Teken van klimaatverloop? Griesbear of ieslybear veunden

Grizzly bears in Alaska en Kanada trekket noar et noorden umdet öare umgewing opwoarmet. Doarduur treft ze regelmoatig iesbears an de kustliene.

Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)
Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)

Det klimaatverloop zorget vuur stiegende oseanen en bizar wear was bekeand. Mer det et ook ne nieje oart bear teweeg brech in et poolgebeed is niej.

Ne sköttene bear in et bevröarene stuk van Noord-Kanada lik ne mengeling te wean van nen grizzly en nen iesbear. Det keump duurdet dee beade soorten mekaander verdan vaker treft.

Grizzlybears in Alaska en Kanada liekt op et noorden an te trekken non as öar leafgebeed opwoarmet. Doarmet treft ze regelmoatig iesbears an de kuste.

Iesbears an de aandere kaante komt vakerder an laand umdet de ieskappe smeltet. Ze vermagert slim en der zeent der verdan meender van, duurdet ze öare heuwdmoaltied, zeeheunde, neet mear te pakken kriegt.

“Wöarmere tieden en doarduur mear greun in et noorden, betekent at et leafgebeed van de soorten oawerlapt. Det zal verdan slimmer worden,” zea grizzlybearkenner Chris Servheen van de Universiteat van Montana tegen de Britse kraante de Guardian.

“In et verleden zagge vie et meender vake as non. De twee soorten liekt geneties staark op mekaander. Männekes van beaide soorten beklimt vröwkes van beaide soorten. Doarduur keump der twee kaanten op inmenging.”

Iesbears zeent zo 150.000 joar terugge oet broene bears ontstoan. Ze zeent rechtevoort met een gewicht töt wal 720 kilo de grötste vleasetters op et laand. Grizzlybears, dee as vuural te herkennen zeent an öaren skoolderpokkel, leawt meestentieds allene en komt eankel bie mekaar vuur etten of beklimmen.

Non at de wearldtemperatuur verdan heuger lig – de leste 12 moanden hef de wearld alle moandelikse hitterekords verbrökken – zut et der op den langen doer vuur griesbears better oet as vuur de iesbears.

“Iesbears mut et echt hebben van zee-ies. Ze zeent doar helemoal op anpast en neet gewoon um längeren tied an laand te wean,” weet Servheen. “As et zee-ies verdwient, zöalt et der wal wat oawerleawen, mer de meesten neet.

“Vie zöalt verdan vaker mengvörme zeen. Iesbears hebt neet zo heel völle keuze. Toch zal et nog wal een hoonderdtal geslachten doeren vuur a’w echt köant zeggen at der ne volledig nieje soort is.”


Duur Ollie Milman
18 mei 2016

Welle: Guardian.com

5 bewiezen at panda’s eagenlik kukens zeent

Et is een groot woonder, mer de panda is neet länger mear ne ‘bedreigde’ deersoorte. Det hef den zwartwitten knuffelbear nauweliks an zikzelf te daanken. Et deer heuld neet van seks, vret ongezoond en is zo troag as dikke driete duur nen trechter.

Panda in boom wolong sichuan sjina
©WWF/Bernard de Wetter

Toen as op 4 september de panda van de stoatus ‘bedreigd’ noar ‘kwetsboar’ gung, gung bie deerleefhebbers oaweral de vlagge oet. Want wat hef et de leu knooien kost! De Panda is, nöast de dodo, et beeld wörden van deersoorten dee as een heandke hulpen worden mut. Bie de dodo köm det te late, mer bie de Panda hef et een groot oonderskead maakt.

Et gef rechtevoort 17 perseant mear panda’s as vuur tien joar terugge. In 2014 bleek at der in Sjina wier 1850 panda’s in het weeld leawt. Toch dut den döl doar zelf neet völle vuur.

1. Hee vret van kaant of an

De panda lust in heuwdzaak bamboe. Jonge skötten, bladen en stellens. 99% van zin dieet besteet oet disse stekige plaante. Det is aanders neet zo slim, mer den zwartwitten loebas hef doar et lief helemoal neet noar. Et is ja nen bear. Dus hee hef de vertearing van vleasetters. Doarumme haalt hee mer 20-30% nuttige stoffen oet bamboe. Um doar toch van te leawen, mut hee dus wal 20 kg bamboe op nen dag vortknagen. Doar is hee iederen dag 16 uur drok met.

2. Hee wil der neet op, zee mag et neet lieden

Pandavröwkes wordt mer twee töt dree deage in et joar leups. Of tochtig. Wo neum iej det eagenlik bie panda’s? Et männeke mut der ook mer net op det ogenblik kloar vuur wean. En et geval wil det as ze in ne zoo wont, öar de lust kompleet vergeet. Doarumme zeent de panda’s rechtevoort ofhaankelik van de KI.

3. De jongen köant helemoal niks

As et dan oeteandelik toch lukket um et vröwken drachtig te kriegen, keump doar meestentieds mer één joonk oet. En det kan absoluut nul komma nul niks. Ze zeet niks en weagnt mer 180 gram bie de geboorte. Met 130 kilo is de moo dan 900x grötter. Verhooldingswies mut iej et oe zo vuurstellen dat oew moor bie oewe geboorte ongevear 3600 kilo zol weagen. Leawensgevöarlik vuur den kleanen ook nog. De eerste 18 moand köant ze neet zoonder öare moor.

4. Hee is zo troag as dikke driete

Duur nen trechter ja. Hee kan heel eawen op de achterste bene stoan, mer det heuld hee neet lange vol. Det keump ook umdet hee standaard te zwoar is. 135 kilo is oonder roofdeers neet eens zovölle, mer hee hef zwoare butte. Zowat twee moal zo zwoar as aandere deers van zinne grötte.

Hardlopen dut hee ook neet gearne. Hee kan een betken hobbelen. Mer det is niks as iej et nöastlegt nöast zinnen neawe, den zwarten bear, den as wal 60 kilometer in et uur kan lopen.

5. Hee kan et etten neet veenden

© WWF / Susan A. Mainka
© WWF / Susan A. Mainka

Et kon oe wal bieten! roopt leu vake as iej iets zeukt terwiel as iej der gewoon nöast stoat. Zo geet et de panda ook. Mer den kan et dan ook echt neet veenden. Hee herinnert zik een heel paar vaste steas woer as hee earder etten veunden hef. Oonderweg doarhen kik hee neet op of umme. Ook neet as der oonderwiel al etten op zien pad ligt. As iej um dus dee stea veraandert, hef hee een probleem.


Welle: wibnet.nl

 

Wetenskoppers van de wieze: dit deer kan 500 joar worden

Den euldsten Greunlaandhaai kan Kolumbus nog keand hebben.

Oondervorskers takelt nen greunlaandhaai an boord. Moonsters van de deers gungen noar et Deense Oarhoes. (Foto: Julius Nielsen)

“Et is aait wier opmaarkelik wo oold at deers köant worden. Van wat skoaldeers was al länger bekeand at ze tegen de 500 wordt. Mer waarveldeers, det is niej,” zeg Jørgen Schou Christiansen van de UiT, de noorske arktiese universiteat.

Hee hulp bie een groot oonderzeuk noar greunlaandhaaien, wat verleden wekke vriedag op de vuurziede van et wetenskopsblad Science proonken. Non pikt et de grote Amerikaanse kraanten New York Times, Wall Street Journal en et blad National Geographic ook op.

Mysterieus
Greunlaandhaaien bliewt een mysterie van de zee. De gelearden weet der nog neet völle van.

– “Vie weet nog hoaste niks. Earder meane vie at vie genoog wussen um ne as ne bedreigde soort in te delen, vuur at vie oontdekken at vie der nog hoaste niks van weet,” zeg Christiansen.

Deers dee at non leawt, köant Kolumbus nog keand hebben
Earder deden oondervörskers bekieken wat greunlaandhaaien ett. Non hebt ze de leaftied bepoald. Den oetkomst was opkiekensweard.

– “Vie wussen al at ze vake wal 100 töt 200 joar wordt. Mer et nieje oonderzeuk wis oet at ze mangs wal de 510 joar haalt,” zeg Christiansen.

Met aandere wöarde, as Kristoffer Kolumbus nen jongen greunlaandhaai zeen har toen as hee in 1492 noar Amerika zealen, har det deer et töt 2002 können noavertellen.

– “Der haank nog wat onzekerhead roond de oetkomsten, mer in ieder geval köant ze 270 joar worden. De grötsten, meane vie, köant töt wal 510 joar oold worden,” zegt den oondervorsker.

(verhaal geet wiedter oonder foto)

Oogleanzen
Et oonderzeuk doeren 14 joar en wör bie Greunlaand heulden. Ene van de oetdagingen was at de greunlaandhaai aander beenweefsel hef as aandere visken.

– “Vie mossen wat aanders bedeanken, dus toen kömme vie bie oogleanzen. Det is bie haaien een hard weefsel wat informasie oet de umgewing metdreg van seend et deer geboren is. Doarmet köant vie de leaftied van de haai skatten”, vertealt Christensen.

Vorskers in et Deense Oarhoes oonderzöchten et oogweefsel. Zee zeent eksperts in radiokolstofdatering, de standaardmetode bie archeologie um leaftied te bepoalen. Doar köm oet at wat deers al heel wat zeen hebt.

– An et eande van de joaren ’50 en ’60 deden de VS en de Sovjetunie preuwe met kernspringstof. Den oetval van radioaktieven kolstof is nog dudelik in de leanzen van deers oet den tied te zeen,” weet Christensen.

Kennisriege: De Greunlaandhaai

foto: NRK/Armin Mück
  • Kan 5,5 meter laank worden en mear as nen ton weagen.
  • Wörd et euldst in et noorden. Keump vuur in den noordeliken Atlantiesen Oseaan en van de Noordzee töt an et zudelike Engelse Kanaal en Cape Cod in Amerika.
  • Leawt meestentieds deep. Is zeen op 2200 meter deepte bie nen temperatuur van 0 – 7 °C.
  • Lik laankzaam en verdwaasd, woer as de Latiense naam ook op wis: Somniosus, den sloaperigen.
  • Vaank prooideers zo as kabeljauw, zeeveugel en zeeheunde.
  • Köant froai oold worden en et was bekeand at ze 200 joar haalt. Niej oonderzeuk stelt det noar boawen bie: köant 500 joar worden.
  • De noordelike laanden hebt der völle op jaagd. Vuural umdet ze nen groten leawer hebt, woer as traan en laampöllie oet haald wör.
  • Leuten zik bie anvaank rap vangen, mer duur oawervisken wörren ze ne bedreigde soorte.
  • De viskerieje wör zikzelf de baas roond 1950, mer gung nog verdan töt de joaren ’70.
  • Et vleais smaakt noar ammoniak, mer geeldt in Ieslaand as delikatesse. Doar greawt ze ze eerst töt 3 moand in in et kiezelstraand um of te staarven, dan wasket ze et vleais en hangt et nog ne moand of wat te dreugen. Wellen Havforskningsinstituttet (imr.no), Et grote Noorske leksikon (snl.no) en fiskeri.no.

Duur Simen Follesø Røiseland
11-8-2016
Welle: NRK.no

Pokkelwalvisken hebt wat tegen orka’s- en nums weet woerumme

​As iej 40 ton weagt, hoof iej oe neet te bangen vuur roofdeers. Toch zeent pokkelwalvisken (bultruggen in et Hollaands) neet bloots tevreadene met öaren onantastboarhead: ze komt vake opdagen um aandere deers te beskaarmen tegen anvallen van killer whales, zo as orka’s in et Engels heett. Et leawert öar niks op. Doarumme prakkizeert zik der oonderzeukers nen bult oawer woerumme of ze zikzelf in gevoar brengt duur te vechten met de meest beruchte killers van den oseaan. Doarumme meant wat leu at ze et oet leefdoadighead doot. 

In 2009 zaggen zeebioloog Robert Pitman at nen pokkelwalvis nen Weddelzeehoond redden den as van ne plakke ies estot was duur orka’s, dee as et water al in den moond leup. Nen pokkelwalvis dreeiden zik op de rugge en nöm den zeehoond op den boek, zodet de orka’s der neet bie konnen. Et orkahäpke kon doarnoa wier op ne aandere iesplakke klimmen.

Toen as hee dit zaggen, begun Pitman met zinne möage reddingsverhalen te gadderen van pokkelwalvisken dee orkaatje-pesten doot. Tusken 1951 en 2012 was et 115 moal ezeen. Disse verhalen stoat non in et Marine Mammal Science.

Van disse 115 gevechten was 57 perseant an esticht duur de pokkelwalvisken. Dit gef an at ze et zelf opzeukt en et gevecht aktief angoat. In mear as 87 perseant van de gevallen warren de orka’s net op jacht toen as de pokkelwalvisken der tusken kömmen.