Doar köant wiej wat van learen: Welske sproake krig een miljoen sprekkers tegen 2050

Een plaatsbrödken in et Welsk, wat internasjonaal vuural bekeand steet as of der ne katte oawer een knöpkesbröd waandeld is.

Terwiel as Platsprekkers in Nederlaand met een slappe oetvlochten smiett as “leart de keender mer Engels, doar hebt ze völle mear an as Plat,” doot de leu in Wales der zelf ofstaand van, löt de BBC weten. Op et waark krieg iej ja net zovölle terechte in de ene sproake as in de aandere, as iederene deezelfde sproake keant.

Doarumme hef den eersten minister van Kumrië (zo as Wales in et Kelties heet) ezegd op et Eisteddfod, een festival vuur Welske kultuur, at der nen miljoen Welske sprekkers mut wean tegen 2050. Carwyn Jones benoadrukken et belang van et waark, de familie  en den vuuroetgaank as andachtspeunten.

Alun Davies, de Welske sproakminister, gavven too at et “een met opzet roosklurig” doel is, terwiel as Plaid Cymru’s Sian Gwenllian de ankondiging “wier nen keunstgreep” neumen. Toch is et priezensweard at der leu op hoge steas zovölle wearde hecht an öare sproake. Mennig Platsprekker in Nederlaand zol der good an doon um et doar es wat van of te kieken. Bie oons blif et meestentieds bie noodropen at oonze sproake vergeet, terwiel as der nums de peddels pakt en begeent te roeien.

Ne telling in 2011 leut nen val in et antal Welske sprekkers zeen van 582.000 in 2001 noar 562.000, ongevear een op vief inwonners. In vergeliek hef Tweants ongevear 630.000 sprekkers, wat mer een heel klean deel is van de 4 of 5 miljoen sprekkers dee as et Nedersaksies bie mekaar hef. Met oonze Duutse noabers der bie. Toch weelt oonze leu nog aait neet wiedter as öar egene döarpke kieken en neumt et Plat van vief kilometer wiedterop “totaal aanders”. Doarduur bestoat der hoonderden ofslöttene heemkeundeklubkes, dee as zik bleend staart op öar egene dialekt van 50 joar terugge en dee as allemoal egenhaandig et rad vanniejs probeert oet te veenden. Ze zollen der good an doon um der es wat vaker bie mekaar achterhen te kieken.

Oet van ooldsher Welske gemeenskoppen trekt jonge leu vort vuur waark, terwiel as legere huzeprieze wier volk antrekt wat de sproake neet keant. Bie Wearldsproake hebt wiej dat vaker heurd.

Ministers dee as verleden moandag et Welske parlemeant bie mekaar reupen in de National Eisteddfod in Abergavenny, Monmouthshire, neumen juust ne gröai in de vroage noar Welsk oonderwies as ne readen um positief te deanken. Ook in et Nedersaksiese gebeed wörd alverdan mear um Plat op de skolen evroagen en bie oonze noabers gebuurt det mangs al.

Op zes peunten wörden vuurstellen maakt:

  • Planning – wodöanig maakt wiej de Welske sproake een vast oonderdeel van et dagelikse leawen.
  • Dageliks leawen – roopt leu op um Welsk te broeken en respekteert dee wat et doot.
  • Oonderwies – wodöanig krieg iej dee leu an et Welsk op skole, in et heuger oonderwies en in et volwassenoonderwies.
  • Volk – de sproake duurgewen an de keender en et broeken op et waark.
  • Hulpe – met wöardebeuke, digitale middelen en media in et Welsk.
  • Rechten – wetten opstellen dee as Welsk nen offisjelen stoatus geewt en zorget at et broekt blif worden.

“Wiej zeent een greuts tweesproakig laand,” zeg Jones. “Wiej hebt et volste vertrouwen at et gesprek wat wiej hier vandeage anzwengelt oons helpet um de sproake te loaten gröaien, zodet et wier een leawendig deel van oonze gemeenskoppen wörd.” Oonderwiel hef Nederlaand veer sproaken, mer wiedgoande hulpe van de Nederlaandse regearing blif oet. Behalve vuur et Freesk, umdet de Freesken gewoon mear met nen voest op toafel dörft te houwen. Nen oproop vuur RTV Oost van de Tweantse Europarlementariër Annie Schreijer-Pierik um wat met oonze sproake te doon is nen trad in de gode richting. Toch is et dan wier kenmaarkend vuur oonze sproaksituasie at den oproop in et Hollaands was. Zelfs den grötsten Platfanaat dörft in et openboar nog aait gin Plat te kuieren.

Freeske woarskouwige vuur den hoond. Zelfs a’j gin woard Freesk verstoat, begriep iej et wal.

Oonderwiel kleenkt in Wales striedlustige geluden. Davies: “Et is ne grote oetdaging, mer dee köant wiej an, umdat wiej vanoet een krachtig oetgaankspeunt oetgoat.” In Nederlaand goat der ook regelmoatig stemmen op um wat met oonze sproake te doon, mer dan zeet leu meteen al nen hoop bearen op de weg. Nums wil wat inleaweren, umdet ze allemoal meant at zee et beste Plat kuiert. En dan geet et met kuieren hen.

De Welske regearing deed vuur dree joar terugge een oonderzeuk noar de “nasjonale kuierieje” oawer et broeken van de Welske sproake, noa de oetslag van dee telling. Jamie Bevan, vuurzitter van de Welske sproakroad Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, zeg at der seend dee tied völle plannen maakt en oetgewen zeent, mer det ze “nooit helemoals duurvoord zeent”. Doarumme veendt hee: “Et is dus heel apart at de regearing non wier een oonderzeuk insteelt. Welsk as ne leawendige sproake lig op et gat – vie raakt alle joaren 3000 sprekkers kwiet.”

Plaid Cymru’s Sian Gwenllian veend et doel van een miljoen wal mooi, mer zeg doarbie: “Wiej hebt niks an wier nen keunstgreep, wiej köant de tied non wal better broeken.” Neil Hamilton, leader van de UKIP group in de Welske Road, kon zik veenden in de toozeggingen, mer vullen an: “Wiej mut neet kuiern, mer anpakken.” Heurt heurt, of neet dan.

Suzy Davies AM van de Welske Konservatieven meant at “de leu zik nog zöalt versloeken in de oetwaarking van disse plannen.” Ook det keump regelmoatig in disterieje oawer oonze sproake terugge. Mer det is ginnen readen um et neet te proberen. As iej doarumme mer niks doot, boert et sowieso achteroet.

As antwoard op de annames at et wier een völs te groot plan was, zea Jones: “Vuur de verkiezingen was der dit doel nog geheels neet. Een miljoen is völle, joa. Doarumme is et belangriek at wiej good lustert noar de gelearden, zodet et doel haalboar wörd.” Der is dus hoppe vuur et Welsk. En vuur et Nedersaksies?


Welle: BBC.com
1 augustus 2016

Zo kön iej vaals spöllen bie Pokémon GO

Pokémon GO. (foto: iflscience.com)

Dokters prezen Pokémon GO umdet et volk in de bene kreeg en boetenshoes (ondaanks as ze vasteplakket an öare smartphones zitt). Völle leu zegnt zelfs op sosjale media at et augmented realityspelleke (augmented reality beduudt umgewingsoetbreaiding) öar van öare nearslachtigheaid en angsten ofhelpet.

Nöast as iej in de echte wearld mut roondwaandelen um Pokémon te vangen, kön iej ook eier zeuken dee as oetkomt as iej ne bepoalde strekke lop hebt. Toch hebt wat Snorlax-achtige spöllers et neudige beweagen umzeald.

Dissen video van Rusty Cage löt zeen wodöanig as iej et GPS-systeem, wat oewen loopofstaand met, op den biester brengt. Ennigste wat of iej neudig hebt is nen platenspöller of nen plafondventilator.

In de video verteelt hee: “As et dreeit, löp minnen Avatar harsenloos roond in kringskes, woermet as mienen reaisofstaand tooneamp en de eier rapper oetkomt.”

Wat oonderskriewers bie den video meant at de GPS neet nauwkurig genog is um dee kleane ofstaand te herkennen, mer et hef de GPS wal bie de benen in wat vuur richting at den spöller kik.

Probeert et zelf mer es, as iej zo onearlike zeent.


Duur Tom Hale
iflscience.com
13-07-2016
Welle: http://www.iflscience.com/technology/people-have-already-figured-out-how-to-cheat-at-pokmon-go/

‘Good te passe’, mer woer keump det weg?

“Good te pas” duur ENorm ft. Beaudé

Den neet-Platsprekker keek oons met glöazige ogene an: “Grote passen?” Nee, good-te-pas-se! Der zeent mer weanig groten zo typies Oost-Nederlaands as ‘good/goed te pas(se)’. Mangs zelfs in whatsapp-sproak al of ekört as GTP.

A’j vroagt wat et beduudt komt leu aait met umskriewingen: de’j good in oew vel zitt, de’j moonter zeent en der nog skik an hebt, de’j nog good köant. Toch köant der oe mer weanig oetduutsen woer as et vórtkeump. Doar hoppe vie wat lecht oawer te skienen.

De wöardkes ‘good’ en ‘te’ lukt meesttieds nog wal. Mer det ‘pas’? Et hef niks met treaden of stappen te maken. Ook neet met aargens inpassen. Vake helpt et a’j es wat roond kiekt in aandere sproaken. Dan kom iej al heel rap bie et Fraans en Spaans oet: paix en paz. Zol et oorsproonkelik good te paz ewest hebben? Kan best, mer de Fraansken en de Spanjolen hebt et wier oet et Latien: pax. Vreade.

Oons Good te Passe lik dus “Good te vreade” te beduden. Ene den as good te passe is, veult zik vrie en in innerlike harmonie. Den hef vreade met zikzelf en de wearld. Zett doar et eulderwetsere Nederlaandse “peis en vree” bie nöast en et plaatjen is hoaste kompleet.

Mer woer keump dan dee leste -e in et West-Tweantse, Sallaandse en Achterhookse passe weg? Ook doar zeent wier meardere verkloaringen vuur. De veerde naamval van et Latiense pax is pacem. De zesde naamval is pace. Good te pace(m). Der zeent gekkere dinge in oonze sproake terechte kömmen, neet dan?

Toch goa’w der neet vanoet at alleman in Oost-Nederlaand (en wat steas in Noord-Duutslaand) zulk machtig Latien kon of der zo deep oawer noadacht. Dus de tweede verkloaring is misskien nog wal annemmeliker: vuur de West-Tweanten en Gelders-Oaweriesselsen veult et vrömd um wöarde met nen harten klaank of te sloeten. Vuural vrouwelike en onziedige wöarde. Um det op te vangen, plakt ze oaweral ne -e bie achter: stukke, hakke, harte, komme… passe. En loat vreade non ook een vrouwelik woard wean.

A’j et neet geleuwt, make vie oe wier wat aanders wies. En töt det iej met ne bettere verkloaring komt, mu’j et hier met doon.

 

‘Heuwdvuurroad’ gorilla’s eveunden in Kongo-Brazzaville

Zett Tweantse oonderskriften an of oet met et knöpke [CC]. (Oorsproonkelike video: Youtubekanaal Lonely Planet)

Gorilla-experts van de Wildlife Conservation Society (Vereaniging vuur Weeldbehoold) zegt at ze ne biezeundere veundst edoan hebt in et dichte woold van Kongo-Brazzaville: ne machtige groep earder nooit ontdekte westelike leeglaandgorilla’s. De deers stoat op et peunt van oetstaarven.

Kaarte van de gorilla’s leafgebeed in lechtgreun. (foto: npr.org)

De oonderzeukers zegt at de eerste weeldtelling in et gebeed löt zeen at 125.000 westelike leeglaandgorilla’s et onmeundig good doot in de noordelike reagenwoolden van et laand. Det antal is tweemoal zo hoge as wat sommige gorillaskattingen wearldwied warren.

“Vie hebt de heuwdvuurroad van westelike leeglaandgorilla’s eveunden,” zeg Steven Sanderson, vuurzitter van de vereniging, dee as et oonderzeuk leaden. “Vie  wussen ja neet at disse ‘bevolkingsdichthead’, dus et antal gorilla’s per veerkaante kilometer, meugelik was in Kongo.”

De oontdekking steet lienrecht tegenoawer et feit at aandere gorilla’s in Midden-Afrika verdan wiedter oetstaarvet.

Een Sitatoenga-männeke deelt zin ettenslaand met de gorilla’s. (foto: Thomas Breuer/Wildlife Conservation Society)

Sanderson gef an at et der neet op lik at de gorilla’s in Kongo’s noordelike reagenwoolden last hebt van dee problemen dee as aandere gorillagroepen in aandere delen van Afrika zowat hebt loaten oetstaarven – oorleuge, streuperieje, onwiezen hooltkap en zeektes dee as deels duur kontakt met meansken ontstoat.

“Allerhaande zeektes, met et Ebola-virus vuurop, loatt grote geater achter in et woold woer as vroger hele gorillafamilies wonden,” zeg Sanderson.

Ene van de belangriekste readenen at et de gorilla’s doar zo good geet, wör dudelik a’j ooit es duur de zoompige bossen loopt. Ze zeent deel van ne strekke dee as verkenners zo as Richard Ruggiero van de U.S. Fish and Wildlife Service mangs de “greune hölle” neumt.

“Et is ne wearld op zik,” zeg Ruggiero, den as neet bie dit oonderzeuk bie was, mer den as al wal 15 joar gorilla’s en olifaanten oonderzöch.

“In disse zoompige strekken kö’j as meanske gewoon neet terechte,” weet Ruggiero. “Der vaalt nog ginne teante op te zetten.”

En umdet der volgens Ruggiero gin hooltkap is in disse reagenwoolden, zeent der ook gin weagen. Streuperieje en jacht komt hier dus ook neet of nauweliks vuur. Et keump der op dale at der gewoon weanig leu komt, zeg Ruggiero.

Mer doar keump veraandering in. De leste joaren verkoch Kongo-Brazzaville hooltkapvergunningen, volgens Ruggiero. De druk um hooltkapvergunningen of te gewen is verdan heuger.

Afrikaansen oonderzeuker Jean Robert dut gorillanöste tellen. (foto: Dave Morgan/Wildlife Conservation Society)

“As der natuurlike groondstoffen zeent in Afrika, is der aait ne wedloop um ze zo rap meugelik oet te putten,” zeg Ruggiero.

“Et is gewoon verskrikkelik. Mer et niejs oawer dit grote gorillavolk gef hoppe det de leu et as ne kaans zeet um der bie te wean vuur at de aandere gäste det doot,” zea Ruggiero, woermet as he duudt op jagers en hooltkapbedriewe.

Ruggiero hopt at der een plan in de maak is vuur de natuurlike groondstoffen in et gebeed. Een plan woerin wat aanders steet as “loat der kearls met kettenzagen en bulldozers in.”

Volgens Sanderson zeent der wal wiezen woerop at de gorilla’s van de greune hölle beskaarmd worden köant. De of eloppene joaren hef zinne vereaniging grote kapbedriewe in aandere delen van Kongo doerzaam kappen leard en streuperieje oawer de hooltkapweagen terugge dringen.

Doarbie ligt der bie de regearing een plan um van de dichtbegröaide strekke een weeldpark te maken, zeg Sanderson.

Volgens um zal et nog neet metvallen um de niej oontdekte ‘heuwdvuurroad’ te beskaarmen, mer hee hef gode hoppe at et geet lukken.

Nen toovlucht vuur gorilla’s, mer wo lange nog?

Aanders as bie baarggorilla’s, woervan as der een paar hoonderd zeent, is de groep leeglaandgorilla’s nog groot genog en neet lecht te bereiken. Natuurbehoold kan doarumme neet good skatten wo groot as et gorillavolk echt is.

Wat ze wal weet is det eapevolker rap verdwient duur Ebola, jacht en boskap. Of de gorilla’s der wier boawenop komt is nog mer de vroage, ondaanks niej oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“De leste twentig joar hef Ebola lokaal ezorget vuur slimme ofnames in gorillagroepen in Kongo en Gabon. Mangs wal töt 95%,” beweart oonderzeukster Emma Stokes van de Vereaniging vuur Weeldbehoold.

“A’j rekkent at grote eape lange leawt en zik mer laankzaam vermeardert, kan et wal 120 joar doeren vuur at zik zulk inklappen van nen groep hersteeld hef,” zeg Stokes.

Dreiginge vuur de soort

In 2003 skreef nen koppel oonderzeukers in et blad Nature at de groep eape in Gabon tusken 1983 en 2000 vuur mear as de helfte oet estörven was duur Ebolakoortsen en kommersjelen jacht. Ze reupen op um gorilla’s op stop en stea op de lieste te zetten van slim bedreigde deers. Dee stoatus wil zeggen at ze der skien van hebt binnen dree geslächte met 80 perseant meender te wean. Mer de oonderzeukers meant at ze dee 80 perseant al in twee geslächte haalt.

Töt dee tied was de kommersjele jacht de belangriekste dreiging vuur gorilla’s. De oetbreadende hooltkapindustrie har de jacht van anvaankelelik ne noodzaak promoveerd töt ne weensgewende oondernemming. Strekken dee as vroger slecht bereikboar warren, wörden lös esteeld vuur jagers en der wörden weagen hen elegd, zodet et vleais oawer grote ofstaanden vervoord worden kon.

Tusken 2003 en 2004 dunnen de Zaïrestreng van et Ebolavirus de gorilla’s van Kongo em Gabon nog mear oet. De zeekte was eawen slim as de jacht. In et blad Science skrewen oonderzeukers in et Nasjonaalpark Lossi at allene al in öar oonderzeuk 5000 gorilla’s duur Ebola ummekömmen warren; 90 töt 95% van de hele groep.

En terwiel as kommersjelen jacht et meeste vuurkeump roond steas woer as meansken wont, is Ebola juust de moardfaktor in of eleagene strekken. Oawer nen streppel van 600 km, vanof et westen van Bo-oewe töt Noewabale-Ndoki in Noord-Kongo wörren eapekadavers ezeen dee as neet duur jacht ummebracht warren. Et was et slimste tusken Nasjonaalparken Lossi en Odzala, beweart de oonderzeukers.

Vörskers köant staarftesiefers inskatten zoonder de hele groep te kennen. Staarfte wörd ja meesttieds berekkend duur veraanderingen in gorilladichthead of -antallen te bekieken in kleane strekken.

Zwoar bedreigd

De Wearldboond vuur Natuurbehoold delen de westelike leeglaandgorilla in as “Zwoar bedreigd” in 2007.

Disse meest vuurkommende gorillasoorte wont rechtevoort in zeuwen Afrikaanse laanden roonde den eawenaar. Terwiel as westelike baarggorilla’s nog per tiendoezende teld worden köant, zeent der van oostelike baarggorilla’s nog doezende. Van de baarg- en riviergorilla’s gef et nog mer een paar hoonderd.

De 1250.000 niej-etelde eate in et oonderzeuk van de Vereaniging vuur Weeldbehoold betekent ne machtige anjager vuur öare oawerleawingskaansen en de inspanningen van de natuurbeskaarmers. Mer de mirakelveundst hef ook ne aandere kaante.

“Ebola ligt aait op de loer bie gorilla’s,” zeg Stokes. “Disse nieje groep gorilla’s wont kort bie strekken woer as verleden joaren Ebola is oet ebrökken.”

De verzammelde informasie löt zeen at et virus et volk nog neet bereikt hef. Stokes meant at rap waarken an beskaarming van disse heuwdvuurroad gorilla’s et allerbelangriekste is.

“Töt de’w köant zeen at et gevoar van Ebola en jacht genog is terugge drungen of vort is oet öar gebeed,” zeg Stokes, “bliewt de westelike leeglaandgorilla’s zwoar bedreigd.”

“Until it can be established that the risks from Ebola and hunting are sufficiently reduced or removed across their range,” Stokes said, “then western gorillas will remain critically endangered.”


Duur John Nielsen en Aaron Scott
5 augustus 2008
Oawer ezat op  14 juni 2016

Welle: http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93254830

Youtube: Loney Planet https://www.youtube.com/watch?v=bhwl1NMxDEg

De extra betekenissen van et Tweantse ‘doon’

“Doot um nen seant,” zo’j in Tweante heuren können. (foto: mybroadband.co.za)

De maker van et blog Buurtaal skreef verleden wekke oawer et verskil tusken et Nederlaandse doen en maken, en et Duutse tun en machen. Ze liekt ja völle op mekaar. Iej zollen meanen at ze dan één op ene oawer te zetten zeent. Meestal wal. Mer toch wordt ze mangs verskillend broekt: bv. et Nederlaandse “Doe het licht uit” wörd in et Duuts “macht das Licht aus”. En a’j wat meender lam as vie zeent, kö’j der völle mear vuurbeelden veenden.

In beaide et Nederlaands en et Duuts kan doen/tun beduden: “wat oetvoren” of “gangs wean (met)”. Et haank mer net van den umstaand of, wat der in beaide sproaken gewoon is ewörden.

In et Tweants (en vaste ook aandere soorten Saksies) hef “doon” nog mear betekenissen der bie ekregen: gewen, brengen en zelfs kuiern!

In et Nederlaands is doen vuur geven wal bekeand: “Doe mij drie bier”. En in et Duuts zung den komiek Helge Schneider: “Tu mal lieber die Möhrchen.” Mer toch is et neet zo breed broekboar as et Tweants:

  • Gewen – Nen timmerkearl tegen zinne kollega: “Doot mie den hamer eawen.”
  • gewen – Twee giechelmeakens oawer den knappen jongen: “He’j um oew nommer al doan?”
  • Angewen – Nen stroatenmaker tegen zienen upperman: “A’j mie dee keien andoot, pak ik ze der in.”
  • Metgewen – Ne moor tegen de buurvrouwe oawer iets wat he van öar leend hef: “Det kan ik oeleu Shirley zo wier metdoon, as zee hier met oonze Kim keump spöllen.”
  • Brengen – Ne iewerige skonemaakster: “Dee oolde kleare he’k noar den Kringloop edoan.”
  • Brengen – Nen positieven oolder: “Eawen de keender noar berre hen doon.”
  • Kuieren – Twee verskelmakers legt et bie: “Vie doot der neet mear oawer.”
  • Kuieren –  Ene den as ne vrömde sproake kuiert: “Ik doe Nederlands”.

Et oonderskeaid tusken maken en doon lik ook in et Saksenlaand verskillend te wean an weerskaanten van den poal. In Oost-Nederlaand is et normaal um te zeggen: “Doot de dure lös”, terwiel as völle Duutse Platsprekkers zegt: “Maak de deure op”. Det eerste lik samen te goan met et Hollaandse “Doe de deur open” en et tweede lik verdacht völle op et Hoogduutse “Mach die Tür auf”.

Invlood van de daksproaken? Kan good. De Nederlaandse Saksen hebt ja aait Hooghollaands mutten learen. De Duutse Saksen aait Hoogduuts, dus et kan good at de Saksiese dialekten doar wat van met ekregen hebt. Mer et kan eawengood wean at et aait al zo was. Doar kom iej neet achter. Mer mooi um te weten is et wal.

Non zi’w hier toch wal gek met oons “doon”, want op de vroage: “wat doo’j?” kan nen Oost-Nederlaander heel gewoon antwoarden: “ik doo een stukken leazen van wearldsproake.nl.” Mer det is een aander verhaal. Doar doo’w een aander moal oawer verdan.

Maakt heanig an.

Ellegaant kraanontwaarp zörget vuur prachtige kringe en bespoart water

Den ideekraan dreeit de stroale in kleane spiraalkes. (foto: Simin Qiu)

Nen designstudeant van de Londonse Keuninklike Keunstskole (Royal College of Art) hef nen deftigen kraan ontwörpen. De spiralen dee as et vörmet zeet der neet allene sierlik prachtig oet, ze bespoart oe ook nog es water.

Den kraan hef een strak ontwaarp en kan met eenn knopdruk bedeend worden. (foto: Simin Qiu)

Simin Qiu, den bedeanker van dissen kraan, löt water langs ne dubbele turbine goan. De leste turbine dreeit as der water duurlöp, woerduur as der een raster van fiene, mooie waterströalkes ontsteet. Et watergebroek wörd hierduur ook nog es steeds met 15% terugge drungen. Iej köant ze met dree köppe kriegen, dee as verskillende kreenkpatronen maakt.

“Water is zachte en krullerig. Disse ellemeanten heb ik in mien waark gebroekt.” – Simin Qiu

Doarnöast zorget de kleane ströalkes vuur ne zachtere anraking op de haande, woerduur as et nog lechter anveult. Doarbie keump et water der völle rapper oet as bie nen gewonen kraan.

Um et slaanke, ellegaante ontwaarp te behoolden, kö’j dissen kraan bedenen met enen eankelen knop boawenop.

Qiu kreeg hiervuur de Design Concept Award van 2014. Hier zee’j zinne tekenings en de oetwaarking:

Niej model kan teunen det Stephen Hawking geliek hef oawer zwarte geater

De Informasietegenstelling van zwarte geater geet wetenskoppers al 40 joar boawen de pette. (foto: Profit_Image/Shutterstock)
Ene van de langst bestoande mysteries oawer zwarte geater is wat der gebuurt as der kroam invaalt. Informasie kan neet rapper goan as et lecht, dus kan et neet oontkommen an een zwart gat. Mer vie weett at zwarte geater gröait en krimpt oawer tied en Hawking-stroaling lösloatt. Wetenskoppers brekt hier zik al 40 joar den kop oawer. Informasie kan neet zomear vort wean.

Natuurkeundigen Kamil Brádler van de Universiteat Ottawa en Chris Adami van de Stoatsuniversiteat Michigan hebt anteund at de informasie geheels neet vort is. Et wörd oawerdreagen van et zwarte gat in dee earder neumde Hawking-stroaling. Doarmet wörd meugelik een oold kosmologiemysterie op elöst.

Mear as 40 joar terugge köm Stephen Hawking met et idee det der wat deelkes oet den boetensten eanderraand van et zwarte gat mut löskommen, ondaanks det der niks an een zwart gat oontkommen kan. Dissen oetstoot zol oawer tied kracht van et zwarte gat vorthalen, woerduur as et kleaner wörd.

Den oetstoot keump neet van et zwarte gat zelf. Doarumme vreugen natuurkeundigen zik of wat der gebuurt met de informasie binnen de zwarte geater as ze verdwient. As de informasie vuur aait verlöaren is, betekent det ne brökke in de wetten van kwantummechanika. Dit leadden töt de Informasietegenstelling van zwarte geater.

“Et vroagstukke wör nooit beantwoardt, umdet Hawkings berekkening de oetwaarking van de stroaling op zwarte geater neet vatten kon,” zea Adami in ne verkloaring.

“Natuurkeundigen nömmen an at et zwarte gat met nen zetjen kleaner worden zol as de Hawking-stroaling de massa van et zwarte gat metneamp. Mer nums kon dit rekkenkeundig noagoan.”

Haalt Hawking-stroaling informasie oet zwarte geater? (foto: NASA/JPL-Caltech)

Um disse tegenstelling op te lössen, wörden verskeadene berekkeningen doan. Völle natuurkeundigen nömmen an at et op elöst zol wean as der ne sloetende benöadering van kwantumzwöartekracht köm. Algemene relativiteat en kwantummechanika zeent twee van de grötste kennisweenste van oonzen tied, mer ze waarket nog neet best nöast mekaar. Bie zwarte geater zeent beade deankrichtingen neudig.

Brádler en Adami’s model bekik de kwantumoetwaarking woer as Hawking-stroaling van keump. Met komputernoabootsingen leuten ze de zwarte geater zik oontwikkelen. Ze zaggen at de Hawking-stroaling kracht en informasie oet et zwarte gat haalden.

“Um disse berekkening te maken, mosse vie gissen wo as een zwart gat met et Hawking-stroalingsveeld ummegeet,” zea Adami.

“Der was ja nog ginne deankwieze oawer kwantumzwöartekracht wat zonne ummegaank kan vuurspellen. Et blik at vie ne gelearde gissing maakt hebt. Oons model is liek an Hawkings deankwieze in de limiet vuur vaste, onveraanderende zwarte geater.”

Öar waark, wat in de Physical Review Letters steet, is nen mooien trad vuuroet noar et begrip van zwarte geater. Aandere oonderzeukers probeert de informasietegenstelling op te lössen. Et verteelt oons neet völle oawer et vuurliggende deankwaark vuur kwantumzwöartekracht. Toch lik disse deankwieze vuur et griepen te liggen.

“Oons model is neet mear as det: een model. Toch he’w anteund at kwantum-verhoolding tusken zwarte geater en Hawking-stroaling froai woarskienlikk dezelfde egenskoppen hef as oons model,” zea Brádler.

 


27 april 2016
Duur Alfredo Carpineti

Welle: http://www.iflscience.com/physics/information-inside-black-holes-might-leak-out-somehow

Filmoordeel: Den niejen Jungle Book vlamt

Plakkoat van Jungle Book 2016
Veer stearns review
weardering: 4/5

Et is filmmaker Jon Favreau elukket: de live-action animasiefilm Jungle Book (2016) oawertreft op völle peunten den oolden tekenfilm van Disney. Iej zett met de wille et keukelige 3D-brilleken op, vleegt duur een dikbegröaid oerwoold en swingt vanzelf met met den oawerbekeanden jazz-klassieker Bear Necessities.

(filmweardering geet wiedter oonder trailer)

Et verhaal in et kort
Et meanskenjoonk Mowgli wörd in et oerwoold groot ebracht duur nen koppel wolven. As den meanskenhatenden tieger Shere Khan det verneamp, dut hee der allens an um Mowgli dood te kriegen. Umdet ginnen wolf et tegen nen tieger kan opnemmen, mut Mowgli et wolvenkaamp verloaten en terugge noar zin egene soort, et meanskenkaamp. Den wiezen zwarten panter Bagheera en den zorgelozen bear Baloe helpet um doarbie.

Topspöllers
De ennigste echte rolle is vanzelfs vuur et meanskenjoonk Mowgli, den as onmeundig knap duur den 12-jöarigen Neel Sethi wörd espöld. Sethi hef in den film ginne direkte tegenspöllers, woerduur as et spöllen en inleawen dubbel zo lastig is. Op de set warren der dan wal poppenspöllers, mer et echte waark mos hee vanoet zikzelf doon.

(filmweardering geet wiedter oonder foto)

Den 12-jöarigen Neel Sethi spölt nen indrukwekkenden Mowgli. (foto: legiaodosherois.com.br)

Stemmen
Vuur et geveul van den film mu’w toch ook de stemmen van de deers neet vergetten. Doarvuur hef filmmaker Favreau een blik stearspöllers lös etrökken: Idris Elba (tieger Shere Khan), Ben Kingsley (panter Bagheera), Bill Murray (bear Baloe), Scarlett Johansson (slange Kaa), Lupita Nyong’o (moderwolf Raksha) en nog ne hele riegel mear. Disse akteurs weett met öare stemme de deers echt te loaten leawen en geewt ze karakter met.

Kiekgenot
Rauzen duur de jungle is natuurlik nen perfekten umstaand vuur 3D. Loat doar non juust et visuele spektakel met anvangen: Mowgli mut learen jagen en vlög tusken täkke duur, oawer boomstämme, grös en busken. Et oerwoold, de savannes, de höare en beweagingen van de deers, et zut der allemoal eawen indrukwekkend en fien oet. Duur de rieke details en klurenpracht verget iej geheels det et allemoal komputerwaark is. Et 3D-waark dreg hier stewig an bie.

Ondudelik doelpubliek
Et mag dan misskien wal neet, mer ne vergelieking met de vurige Jungle Book van Disney lig natuurlik vuur de haande. Det löt zeen at in de versie van 2016 et doelpubliek neet helemoal heelder is. Den oolden tekenfilm is vuural een plezerig geheel wat met leedkes en gräpkes an mekaar haank. Jungle Book 2016 hef redelik wat spanning en geweeld, en is doarumme geschikt vuur 12 joar en eulder. Et verhaal geet redelik liekoet verdan met weanig plotdreein. Good te volgen vuur keender, neet heel oetdagend vuur groten. Mer det kan der ook an liggen at et verhaal al zo oold is.

Slotsomme: et kieken weard!
Goat der hen vuur et oawerweeldigende visuele spektakel en et oolde verhaal wat in een prachtig niej jäske stökken is. Disney hef et wier es vuur mekaar.

Veer stearns review

4 oet 5 skeelden.

Limbörg en Oaweriessel weelt biezeundere plaatse in nieje Mediawet

Stoatssektretoaris Sander Dekker.

Nöast Freeslaand weelt ook Lembörg en Oaweriessel at öare proveensiale ummeropen ne biezeundere plaatste kriegt in de nieje Mediawet. Det is te leazen in nen breef wat de proveensies noar den Eersten Kamer esteurd hebt.

1Limburg skrif at de proveensies ne mediaroad weelt, dee as de lokale kultuur en indentiteat bewoaren mut. Oawer Omrop Fryslân hebt de Freesken verleden wekke al een verzeuk insteurd um ne oetzeunderingsplaatse te kriegen. Den ummeroop wil det um de Freeske sproake. Et hef gode kaans van slagen.

Lembörg en Oaweriessel weelt dee spesjale stoatus ook in de nieje Mediawet. Ze haalt hier et Europese Haandvest vuur lokale sproaken bie, woer as Nederlaand ook ne haandtekening oonder zat hef. Doarin wordt Limbörgs en Saksies beade as lokale sproake anwezen. In den breef skriewt ze at de regionalle ummeropen ne “slim belangrieke rolle innemt bie et vaste hoolden en anjagen van de sproake”.

De Eerste Kamer kuiert disse wekke oawer de Mediawet. Stoatssekretoaris Dekker hef al verskeaidene stäpkes terugge mutten doon um den wet der in den Tweeden Kamer duur te kriegen. Ook in den Eersten kamer mos hee der al wat bie doon.

Dekker wil gearne at alle proveensiale ummeropen ansteurd wordt vanoet enen road. Leu oet den Eersten Kamer zeet det neet zo zitten en weelt eerst bepoalde beloftes van den stoatssektretoaris, vuur at ze der joa op zegt. Et geet der öar vuural umme det de ummeropen zelf magt bliewen bepoalen wat ze weelt oetstroalen en oetzeanden.

Den Eersten Kamer kuiert der moarn oawer wiedter.


Welle: http://nos.nl/artikel/2091341-ook-limburg-en-overijssel-willen-uitzonderingspositie-in-mediawet.html

Sproakerkenning: wat is der non feaitelik bekuierd in Grönningen?

Vuur Radio 1, RTV Noord en verskeadene aandere media gung et der verleden wekke van. Der warren wat hoge leu oet den Europesen Road in et Grönningse Proveensiehoes um de erkenning van et Saksies te bekuieren. Mer wat is doar non feaitelik ezegd?

Et proveensiehoes van Grönningen. (foto: wikipedia.org)

Op de webstea van et SONT, wat steet vuur de machtig Saksiese naam Samenwerkende Organisaties Nedersaksische Streektalen, steet ne lappe tekst in versaksiest Hollaands oawer wat der allemoal bekuierd is en wee as der bie warren. Et is froai lastig umskrewen. Doarumme hier ne herskriewing:

Achtergroond
Op deenkseldag den 1sten meart kuierden nen koppel leu dee as goat oawer et Haandvest vuur Lokale Sproaken met de verskeaidene groepen dee as zik gangs hooldt met et Saksies. Vie warren neet oet eneudigd.

Oonderwaarp
Wo geet et met et Plat?

Readen
alle 3 joaren hooldt ze in Europa et Haandvest tegen et lecht en kiekt ze wat der aanders mut en of der sproaken bie op mut.

Anwezigen
Van den Europesen Road warren der bie:
-Vera Klopčič (vuurzitter; oet Slovenië)
– Päivi Majaniemi (oet Finlaand)
– Marieke Sanders-Ten Holte (oet Nederlaand)

Vanoet de Saksiese Beweaging warren ze der vanoet zowat alle strekken bie.

Verloop
Eerst meug SONT-vuurzitter Hans Gerritsen wat zeggen. Hee deed verskeaidene zaken oet de deuke:

SONT-vuurzitter Hans Gerritsen. (Foto: sont.nl)

1. De lokale besteurders (NGOs, gemeentes en proveensies) en verskillende ministeries köant mekoar de leste dree, veer joar nog aait neet de haande doon oawer et tookennen van deel III van et Haandvest.
2. Et oawerleg met et Binnenlaandsministerie löp de leste tied good. Ze kuiert oawer ne aandersoortige erkenning, lös van et Haandvest.

De verskeaidene sproakgroepen meugen doarnoa öar zegke doon.

Aktiviteaten

Vera Klopčič. (foto: rtvslo.si)

Vuurzitster Vera Klopčič van den Europesen roadsofveardiging leup de verskeaidene aktiviteaten (en problemen) langs dee as op alle sproakterreinen vuurbie komt: et oonderwies, de media, et sosjale leawen, en zo wiedter. Vuural op kultureel vlak en ook wal in de zorg wörd der völle met de sproaken doan. Et Stellingwaarver vuurleasprojekt wör eneumd. Wiedters bespreuk Klopčič et gebroek van Saksies op de legere skolen.

Geeldzaken
Vuural et verloop van de geeldzaken kan nog heel wat better. Der wörd non allene geeld egewen vuur lösse projekten. Volgens de Zwolse Iesselakademie kö’j doarduur nooit gröttere projekten anpakken, gin kennis van zaken opbouwen en det ook neet vaste hoolden.

Zörgen oawer Geelderlaand
Alleman maakt zik zörgen oawer Geelderlaand. Doar dut de proveensie al nen helen tied niks vuur et Saksies en vuur et Erfgoedcentrum Achterhooks en Liemers (ECAL). De ummeropen RTV Drenthe en RTV Noord doot der mangs wal wat an, mer det kan nog better. In Oaweriessel is et hoaste niks en in Geelderlaand nog meender. Doar zeent de leu ook oardig vergreld oawer.

Lechtpeunten
Mer der zeent ook mooie zaken. Leu hebt verdan mear achting en weardering vuur de sproake. Det har de ofveardiging ook al vernömmen. In zuudoost-Dreante is der bievuurbeeld een oonderwiesprojekt vuur Dreants en Duuts. Der wörd ook oardig wat Plat in de muziek, beuke en kraanten ekuierd.

En non?
De ofveardiging geet der de kommende tied met an den gaank en skrif een verslag. Det legt ze dan vuur an Ministerroad en de Road van Europa. Dee nemt et oawer, stelt ne lieste met roadgewing en anbevelingen op en brengt det noar de Nederlaandse Rieksoawerhead. Dee leste groep mut zik der oawer oetsprekken noar de Road van Europa en et egene parlemeant.

KWW, dus.


Welle: http://sont.nl/index.php/item/10-nieuw