Afrikaanse stamme kuiert met veugelkes um honning te veenden

Honnigjager Orlande Yassene van de Yao-stamme met een vröwke van de grote weelde honningzeuker, tiedelik evöngen vuur oonderzeuk. (foto: Claire N. Spottiswoode)

Doot wa’j zegnt, dan leeg iej neet en nen man nen man, een woard een woard. Ook as det woard nen staarken triller en nen grom is en van ne aandere kaante drokke kwetterieje.

Oonderzeukers weet al lange at een antal oolde Afrikaanse volker honning zeukt met hulpe van honningzeukers; specht-achtige veugelkes dee as de kearls van de stamme wiest woer de beste nöste vol met honning zitt. As beleuning kriegt ze et oawerbliewende biejenwas, wat ze rap opslikket.

Mer wat ze töt non too nog neet wussen, is at disse leu en honningzeukers met mekaar ‘kuiert’ duur een antal ongeleuflike geluden en geboaren. Disse oetwesseling gebuurt eankel vuur et honning zeuken en brech bliedskop, vertrouwen, en toowieding oawer vuur et gevoarlike waark van biejen van öare nöste skeaden.

De veundste skient niej lecht op de samenwaarking tusken meansken en vrieje, weelde deers. Et kan good wean at dissen baand hoonderddoezenden joaren eulder is as de verhoolding tusken leu en heunde.

Claire N. Spottiswoode, deergedragskenner bie Cambridge University, en öare kollega’s skrewen in et blad Science at honningzeukers loatt zeen at ze weelt helpen duur kort bie de Noord-Mozambiekse Yao-leu te vlegen en nen luden kwetterenden roop oet te sloan.

Op öare buurte roopt de Yao de honningzeukers met nen staarken rollenden “brrr” en nen grommenden “hmm?”. De honningzeukers doot ook echt wat op dissen roop op oet, teunt nauw lusterende tests an.

De veugel hulpen de Yao twee moal zo vake as de leu oonder et lopen opnames leuten heuren van de  brrr-hmm?-roop, as wonnear as ze opnames van normale Yao-wöarde of geluden van aandere deers ofspöllen.

“Det de honningzeukers vaker op de brrr-hmm? reageert, gef an at ze et echt as oproop heurt,” zeg Dr. Spottiswoode. “Et gef vuur öar neet eankel an at et een meanske is, mer det det meanske good wil samenwaarken.”

Een honningzeukermänneke in Nasjonaalpark Niassa in Mozambiek. (Foto: Claire N. Spottiswoode)

John N. Thompson, professor van ekologie en evolusiebiologie bie de Universiteat van Kalifornië zeg: “Dit veend ik een prachtig oonderzeuk. Et is ene van zulke natuurlike verhalen dee as vie al joaren keant. Non hebt vie der harte siefers bie um te bewiezen at et echt zo is.”

Et oonderzeuk beskrif wodöanig de beaide soorten samenwaarket um van et iemengoold te slikken. Biejen zett nektar en pollen umme in honning um te etten en in biejenwas vuur de roaten in et nöst. Honning is ene van de meest energierieke soorten etten in de natuur, dus et is neet zo gek at de biejen et met öar leawen verdeadigt.

Doarbie stoat Afrikaanse biejen as oetzeunderlik aggresief bekeand. Ze bezwermt inbrekkers al as dee nog mer iets wemmelt met kortbie hangende täks. Zelfs oonze nöaste verwaanten goat met ne wiedte boage um biejennöste hen.

“Chimpansees zeent net zo gek op honning as meansken,” zeg Brian M. Wood, nen biologiesen antropologist bie Yale University. “Mer ze weet gewoon neet wo as ze der bie mut kommen. Ze hebt ja oonze technologie neet.”

De Yao weet der wal road met. Ze wikkelt dreug hoolt in palmbladen en klemt det in de vorke van nen langen stok, stekt et an, en heast et op töt tegen et biejennöst. As der de meeste biejen oetsmeuket zeent, hakt de Yao den boom van de bene. Doarnoa köant ze bie et vlöaiboare goold. De paar biejen dee as öar dan nog stekt nemt ze vuur leef.

Et veenden van de nöste is völle lastiger. En doar komt de honningzeukers um den hook. Nöast at zee makkelik van boom noar boom köant flodderen, hebt ze ook ongewoon grote rökkolven. Doarmet köant ze onmeundig good biejenwas roeken, een groot deel van öar dageliksen kost.

“Biejenwas etten is vuur leu neet al te best, mer de veugel hebt de spiesvertearing der op an epast. Der zitt völle kaloriejen in,” weet Dr. Spottiswoode.

De veugelkes knabbelt op was-achtige plaanten, insekten en et wassige oawerbliefsel in een löag biejennöst. Of ze roopt een meanske um een umhakt en reusterd biejennöst lös te kraken, de honning der oet te halen en de biejenwas vuur öar achter te loaten.
De resten van de honningjacht -löage roaten- zeent vuur de veugel. (foto: Claire N. Spottiswoode)

Ze roopt öare helpers met nen kwetter, of wordt erop met nen rollenden grom. Ze wiest de juuste beume met mear kwetterieje of nen slag met öaren witten start. Met de hulpe van honningzeukers veunden de Yao öare biejennösten 54% van de tied, tegenoawer mer 17% zoonder de hulpe.

Mooi um te weten is ook at aandere stämme ook honningzeukers roopt, met aandere geluden. De honningzeukers dee doar in de buurte leawt, reageert doar wier op. Et gef an at groepen honningzeukers zik anpast noar de leu woer as ze in de buurte wont. En det ze betekenis heurt in de ropen van de leu, dee as der öare bereidheid töt samenwaarken met oetdreagt.

Der zeent nog wal aandere vuurbeelde van oetwesseling tusken weelde deers en leu: viskerleu in Brazilië waarket samen met dolfienen um zovölle meugelik harders (ne oard vis) in öare netten te kriegen, terwiel as de dolfienen achter de netten rap um zik hen köant bieten in de samendrewende vis. Walvisvoarders kriegt hulpe van orka’s, dee as de kabels um de walvisken noar dealten trekt, zodet de walvis verdreenkt. As beleuning kriegt de orka’s de onmeundige walvistonge.

Mer der geet niks boawen de baand tusken de honningzeukers en de Yao. “De honningzeukers leawert de informasie en kriegt de was. De leu leawert et waark en kriegt de honning,” zeg Dr. Spottiswoode.

Wodöanig as et verboond  anvung blif een roadsel, mer et wörd an enömmen at et doezenden joaren wierumme geet.

“Et haank allemoal of van leu dee as veur en haandbielen köant maken,” meant Richard Wrangham, nen biologiesen volkerkeundigen bie Harvard University. Det taleant geet terugge op de Oolde Steentied, “dus de baand kan mear as een miljoen joar oold wean.”

Et veugelke kan zelfs ezorgt hebben vuur et ontstoan van et moderne meanske, met zinne energievrettende harsens. Honning is volgens Dr. Wrangham ne onmisboare welle van energie vuur völle volker: “wat volker haalt der misskien wal 80 perseant van öare moandelikse kaloriejen oet.”

Honning is geleefd bie iederene wat der van ofhaankelik is. Volgens Dr. Wood steet et boawenan et verlangliestke van et Hadza-volk van Tanzania. “Det is wat ze et leewste ett, as ze de kaans kriegt.”

Dit is wellicht de nieje Einstein

Sabrina Pasterski
Sabrina Pasterski kan de nieje Einstein wean.

12 januwoari 2016
Duur Farah Halime

Ene van de dinge dee as de knappe köppe doot bie et Massachusetts Institute of Technology (MIT) – nöast harsenkraken oawer de samenhaank van et heelal en sci-fi masjienekes in mekaar knooien – is vleegtugen kuren vuur de federale oawerhead. Dus toen as Sabrina Pasterski op nen koolden januwoarimoarn de kampuskantoren binnentreud um ne OK te kriegen vuur een eenmotorig vleegtuug wat he bouwd har, kon et nen normalen dag ewest wean. Behaalve det de kardoeshöarige, grootogige vleegtuugbouwster 14 joar was en der al zelf met evlöagen har. “Ik geleuwen et eerst neet,” herinnert zik Peggy Udden, nen sekretoaresse an et MIT, “neet bloots umdet he zo joonk was, mer ook een meadken.”

Okee, et is 2016 en begaawde vrouwleu zeent neet zeeldzaam bie et MIT; zowat de helfte van de studeanten is vrouwe. Mer iets an Paterski zorgen at Udden neet bloots et vleegtuug leut goodkuren, mer ook det he andacht kreeg van de heugste professors. Non, acht joar later, hef de slaanke 22-jöarige Paterski al een MIT-diploma in den tuk en is he een Ph.D.-kandidoate an Harvard. Paterski löt de natuurkeundige wearld goonzen. Zee oonderzöch een antal van de meest oetdagende en ingewikkelde zaken in natuurkeunde, net as Stephen Hawking en Albert Einstein (van wee as zinne relativiteatstheorie net 100 joar oold is) vroo in öaren loopbaan deden. Paterski gref in zwarte geater, zwöartekracht en ruumtetied. Zee probeert oonder mear better begrip te kriegen van “kwantumzwöartekracht”, wat ne verkloaring mut gewen an zwöartekracht binnen de kwantummechanika. A’j doar wat in ontdekt, kon oonze kennis van et heelal wal es kats op de skuppe goan.

Op öare strakke website steet tusken de völle veardigheden: “de sierlikhead in de chaos veenden.”

Hee is non ook in de kieker bie NASA. Ook? Jeff Bezos, oprichter van Amazon.com en lochtvoartontwikkel- en -bouwbedrief Blue Origin, hef öar ne bane too ezegd zo gaauw at ze der kloar vuur is. Toen as OZY vanear in nen e-mail vreug of et anbod nog geuld, zea Bezos: “God, yes!”

A’j nen die-hard volger van natuurkeunde zeent, he’j wellicht eheurd van Pasterski en öare verslagen ezeen oawer semiklassieke Virasoriese symmetrie van de S-matrix van kwantum-zwöartekracht, of oawer Low’s halfleaidende zachte theorem as ne symmetrie van QED (beaide oawer maneren um den vörm van ruumte en zwöartekracht te begriepen en beaide de eerste twee verslagen dee as he ooit skreef). Hee is ne Cubaans-Amerikaanse dee as opgröaiden in nen vuurstad van Chicago. Hee hef gin Facebook, LinkedIn of Instagram, en ook ginnen smartphone. Mer hee waarket wal regelmoatig ne flantuutloze webstea bie met de naam PhysicsGirl. Doarop steet ne lange lieste van zaken dee as he doan hef en kan. Ene doarvan: “sierlikhead in de chaos veenden.”

Pasterski vaalt op tusken een gröaiend antal verske ofstudeerde natuurkeundigen in de VS. Der warren der 7329 in 2013, dubbel zovölle as de 3178 in 1999, et leegste in 40 joar, volgens et Amerikaanse Instituut vuur Natuurkeunde. Nima Arkani-Hamed, nen professor an Princeton den as de Fundamental Physics Prize wun (nen inwiedingspries van dree miljoen dollar), zea det hee “machtige dinge” heurd hef oawer Paterski van öaren adviseur, den Harvard-professor Andrew Strominger, den as binnenkort een oonderzeuk oetbrech met den natuurkeundigen superstear Hawking. Zee hef ook al hoonderddoezenden dollars an beurzen van de Hertz Foundation, de Smith foundation en de National Science Foundation ekregen.

Pasterski, dee as sprekt met rappe kuiersalvo’s, zeg at he aait an etrökken was töt et oetdagen van et onmeugelike. “Duur joaren de greanzen verleggen van wat ik bereiken kon, köm ik bie natuurkeunde oet,” zeg hee vanoet öaren sloapkamer op Harvard. Mer hee kuiert as of et gin waark is: hee neumt natuurkeunde “elegaant” mer ook vol “nut”.

Ondaanks öaren indrukwekkenden stoat van dienst, zat et MIT Paterski toch op de wochtlieste toen as ze zik anmeeldden. Professors Allen Haggerty en Earll Murman warren kats van et rabat. Udden har öar een filmken eteund woerop Pasterski öar vleegtuug bouwden. “Den moond völ oons nen eande lös toen a’w et zaggen,” zea Haggerty. “Wat zee allemoal geet können is ongekeand,” De twee deden een good wöardken vuur öar, woernoa as Pasterski der hen meug, en oeteandelik ofstudeerden met gemiddeld ne 5.00, et hoogst meugelike antal peunten an et MIT.

Pasterski is ennigst keend. Hee kuiert wat ongemakkelik en slot alle zinnen in öare e-mails of met smileys en oetrooptekens. Hee zegt det he een antal gode vreanden hef, mer nog nooit verkering ehad hef, alkohol edreunken hef of ne sigarette rookt. Pasterski zeg: “Ik bliewe lewer skoarp, en ik hoppe a’k bekeand stoa um wa’k doo en neet um wa’k neet doo.”

Ondaanks at mentors natuurkeundigen roem vuurspelt, blif Pasterski met beaide bene an de groond. “As nen theorist beweart at he wat spesjaals  oetdoktert oawer nen langen tied, kö’j der doonder op zeggen at et um neet lukket,” zeg hee. En ondaanks Bezos zin anbod is et plaatje vuur ofstudeerde wetenskoppers in de VS neet roosklurig: volgens et leste oonderzeuk van et Amerikaanse bureau vuur de stoatistiek krig mer 26 perseant van de ofstudeerde wetenskoppers waark in öar vakgebeed, terwiel as zowat 30 perseant van de natuur- en skeaidkeundigen bie de dure löp. Pasterski lik onverstoord. “Natuurkeunde is van zikzelf opweendend genog,” zeg hee. “Et is gin van-negen-töt-vief zaak. A’j meu zeent goa’j sloapen, a’j et neet zeent, doo’j an natuurkeunde.”


Farah Halime
Twitter: @farah_halime

Skriewster bie OZY
Farah is ne Brits-Palestiense in Brooklyn, den as nog aait de vrömde gebroeken van Niej-Yorkers probeert oet te veugelen. Öar woark is oet egewen in de New York Times, Financial Times en de Wall Street Journal. Ook hef he een blog met de naam Rebel Economy.

Welle: http://www.ozy.com/rising-stars/this-millennial-might-be-the-new-einstein/65094