Nobelprys vör ontdekking van zwöörtekrachtgolven

€ 929.772,- vör Rainer Weiss, Barry Barish en Kip Thorne vör öör Ligo-prove, wuurmet rimpels in de rüümtetyd opspuurd wörden.

Rainer Weiss, Barry Barish and Kip Thorne, winners van den Nobelprys vör Natüürkünde 2017. (Tekening: NobelPrize.org)

Dree Amerikaanse natüürkündigen hebt den Nobelprys vör Natüürkünde kregen ümdat ze zwöartekrachtgolven ontdekt hebt. Dat zint rimpels in rüümtetyd, dee Albert Einstein honderd jår terügge al vörspellen. Dat skrif de Britse krante de Guardian.

Rainer Weiss krig de ene helfte van de 9 miljuun Zweedse kronen, Kip Thorne en Barry Barish krygt de andere helfte. De prys wörd uutreikt dör de Köninklike Zweedse Akademy vör Wetenskappen.

Alle dree de onderzökers hülpen met an et Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatoy (Ligo, in et kört). Dårmet zaggen ze vör et eerst in de geskydenis zwöörtekrachtgolven, verleden september 2015.

Weiss is old-professor Natüürkünde an de Massachusetts Institute of Technology. Hee is bedreven in et upzetten van pröve. Zo dokteren hee ook et plan, et ontwarp, de bekostiging en den uutendelike bouw van Ligo uut.

Zwöörtekrachtgolven? Wastaddan?
Einstein zinne General Theory of Relativity (Algemene verholdingsanname) vörspelt dat der ne kromming in rüümtetyd ontsteet dördat der massa in drükt. As massyve objekte samensmelt, kan dat de kromming veranderen. Hyrdör trekt der golven dör de rüümte, dee zwöörtekrachtgolven nöömd wordt. Tegen de tyd at disse verstöringen by ons zint, vernemt wy ze håste nit mear. Et hef sind Einstein zinne vörspelling nog honderd jår duurd vör wetenskappers nen völer konnen bouwen den as gevölig genog is üm et te vernemmen. Dat is de Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory, kortwev Ligo. Den bevestigen at Einstein et by et rechte ende har.

Kip Thorne, professor theoretyse natüürkünde by et California Institute of Technology is nen theorist. Hee deed onmisbåre vörspellingen åver wo de wårnemming van nen zwöörtekrachtgolf der dådwarkelik uutzaggen en wo y dat teken könt herkennen in de inzamelde barg an informasy.

Barry Barish, old-natüürkündigen by et California Institute of Technology (nu met pensiun) kreeg de prove van de grond. Tuun as hee et in 1994 åvernöm as tweeden direktör, güng et projekt nog håste in ’n askenemmer. Barish wüs de beslissers ümme te köyern en leaden de bouw in 1999 en de eerste mettingen, dree jår later.

Aerial views of Ligo’s Livingston Laboratory
Lochtfoto’s van Ligo’s Livingston-Laboratoriüm (foto: LIGO.org)
Uutendelik wör et ene van de gevöligste detektoren up de wearld.
By ne persankondiging verklåren Weiss dat et tellefongesprek vanmorn “gewaldig mooi” was. “Dit is vör my ne erkenning van et wark van ongevear 1000 löö. Der zit ja 40 jår denkwark in üm ne rimpeling up te vangen… en lankzaam an de technyk an te skarpen üm et endelik vör mekaar te krygen.”

Weiss kon de wårnemming eerst nit gelöven. “Et hef ons twee månd kost üm te gelöven dat wy toch echt nen zwöörtekrachtgolf zeen hebt.”

Et dreetal wör al länger tipt as mögelike Nobelpryswinners. Et prikkelt et vörstellingsvermogen van et volk slim. Et vernemmen van zwöörtekrachtgolven, dat al in 2016 bekendmaakt wör, is et höögtepünt van honderd jår wikken en weagen. En 25 jår bouwen an instrümenten dee zo akelig gevölig zint dat ze ne ofwyking könt vernemmen van één-duzendste van nen düürsnee atoomkern langs ne laserstråle van 4 km.

Zwarte geater
De wårnemming bleek ne botsing te wean van twee zwarte geater. De wetenskappers lüsteren op twentigduzendste van ne sekonde wu twee onmündige zwarte geater (een 35 mål zo groot as de zünne, den anderen yts kleaner) üm mekaar hen dreyen.

An et begin van de gebüürtenis, leazen de wetenskappers an öre berekkeningen wu as stearns verdwynt: de twee objekte dreyen 30x per sekonde üm mekaar. An et ende van de 20 millisekonden was dat 250x per sekonde, vördat ze up mekaar klappern en een donkere samensmelting achterlöten.

Der hülp nog nen veerden wetenskopper met an Ligo, den Skotsen natüürkündigen Ronald Drever. Den köm verleden meart, 18 månd nå de ontdekking, uut de tyd an de gevolgen van demensy. De Nobelprys wörd normalerwyze nit nå et starven tookend.


Welle: The Guardian
3 oktober 2017

Den Twentsen insluup-R: ünyk in Nederland?

Foto-opname: Erin Nielson/YouTube.

Den klank wuur y löö in Nederland et slimste met upporket, is met avstand den R. Volgens wetenskapper Koen Sebregts, den as der up avstüderen, sprekt wy den by mekaar up wal 20 verskillende wyzen uut. En wy hebt allemål starke vörkören wu as et müt.

Vör zyn onderzöök richten Sebregts zik up 6 steaden in Nederland en Belgye. Dår drünk hee koffy met willekürige löö en lööt hee ze verskeadene zinnekes vörleazen.

Jammer genog spöllen zik dat allemål buten et Nedersaksyse deel van Nederland av. Toch löt hee zinne slotsommen der wal up slån. As hee nu in Enske of in andere Nedersaksyse steaden koffy drünken har, was üm nog wat moois upvöllen:

In Twente (en vaste ook wal dårbuten) köyert de löö non-rhotys. Dat wil zeggen dat ze (in de meeste gevallen) den -r nit uutsprekt as hee nå nen klinker kümp. As vörbeeld: darteen jår wörd uutsprökken as datteen joaah.

Dit is nog nit zonne grote verrassing. Wat dan wal? Dat et Twents, lyk as et Engels, nen linking en intrusive -r kent. As nen -r in ne lopende zinne tüsken twee klinkers kümp, wörd hee vör et gemak toch maakt. Dissen -r verbindet de twee klanken an mekander. Dat skealt een mål stottern. Dat wörd mooi düdelik as wy et vörbeeld van hyrbåven der by pakt en uutbreadt: hee is datteen joa-R-old.

Nog vrömder: in een paar wöörde kümp der inenen nen -r by in, dee helemål nit by et woord höört! De insluup-R!

In et onderstånde filmken van Travelling Twents zint disse sprekwyzen good te vernemmen:

Vanof 1:01 minüte wörd der zegd:
Wy goat nu nå(r) de vogelkykhütte. Den is de(r) spesiaal too-R-ezat, ümdat in dit nye natüü(r)gebeed hele spesiale vogels, dee up de rode lyste ståt, hy(r) good terechte könt…

En op 1:12 min:
Wuurümme gå-R-y nu met up zonne tuur?

Ümdat et skynbår lastig is üm rechtstreeks van ne å når ne y te springen, drükt nen düürsnee Tükker der nen -r by tüsken. Zo hoov y nit te stoppen met gelüüd maken en kön y den -r bruken as treaplanke um makkelik van klank te wesselen.

Ook in de Twentse regiosoap Van Jonge Leu en Oale Groond reagent et insluup-r’en, te hören in et filmken hyronder. Wy geevt hyr vör ons egene löye gemak één vörbeeld.

Op 15:15 min:
Ik zea-R-allenig…”

En up 17:12 min in datzelvde filmken wörd et helemål bont. Dår verandert Minie et zinneke “as hee nu…” in “arre nu“.

Mer dat hef wyr ne andere oorzaak en is wyr een ander verhaal.

Zo skier, zo mooi, zo lief. Saksen kent gin wöarde vuur leefde?

“Langs de spieren in heur nekke, over heur fluwelen vel, striek ik zachies met ien vinger… Zo skier, zo mooi, zo lief, blief toch eben asteblief.” – Daniel Lohues

Et is Valentiensdag. En nee, an dee onzin doo iej vaste nit met. Mer toch is et ne mooie geleagenheid um et der es oawer te hebben.

Van leu dee as Saksies kuiert, wörd vake beweard at ze neet heel skeutig zeent met kuieren oawer öar geveul. Zeker neet vuur aanderen. Mer det iej et geleefden mekaar neet heurt zeggen, beduudt neet det ze et mekaar neet zegt as iej der neet bie zint. Det geet oe gewoon niks an. As iej de döppe en de oren es good lösdoot, kom iej nog wal wat tegen. Hier zet wiej der een antal op de riege.

 “O, oalen, griezen toren,
Ik heb’ oew toch zoo leef.
Doarumme he-k eschreven
An oew nen innigen breef.”

Wee keant der Johanna van Buren neet? Disse Healdernse dichteresse was bekeand um öare leeflike, beskouwende dichtstiel. Ik heb oew toch zo leef kleenkt toch eawen aanders as iej loopt mie nog niks in de weg.

ik mag oe zo gearne lieden kleenkt ook lange neet zo onbenullig as “as et neet bevaalt vernem iej et wal”. Zol et dan toch aanders wean as wat ze oe gearne loat geleuven?

Et van Hollaands oawer enömmene ‘Ik hool van oe’ zal de meesten neet heel gek in de oren klinken. En ook in Noord-Duutslaand weet ze in dit oolde volksleedken al heel best wo as et waarket:
kom doe om middernacht
Kom doe klok een
vader slöpt, moder slöpt
ik sloap alleen…

Tusken zeggen en loaten maarken is ook heel wat te doon. Det zit um vuural in kleane dinge. Wat det angeet zeent de Saksen kampioen. Misskien hebt ze oe de leefde al lange verkloard, mer zat iej gewoon zelf te sloapen. Dus skea mer oet met doon as of Saksies eankel mer onbenullig is. Wiej weet wal better.

En doar zi’w mirakels wies met.

De Apartheid van Nederlaand

(foto: Google Arts and Culture)
(foto: Google Arts and Culture)

Éen laand, éne sproake. Makkelik toch? Op papier wal. Mer der is op de hele wearld nit één laand te veenden woer as det zo is. Zal ook nooit zo worden.  Mu’j de leu in Papua Niej-Guinea es met ankommen. Ineens 830 verskillende sproaken met unieke kennis oawer de umgewing en kiek op de wearld in n askenemmer!

In Nederlaand zi’w op de skolen ook akelig harsenspeuld met dee gedachte. Leu köant zik nauweliks aanders vuurstellen. Ze wordt zelfs krang of bange, a’j ze der op wiest at Nederlaand veer inheemse sproaken hef. Vake begint ze dan iets te sputteren oawer Freeske toostaanden of zo. Of ze oawerskreeuwt oe met een bibberend vingerke: “Mer wiej mut wal allemoal verstoanboar wean!”

Dom genöal. Want verstoan kö’j learen. Helemoal as de sproaken zo kort bie mekoar ligt as hier. Leare vie allemoal meardere sproaken verstoan, dan maakt et nit oet wat iej kuiert. Seempeler (en earliker) kan nit. “éen laand, éne sproake” is dus ten eerste al neet vuur mekoar te kriegen en ten tweede ook nog es hartstikke slecht, want et drif leu oet mekoar. Et trekt de ene geludenreeks vuur op aanderen. En zo kriegt sprekkers van dee ene geludenriegel meer anzeen.

Der hef ook mer ene groep baat bie: de sprekkers van dee ene sproake zelf. In oons geval dus Hollaanders. Imperialisme doot ze nit mear an, det kan in dissen tied nit mear. Behalve met sproake. En op zonne wieze hooldt ze et ook in staand. As iej keender in et ene leart leazen en skriewen, hebt ze möaite met de aandere sproaken. Dee liekt dan eankel mer lastig. Dus kiest ze mer lewer vuur dee ene sproake.

As iej doarbie ook zorget at alle instituten en media eankel in de ene sproake te kriegen zeent, kö’j zeggen: “zee’j non wal? Dee ene sproake he’j völle meer an!” De makke sköapkes nikket allemoal van joa en leart et öare keender. Met dik akseant, want iej köant oew egene sproake nit zo mer oetzetten. In de eentalige media wörd ook det akseant nog es fein vuur gek ezat. Of nog slimmer: ondertiteld. Want “Wiej mut allemoal wal verstoanboar wean!” Zo he’w et kringske roond.

In Zuud-Afrika (11 offisjele sproaken) hebt ze de Apartheid der achterhen edoan. In Nederlaand besteet he nog steeds. Op sproaknivoo. Oonderling magge wiej wal aanders kuiern as Hollaands, en der ook mooie oolderwetse boerenoawenden met ofdreein. Kö’w zelfs subsidie vuur kriegen. Skappelik! Mer zo gaauw a’w et serieus, nuttig en institusjoneel in weelt zetn en der meer anzeen vuur weelt, dan mu’w toch eawen normaal doon.

Ne Leidense oonderzeukster skreef begin 2017 at iedere sproake steet of vaalt met de wil van de sprekkers um et duur te gewen. Mer ook um der oe hard vuur te maken. Wat wil iej? Anpakken of achteroawer lönnen?


 

Duur Martin ter Denge
5 februwoari 2017

 

Et kan wean at Mount Everest van heugte veranderd is

Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)
Ik heb oe in de smiezen, barg! (Daniel Prudek/Shutterstock)

Wiej weet et nog nit zeker, mer de Everest (Mount is gewoon barg) kan een betten krumpen wean. Of gröaid. Nepalese en Indiase onderzeukers doot dat noe bekieken.

Volgens onderzeuksleader Swarna Subba Rao geet et sentrale Indiase kaartenkantoor noar de heugste top van de wearld. Ze wilt nog es noakieken of hee nit een luk in de heugte of noar dealten kömmen is noa de leste eardbewingen.

“Wiej weet nog nit wat der an de hande is, der is nog gin verslag van,” zea Rao tegen BBC News. “Wat onderzeukers meant at hee slunken is. Mer wat leu beweart juust at hee opkömmen is.”

Um dat noa te goan, doot ze de kommende moanden GPS-mettingen en brengt et nauwkurig in kaarte, veurdat ze oetsloetsel geaven könt.

Op dit ogenblik meant ze at Everest 8848 meter hoge is. De verandering zal woarskienlik nit meer wean as een paar sentimeter.

Mer huw eawen, wo verandert bargen inenen van heugte? Meesttieds sliet ze op den doer sowieso al iets van boaven, mer as der mer nen harten eardbewing kump is dat ok al genog.

De onwieze eardbeving van 2015 kan der krachtig genog veur ewest wean. Binnen 45 sekonden skeuf nen streppel van 30 kilometer breed van de Himalajaanse heufdeardplate op et oosten an met 3 kilometer de sekonde. Bie mekaar 135 kilometer dus.

Doar köm flink wat land bie lös. Delen van de strekke verdwenen ondergronds, anderen rezen op. Wat delen kömmen zelfs wal 9 meter in de heugte.

Ziedwearts wör der ook genog sköaven. De heufdstad Katmandoe verskeuf dree meter.

Satellieten toertieds leuten ginne verandering in de heugte van Everest zeen, mer de gelearden twiefelt doar noe inenen an.

Wiej weet dus nog nit of wat veranderd is, en wat de verandering kan wean. Op dit ogenblik weet iej dus net zovölle as wiej. Sorry.


Duur: Robin Andrews
26  januwoari 2017

Welle: iflscience.com

Mynwarkers ontdekt skip met € 8,5 miljuun an gold

ORANJEMUND/NAMYBYE – Diamantdelvers dey net buten de küste van Afrika warken, hebt ne skat ontdekt; een skeypswrak van 500 jår, met ne dikke € 8,5 miljuun an gold an boord.

Volgens de mynwarkers hef et skip met Bom Jesus (Goden Jezüs) nen topasseliken naam, want et is vuyr öör een geschek uut den hemmel.

Et skip wör in april 2008 ontdekt duur eerdkündigen van et mynbouwbedryf De Beers. Et lig net uut de küste van et Namybyaanse Oranjemund.

Dr. Dieter Noli bekik een vöörwarp. (foto: Dieter Noli)
Eerdkündigen Dr. Dieter Noli bekik een vöörwarp. (foto: Dieter Noli)

Et skip kömp uut de Golden Tyd van Portügal, in dey tyd ne kolonyale wereldmacht. De Bom Jesus vertröyk uut Lissabon rond 1533, under Francisco de Noronha. Underwegens når India verdweyn et skip zunder spuur. De hebbenswerde skat was verlören.

Dit was nit et ennigste wrak wat de mynwarkers vünden. Ze musten een zoltmeyr dröygleggen. Terwyl at et water weglöyp, kömmen der nog meer verlörene skeype bloot.

Toch was Bom Jesus et öldste. De untdekking köm nit van den eynen up den anderen dag: de mynwarkers vünden al längeren tyd vrömde holtdeylen en andere zaken up et strand. De echte gold- en ivoorskat köm tevöörskyn nå at de mynwarkers åwer ne wekke tyd tonnen zand weghalen.

De untdekking van de Bom Jesus wörd nu al et meyst belangryke skeypswrak aller tyden nöymd, üm de leeftyd en de onmündig ryke skat an boord. De ümgeving is uutröypen töt UNESCO Kültüreyl Arfgood Under Water.

De skat van de Bom Jesus besteyt uut werdevulle zaken van åwer de heyle werld, zo as ivoor uut West-Afrika, Duytse kopperblükke, en goldmünten uut Portügal, Spanje en Veneysye.

Een kanon en goldene münten. (foto: Dieter Noli)
Een kanon en goldene münten. (foto: Dieter Noli)

Dårby vünden ze nog zilvermünten, messen en hoogwerdige zwörde, en persöynlike egendommen van de bemanning. En de åwerblyfselen van de bemanning zelf. Wydters vünden ze nog sternkündig gerei, kompassen, bronzene skålen en lange meytalene pöle vuyr steyvigheid van et skip.

Goldene münten uut et skeypswrak. De meysten zint nog zo good as ny. (Foto: Dieter Noli)
Goldene münten uut et skeypswrak. De meysten zint nog zo good as ny. (Foto: Dieter Noli)

Arkeoloog Dr. Dieter Noli zee at de Namybyaanse regering de skat zal upeisen. Et lee ja binnen öre grenzen. Et is een vast gegeyven at de skat når de regering geyt an wey et strand höyrt.

Nen mooien stert an disse reygel is: as et skip ne zeykere landsvlagge har by tyde van undergank, höyrt dey skat an det land. De Portügeyse regering hef zik höffelik upsteld. Namybye mag et holden.


Welle: thevintagenews.com

Riessen-Hooltense politsie weageren Saksiese sproake

riessen-hooltn-diskrimineert
De gewraakte oetwesseling met de Politsie Riessen-Holten. (Foto: Gea Santema)

RIESSEN-HOOLTEN – Verleden zoaterdag kappen de lokale tak van de politsie op slim boerse wieze ne ernst-meande melding op öare Facebook-ziede of en weageren der op te sprekken. Umdet et in et Saksies was.

As betrökken börger neamp de Riessense Gea Santema (50) vaker et vuurtouw um der beambten bie te halen. Nedersaksies is ene van de meestbroekte sproaken in disse gemeente. Umdet Santema Saksies as eerste sproake hef, dachen zee der gin twee moal oawer noa en skreef zonder biebedolingen ne vroage in de lokale Riessense variant. “Det keump mie non eenmoal et lechtst van de tonge.”

“De gemeente löt der zik op vuurskriewen det ze ja tweetalig zint, met zelfs een brödjen an et gemeenteloket det ze Nederlands, Twents en Sallands könt. Dan mag ik toch hoppen at de lokale politsie doar ook normaal oawer kan doon.”

Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)
Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)

Oawer den zöl
Vanoet de gemeenteroad wör der bevestigend reageerd at Riessen-Holten zik offisjeel dreetalig löt neumen: “Vie zeent der vuur een poar joar met begunnen um leu met Saksies as eerste sproake letterlik ‘oawer n zöl’ te helpen bie de gemeente. Völle leu kuiert non eenmoal makkeliker Holtens of Riessens. Det mut gewoon können, ook an de loketten.”

Toch leup et anders. Ondanks de landelike slagzinne Waakzaam en Dienstbaar bulken de behearder der on-Riessens hard oawerhen, zonder inholdelik te kieken. Een bliek van weanig inleavingsvermeugen en slechte integrasie in de Nedersaksiese kultuur.

In et antwoard wees de Facebook-behearder op de hoesregels. Doar steet in at der enkel in de Nederlandse sproake skrewen worden mag. Disse landelike regel lik vuural bedoold vuur delen van et land woer as ne flinke groep leu met ne immigrasieachtergrond wont. Begriepelik, want et is gin doon um alle boetenlandse sproaken bie te holden.

Mer de 1,8 miljoen leu in Nederland dee as zik makkeliker in de inheemse Saksiese sproake oetdrukket bie de lokale loketten, wordt hierduur an de kante sköawen. “Ze hooft nog geheels nit in et Saksies wierumme te skriewen, as ze mer de möaite nemt um et te verstoan,” zea Santema.

Diskriminasie
Oet noavroage bie et meldpunt vuur diskriminasie blik at de Algemene Wet Gelieke Behandeling hier gin recht sloetend wierwoard op hef. Nen metwarker van et meldpunt, zelf nen Broabantsen Tukker, wees der op at et Saksies nog aait ginne riekssproake is. Terwiel as oet onderzeuk van de Provinsie Grönningen blik at et an genog eisen doarvuur voldut.

Hee zea doarbie at de metwarker van de politsie der desondanks normaal op har können reageren. “As nen Surinamer argens weagerd wörd um zin aksent, kan hee doar melding van maken op grond van ras.”

Grötter probleem
Santema maken ne skarmopname en plaatsen et in Ech Riessens, ne Facebook-groep vuur de Riessenstalige online gemeenskop met oawer de tweedoezend leden. Binnen korten tied steunden der 57 reaksies. De meesten harren weanig begrip vuur et gedrag van de Facebook-behearder.

Ene van de leden, den as ook bie de lokale politsie is, reageren: “Hier he’j nog wa ne bosjager (Riessens vuur politsieman -WS) den as wa Riessens döt.” Ook aandere lokale politsieleu skrewen at de leu mer gewoon met vroagen bie öar kommen mossen. Terwiel as dit bie de Riessenders wal wat moodsröste gavven, is et ginne stelselmoatige oplössing van et gröttere probleem: dat Nederland veer leawende sproaken hef, dee as nog altied ongeliek behandeld wordt.

Erkenning
Volgens Saksies-kenner en anjager Martin ter Denge hank de erkenning vuural van de leu zelf of: “Et wörd tied at vie in Nederland es minder krampachtig oawer onze sproaken doot. As vie wilt at et vanzelfsprekkend wörd, mut vie et zelf ook stelselmoatiger zo gebroeken en onze stea opeisen. Gewoon kuieren. Met iederene. Nit koste wat kost, mer wal met oawertuging. Anders zölt leu et nooit vuur vol anzeen. Zelf anpakken. Vake zi’j te bange.”

Gin verskil
In een tellefongesprek met et landelike politsienommer zea een metwarker at et gin verskil zol mutten maken. Den metwarker zelf versteund tuskenbeade heel best Saksies. Doarumme zollen sprekkers van et Saksies et nit howen te loaten.

Wat de politsie der stelselmoatig an doon wol, maken ze neet dudelik. Töt dee tied is et wochten töt oonze sproake duur de regearing noar een heuger plan tild wörd.

Good niejs vuur zoepzäkke – vorskers oontwikkelt alkoholvervanger

Action Press/Rex Features
Action Press/Rex Features

Hey Brakjanzen! Good niejs. Ne plearparty hef meestentieds ne boonkende kopzearte en jengelende spiejeritus as gevolg. Mer duur vervangers vuur alkohol kön iej binnenkort partymachen en roes hebben zoonder rouw.

Wee zik op nen vochtvroliken oawend noa een tweede mixdreanken töt nen daarden of veerden löt oawerhalen, krig vake den aanderen dag de rekkening: ne fleenke kater met et hele pretpakket an kopzearte, zweten en duurloop, woer as iej nog wal twee deage plezeer met köant hebben. Dit joarhoonderden-oolde probleem kan binnenkort töt et verleden heuren. Nen Britsen gelearden hef stöfkes oetdacht dee as op alkohol liekt, mer zoonder de vervelende biewaarkingen.

Professor David Nutt, Neuropsycho-pillendreeier bie et Imperial College van Londen hef stoffen oonder den naam “alcosynth” maakt dee as de positieve biewaarkingen van alkohol noabootset, zoonder det iej der den aanderen dag todderig van zeent. Op 90 stöfkes hef hee inmiddels pateant anvroagen.

Twee van disse waarkstöfkes geewt völbeloawende oetkomsten en wordt op dit ogenblik nog nöader test, leut Nutt de Britse kraante Independent weten. As et an um lea, zat tegen et joar 2050 in alle alkodreanks zin stöfke, in stea van etanol.

Neet-giftig roesmiddel
Nöast janeawer en whiskey konnen volgens um in et vuurliggende mixdreanks zoonder problemen dreunken worden. Zoonder skade an et härte en den leawer wat iej bie alkohol hebt. Et nieje roesmiddel zol volkommen gifloos wean.

“Vie weett al nen hoop oawer de waarking van alkohol op de harsens. Det hebt vie de leste 30 joar good noavorsket,” verkloart den farmakoloog. Rechtevoort weett vie woer as de positieve biewaarkingen in de harsens vandan komt. De nieje stoffen köant dee ook wier ansprekken, en de verkeerde delen umzealen.

Nöast roken en zwoarhead is alkohol ene van de grötste risikofaktoren vuur zeektes en staarfgevallen. Nutt meant at de leu verdan drokker wordt met gezoond leawen en det binnenkort den klassieken alkohol taboe wörd. Den wetenskopper meeldet at de draankindustrie zik hieroawer al tien joar de harsens pienigt. Töt non too wussen ze nog gin oetvlocht.

Verbetterden “Alcosynth”

Al vuur vief joar terugge gavven et al de eerste berichten at “Alcosynth” oonderzocht wör. Toen warren ze vuural drok met stöfkes dee as bie Benzodiazepine of zelfs Valium heuren. Dee harren wier aandere biewaarkingen en nog iets aanders: ze waarken slim verslawend.

De niejste middelkes stoat wied van disse stofgroep. De formules wordt akelig good bewaakt in verslöttelde kasten. De strenge vuurskriften vuur geneasmiddelen vuurkomt at den eersten besten halfbakken barman zelf met katerloos bocht ankeump.

De eerste tests stemt Nutt tevreaden: zinne middelen hebt ne inbouwde beperking. Iej köant der ginnen oawerdosis van innemmen. Iej köant zoepen wat iej weelt, iej wordt neet slimmer dikke as van vief glazen staarken draank.

Samen met nen koppel aandere gelearden probeert Nutt non de Britse regearing umme te kuieren. De gevoaren van de nieje stoffen zeent wezenlik meender as dee van oonzen hudigen alkohol.


Duur Mario Lips
25 september 2016
Welle: Die Welt

Kannabis veunden in vikinggraf

 

thevintagenews.com
thevintagenews.com

Ene van de vrouwleu in et Oasenbaargskip har een klean learen buulke met wiet. Gelearden krabbet zik achter de oren wat zee doarmet mos.

Et graf van Oseberg (Oasenbaarg) keump van 834 noa Kristus en wör roond 1904 wier lös greawen. Et is et riekste graf wat ooit van de noormänne veunden is. In et graf lea een skip met doarin twee vrouwleu. Ene van roond de 50 en ene van roond de 70 of 80. Ze kregen wiedters nog zeuwen bedden, verskeaidene wöawene kleden, ne riek opsmukte striedwaage en veer peardesledes. Der leaden ook butte van deers bie in. 14 of 15 pearde, veer heunde, ne koo, ne bolle, ne zaagbek (ne oard eande) en ne hooltsnippe. As iej noagoat wo lange as et der al leagen har, was dit slim good bewoard.

Et Oasenbaargskip (thevintagenews.com)
Et Oasenbaargskip (thevintagenews.com)

Skienboar zorgen et dichte klei en vennelaand vuur ne gode ofsloeting. Bie de oetgreawing veunden gelearden nen emmer met appelen dee nog rood warren, nöast karsen en blaauwe beazen. Wiedters tröffen ze nen knobben rezen stoetendeeg wat misskien wal een ofskeaidsgift was: iets wat de dames meteen noa ankomst in Walhalla ofbakken konnen.

Mer de meuiste puzzel is de twee vrouwleu. Wee warren dit? Ze mut froai vuurnaam ewest wean um zonne groowe te kriegen. Gewone leu kregen ginne growe in een skip of met zovölle mooie spullekes. Ze mut dus hoaste wal bie et geleuf of besteurlik nen dikken vinger in de pap had hebben. Et is neet dudelik wee van de dames et meeste te vertellen har.

De ene vrouwe was grötter as de aandere. De euldere vrouwe kreeg good etten en gung op de 80 an. Froai oold vuur ne Vikingvrouwe. De aandere was 50 joar. An öare butte te zeen, harren ze al fleenk wat met emaakt. De euldste har verskillende kwoalen. Annemmelik is at zee an kaanker oet de tied kömmen is.

Learen buulke met wiet

Een learen buulke wat de euldere vrouwe vaste har, treuk fleenk den andacht um wat der in zat. Duur öare zeekte mut zee fleenk zearte had hebben. Doarumme wör annömmen at zee hennep gebreuk as pienstiller. Umdet zee misskien ook iets van ne religieuze leadster ewest har können wean, mag de kannabis ook in bepoalde rituelen broekt wean.

Kannabis. (thevintagenews.com)
Kannabis. (thevintagenews.com)

De Noormänne wussen mirakels good wat vuur plaanten vuur wulke zaken hulpen. Wat plaanten warren good bie bepoalde zeektes of um de zearte te verlichten. Aanderen warren wier good vuur de oontspanning of verdeuwing. Zo as kannabis.

En dan is der nog ne logiese oetleg: hennep is bekeand um de staarke vezels. De vrouwleu konnen der wellicht in et hiernoamoals kleare of touw van maken.


Welle: thevintagenews.com

5 bewiezen at panda’s eagenlik kukens zeent

Et is een groot woonder, mer de panda is neet länger mear ne ‘bedreigde’ deersoorte. Det hef den zwartwitten knuffelbear nauweliks an zikzelf te daanken. Et deer heuld neet van seks, vret ongezoond en is zo troag as dikke driete duur nen trechter.

Panda in boom wolong sichuan sjina
©WWF/Bernard de Wetter

Toen as op 4 september de panda van de stoatus ‘bedreigd’ noar ‘kwetsboar’ gung, gung bie deerleefhebbers oaweral de vlagge oet. Want wat hef et de leu knooien kost! De Panda is, nöast de dodo, et beeld wörden van deersoorten dee as een heandke hulpen worden mut. Bie de dodo köm det te late, mer bie de Panda hef et een groot oonderskead maakt.

Et gef rechtevoort 17 perseant mear panda’s as vuur tien joar terugge. In 2014 bleek at der in Sjina wier 1850 panda’s in het weeld leawt. Toch dut den döl doar zelf neet völle vuur.

1. Hee vret van kaant of an

De panda lust in heuwdzaak bamboe. Jonge skötten, bladen en stellens. 99% van zin dieet besteet oet disse stekige plaante. Det is aanders neet zo slim, mer den zwartwitten loebas hef doar et lief helemoal neet noar. Et is ja nen bear. Dus hee hef de vertearing van vleasetters. Doarumme haalt hee mer 20-30% nuttige stoffen oet bamboe. Um doar toch van te leawen, mut hee dus wal 20 kg bamboe op nen dag vortknagen. Doar is hee iederen dag 16 uur drok met.

2. Hee wil der neet op, zee mag et neet lieden

Pandavröwkes wordt mer twee töt dree deage in et joar leups. Of tochtig. Wo neum iej det eagenlik bie panda’s? Et männeke mut der ook mer net op det ogenblik kloar vuur wean. En et geval wil det as ze in ne zoo wont, öar de lust kompleet vergeet. Doarumme zeent de panda’s rechtevoort ofhaankelik van de KI.

3. De jongen köant helemoal niks

As et dan oeteandelik toch lukket um et vröwken drachtig te kriegen, keump doar meestentieds mer één joonk oet. En det kan absoluut nul komma nul niks. Ze zeet niks en weagnt mer 180 gram bie de geboorte. Met 130 kilo is de moo dan 900x grötter. Verhooldingswies mut iej et oe zo vuurstellen dat oew moor bie oewe geboorte ongevear 3600 kilo zol weagen. Leawensgevöarlik vuur den kleanen ook nog. De eerste 18 moand köant ze neet zoonder öare moor.

4. Hee is zo troag as dikke driete

Duur nen trechter ja. Hee kan heel eawen op de achterste bene stoan, mer det heuld hee neet lange vol. Det keump ook umdet hee standaard te zwoar is. 135 kilo is oonder roofdeers neet eens zovölle, mer hee hef zwoare butte. Zowat twee moal zo zwoar as aandere deers van zinne grötte.

Hardlopen dut hee ook neet gearne. Hee kan een betken hobbelen. Mer det is niks as iej et nöastlegt nöast zinnen neawe, den zwarten bear, den as wal 60 kilometer in et uur kan lopen.

5. Hee kan et etten neet veenden

© WWF / Susan A. Mainka
© WWF / Susan A. Mainka

Et kon oe wal bieten! roopt leu vake as iej iets zeukt terwiel as iej der gewoon nöast stoat. Zo geet et de panda ook. Mer den kan et dan ook echt neet veenden. Hee herinnert zik een heel paar vaste steas woer as hee earder etten veunden hef. Oonderweg doarhen kik hee neet op of umme. Ook neet as der oonderwiel al etten op zien pad ligt. As iej um dus dee stea veraandert, hef hee een probleem.


Welle: wibnet.nl