De extra betekenissen van et Tweantse ‘doon’

“Doot um nen seant,” zo’j in Tweante heuren können. (foto: mybroadband.co.za)

De maker van et blog Buurtaal skreef verleden wekke oawer et verskil tusken et Nederlaandse doen en maken, en et Duutse tun en machen. Ze liekt ja völle op mekaar. Iej zollen meanen at ze dan één op ene oawer te zetten zeent. Meestal wal. Mer toch wordt ze mangs verskillend broekt: bv. et Nederlaandse “Doe het licht uit” wörd in et Duuts “macht das Licht aus”. En a’j wat meender lam as vie zeent, kö’j der völle mear vuurbeelden veenden.

In beaide et Nederlaands en et Duuts kan doen/tun beduden: “wat oetvoren” of “gangs wean (met)”. Et haank mer net van den umstaand of, wat der in beaide sproaken gewoon is ewörden.

In et Tweants (en vaste ook aandere soorten Saksies) hef “doon” nog mear betekenissen der bie ekregen: gewen, brengen en zelfs kuiern!

In et Nederlaands is doen vuur geven wal bekeand: “Doe mij drie bier”. En in et Duuts zung den komiek Helge Schneider: “Tu mal lieber die Möhrchen.” Mer toch is et neet zo breed broekboar as et Tweants:

  • Gewen – Nen timmerkearl tegen zinne kollega: “Doot mie den hamer eawen.”
  • gewen – Twee giechelmeakens oawer den knappen jongen: “He’j um oew nommer al doan?”
  • Angewen – Nen stroatenmaker tegen zienen upperman: “A’j mie dee keien andoot, pak ik ze der in.”
  • Metgewen – Ne moor tegen de buurvrouwe oawer iets wat he van öar leend hef: “Det kan ik oeleu Shirley zo wier metdoon, as zee hier met oonze Kim keump spöllen.”
  • Brengen – Ne iewerige skonemaakster: “Dee oolde kleare he’k noar den Kringloop edoan.”
  • Brengen – Nen positieven oolder: “Eawen de keender noar berre hen doon.”
  • Kuieren – Twee verskelmakers legt et bie: “Vie doot der neet mear oawer.”
  • Kuieren –  Ene den as ne vrömde sproake kuiert: “Ik doe Nederlands”.

Et oonderskeaid tusken maken en doon lik ook in et Saksenlaand verskillend te wean an weerskaanten van den poal. In Oost-Nederlaand is et normaal um te zeggen: “Doot de dure lös”, terwiel as völle Duutse Platsprekkers zegt: “Maak de deure op”. Det eerste lik samen te goan met et Hollaandse “Doe de deur open” en et tweede lik verdacht völle op et Hoogduutse “Mach die Tür auf”.

Invlood van de daksproaken? Kan good. De Nederlaandse Saksen hebt ja aait Hooghollaands mutten learen. De Duutse Saksen aait Hoogduuts, dus et kan good at de Saksiese dialekten doar wat van met ekregen hebt. Mer et kan eawengood wean at et aait al zo was. Doar kom iej neet achter. Mer mooi um te weten is et wal.

Non zi’w hier toch wal gek met oons “doon”, want op de vroage: “wat doo’j?” kan nen Oost-Nederlaander heel gewoon antwoarden: “ik doo een stukken leazen van wearldsproake.nl.” Mer det is een aander verhaal. Doar doo’w een aander moal oawer verdan.

Maakt heanig an.

Meaning: Lembörgs en Saksies verdeent aparte stea in de nieje mediawet

Eankel een kort berichtken op Totaal TV van 9 meart 2016 dut der van: allene et Freesk krig ne aparte stea in de nieje Mediawet van Stoatsekretoaris Dekker. Limbörgs en Nedersaksies visket wier es achter et net.

Stoatssekretoaris Sander Dekker.

Wat hef det vuur gevolgen? Duur de nieje mediawet zitt alle ummeropen oet alle strekken van Nederlaand in enen road. Dee kriegt nen budel met seanten vuur programma’s, dee as ze oonderling verdelen mut. De Freeske ofveardiging krig ne biezeundere stea, umdet dee toovallig ne heugere sproakstoatus in Nederlaand hebt. Zee köant dus deper oawer de toafel lönnen as der oawer de verdeling van de seanten kuierd wörd.

Dus puur umdet de Freesken in et verleden mear met nen voest op toafel höwwen en de regearing doodestieds dan mer ne haandtekenige zat hef. De beade aandere inheemse sproaken van Nederlaand komt hier liek zo good vuur in anmaarking.

Toch geet et neet duur. En det hef wier gevolgen vuur et anzeen van oonze sproake.

Et krange is det et duursnee anzeen van et Saksies en Limbörgs lege blif um aait wier etzelfde deankbeeldige kringske:

1. Umdet ze ginnen heugeren stoatus hebt in et Europese Haandvest vuur Streksproaken, kriegt ze nooit ne biezeundere stea in de media. Doarduur roopt de onwetenden: “Zee’j noe wal? De medialeu veendt et ginne oetzeunderlike stea weard. Dus zal de sproake meender weard wean.”

2. Umdet ze ginne bettere stea kriegt in de mediawet, stoat ze ook neet op de lieste vuur stoatusopheuging vuur et Haandvest. Onwetenden roopt dan: “Zee’j noe wal? Skienboar is der ginne spesjale stea neudig vuur dee sproake, want ook in de media doot ze der niks met.”

Meteen keump doar dan disse kreenksprekkerieje op: “iej köant toch ook wal Hollaands?” Joa, mer pas noadet ik en mien volk edwungen zeent um det te learen. Mooi makkelik zeggen, dan. En doarbie, de meeste leu köant ook wal Engels, mer toch heurt ze zaken gearne in öare egene sproake. Zo geet den non ook met Saksies.

De readen at Minister Plasterk ginnen heugeren stoatus tookennen wil, is det hee zik bangt at de Saksen en Limbörgers ook rechtshulpe en aandere offisjele zaken in öare sproake ofhaandelen weelt. Det zol tevölle kosten.

Minister Plasterk. (foto: refdag.nl)

Wat Plasterk doarbie verget, is det oonze sproake (of wat vuur aandere sproake dan ook) gewoon recht hef op gelieke behaandeling, ongeacht wat vuur ne erkenning of et in een of aander Haandvest hef. Dee seanten zeent oonze sproake dus joarenlaank achter eheulden. Vie hebt dus nog heel wat te good. Loat mer kommen!

Limbörg en Oaweriessel weelt biezeundere plaatse in nieje Mediawet

Stoatssektretoaris Sander Dekker.

Nöast Freeslaand weelt ook Lembörg en Oaweriessel at öare proveensiale ummeropen ne biezeundere plaatste kriegt in de nieje Mediawet. Det is te leazen in nen breef wat de proveensies noar den Eersten Kamer esteurd hebt.

1Limburg skrif at de proveensies ne mediaroad weelt, dee as de lokale kultuur en indentiteat bewoaren mut. Oawer Omrop Fryslân hebt de Freesken verleden wekke al een verzeuk insteurd um ne oetzeunderingsplaatse te kriegen. Den ummeroop wil det um de Freeske sproake. Et hef gode kaans van slagen.

Lembörg en Oaweriessel weelt dee spesjale stoatus ook in de nieje Mediawet. Ze haalt hier et Europese Haandvest vuur lokale sproaken bie, woer as Nederlaand ook ne haandtekening oonder zat hef. Doarin wordt Limbörgs en Saksies beade as lokale sproake anwezen. In den breef skriewt ze at de regionalle ummeropen ne “slim belangrieke rolle innemt bie et vaste hoolden en anjagen van de sproake”.

De Eerste Kamer kuiert disse wekke oawer de Mediawet. Stoatssekretoaris Dekker hef al verskeaidene stäpkes terugge mutten doon um den wet der in den Tweeden Kamer duur te kriegen. Ook in den Eersten kamer mos hee der al wat bie doon.

Dekker wil gearne at alle proveensiale ummeropen ansteurd wordt vanoet enen road. Leu oet den Eersten Kamer zeet det neet zo zitten en weelt eerst bepoalde beloftes van den stoatssektretoaris, vuur at ze der joa op zegt. Et geet der öar vuural umme det de ummeropen zelf magt bliewen bepoalen wat ze weelt oetstroalen en oetzeanden.

Den Eersten Kamer kuiert der moarn oawer wiedter.


Welle: http://nos.nl/artikel/2091341-ook-limburg-en-overijssel-willen-uitzonderingspositie-in-mediawet.html

Sproakerkenning: wat is der non feaitelik bekuierd in Grönningen?

Vuur Radio 1, RTV Noord en verskeadene aandere media gung et der verleden wekke van. Der warren wat hoge leu oet den Europesen Road in et Grönningse Proveensiehoes um de erkenning van et Saksies te bekuieren. Mer wat is doar non feaitelik ezegd?

Et proveensiehoes van Grönningen. (foto: wikipedia.org)

Op de webstea van et SONT, wat steet vuur de machtig Saksiese naam Samenwerkende Organisaties Nedersaksische Streektalen, steet ne lappe tekst in versaksiest Hollaands oawer wat der allemoal bekuierd is en wee as der bie warren. Et is froai lastig umskrewen. Doarumme hier ne herskriewing:

Achtergroond
Op deenkseldag den 1sten meart kuierden nen koppel leu dee as goat oawer et Haandvest vuur Lokale Sproaken met de verskeaidene groepen dee as zik gangs hooldt met et Saksies. Vie warren neet oet eneudigd.

Oonderwaarp
Wo geet et met et Plat?

Readen
alle 3 joaren hooldt ze in Europa et Haandvest tegen et lecht en kiekt ze wat der aanders mut en of der sproaken bie op mut.

Anwezigen
Van den Europesen Road warren der bie:
-Vera Klopčič (vuurzitter; oet Slovenië)
– Päivi Majaniemi (oet Finlaand)
– Marieke Sanders-Ten Holte (oet Nederlaand)

Vanoet de Saksiese Beweaging warren ze der vanoet zowat alle strekken bie.

Verloop
Eerst meug SONT-vuurzitter Hans Gerritsen wat zeggen. Hee deed verskeaidene zaken oet de deuke:

SONT-vuurzitter Hans Gerritsen. (Foto: sont.nl)

1. De lokale besteurders (NGOs, gemeentes en proveensies) en verskillende ministeries köant mekoar de leste dree, veer joar nog aait neet de haande doon oawer et tookennen van deel III van et Haandvest.
2. Et oawerleg met et Binnenlaandsministerie löp de leste tied good. Ze kuiert oawer ne aandersoortige erkenning, lös van et Haandvest.

De verskeaidene sproakgroepen meugen doarnoa öar zegke doon.

Aktiviteaten

Vera Klopčič. (foto: rtvslo.si)

Vuurzitster Vera Klopčič van den Europesen roadsofveardiging leup de verskeaidene aktiviteaten (en problemen) langs dee as op alle sproakterreinen vuurbie komt: et oonderwies, de media, et sosjale leawen, en zo wiedter. Vuural op kultureel vlak en ook wal in de zorg wörd der völle met de sproaken doan. Et Stellingwaarver vuurleasprojekt wör eneumd. Wiedters bespreuk Klopčič et gebroek van Saksies op de legere skolen.

Geeldzaken
Vuural et verloop van de geeldzaken kan nog heel wat better. Der wörd non allene geeld egewen vuur lösse projekten. Volgens de Zwolse Iesselakademie kö’j doarduur nooit gröttere projekten anpakken, gin kennis van zaken opbouwen en det ook neet vaste hoolden.

Zörgen oawer Geelderlaand
Alleman maakt zik zörgen oawer Geelderlaand. Doar dut de proveensie al nen helen tied niks vuur et Saksies en vuur et Erfgoedcentrum Achterhooks en Liemers (ECAL). De ummeropen RTV Drenthe en RTV Noord doot der mangs wal wat an, mer det kan nog better. In Oaweriessel is et hoaste niks en in Geelderlaand nog meender. Doar zeent de leu ook oardig vergreld oawer.

Lechtpeunten
Mer der zeent ook mooie zaken. Leu hebt verdan mear achting en weardering vuur de sproake. Det har de ofveardiging ook al vernömmen. In zuudoost-Dreante is der bievuurbeeld een oonderwiesprojekt vuur Dreants en Duuts. Der wörd ook oardig wat Plat in de muziek, beuke en kraanten ekuierd.

En non?
De ofveardiging geet der de kommende tied met an den gaank en skrif een verslag. Det legt ze dan vuur an Ministerroad en de Road van Europa. Dee nemt et oawer, stelt ne lieste met roadgewing en anbevelingen op en brengt det noar de Nederlaandse Rieksoawerhead. Dee leste groep mut zik der oawer oetsprekken noar de Road van Europa en et egene parlemeant.

KWW, dus.


Welle: http://sont.nl/index.php/item/10-nieuw

Europa dech noa oawer opheuging anzeen Saksies

Oorsproonkelik stukke: Johan de Veer
1 meart 2016

Minister Plasterk is tegen. Foto: archief dvhn / anp

Ne waarkgroep van de Road van Europa is deenkseldag in et Noorden van Nederlaand um te kuiern oawer de Europese stoatus van de Saksiese sproake.

De vuurvechters van de Noord- en Oost-Nederlaandse sproaken hopt hiermet nen fleenken trad te maken. Seend 1997 zeent ze al gangs um Saksies oonder deel III van et Haandvest vuur Europese Sproaken te kriegen. Hiermet köant sproakorganisasies vroagen um laandelike en internasjonale subsidies.

Oet de studie Nedersaksisch waar het kan van de Rieksuniversiteat van Grönningen (RUG) blik det et Saksies, woer as Drèents, Grönnings en Tweants oonder vaalt an 37 eisen voldut vuur heugere erkenning. Det is mear as genoog vuur dee heugere erkenning.

Riek wil der neet an 

Et binnenlaandsministerie wil neet an dee internasjonale stoatus vuur et Saksies. Verleden joar veund minister Ronald Plasterk ne bloots laandelike erkenning nog zat vuur bettere samenwaarking. Plasterk wol kuiern oawer de wieze woerop at et gebroek van de sproake anjaagd worden kan.

In Nederlaand kuiert 2,5 miljoen leu Saksies. Et riek wil neet an de heugere erkenning, want dan mut der wetten en regels anpast worden en det kost knaken. De proveensie Dreante, dee rechtevoort vuurop löp met de Saksiese zaak, keump det duur et geknooi wat et riek non met Freesk hef, wat al ne riekssproake is.

Volhoolden

De vuurvechters geewt doarumme nog neet op. De Samenwerkende Organisates in het Nedersaksisch Taalgebied (SONT), de proveensies Dreante, Grönningen, Oaweriessel, Geelderlaand en de Freeske gemeentes Oost- en Weststellingwaarf weet at et ne zaak van volhoolden is.

De Grönningse ofveardigde Fleur Gräper (D66) wil de joelstemming oawer et tweedaagse bezeuk toch wat sussen. De Road van Europa hef oawerheden en sproakenkenners oet eneudigd. “Et is ja mooi, mer et geet mear oawer waarkwiezes. Vie weelt ne oawereenkomst sloeten woermet as alle partiejen oet de veute köant.”


Welle: http://www.dvhn.nl/groningen/Europa-overweegt-extra-status-Nedersaksisch-21154264.html