De oetsproake is dus heel (Hééél) iets verskillend van doarp töt doarp. Mer de rest neet.

Alleman zegt (met verskillende akseanten) bievuurbeeld: “ik zin groot leefhebber van Wearldsproake’s mooie blog.” Ze zegnt nooit: “Leefhebber groot van Wearldsproake’s blog mooie ik zin”. De woordvolgorde is dus in alle dialekten etzelfde. Vandoar de’j et aait wal verstoat. Want zo heel onbegriepelik is wark neet as iej aait waark of weark zegnt.

Klaankverskoewing
Alle soorten Plat hebt lange leden neet met edoan an een antal klaankverskoewingen. Hollaands, Duuts en Engels wal. Doarduur kleenkt Plat net eawen wat aanders as aandere West-Germaanse sproaken.
1. Oawer verskillende joaren wör et in Duutslaand, Engelaand en Nederlaand mode um nen dreei in bepoalde klaanken te maken. Huus wör in Nederlaand Haa-uus (huis, dus), Hoes wör in et Engels en Duuts Haa-oes (house of haus, dus). Striek wör strijk, strike of streich.
2. De Duutsers veunden et op een gegewen ogenblik neudig um in een antal wöarde van nen -p nen -pf te maken en van nen -k nen -ch. Peard wör pferd, appel wör apfel, skip wör schiff. Maken wör machen. Striek wör streich. En nog nen helen rits an veraanderingen mear.