“Nå een paar pilskes kan ik altyd better Düüts.” – Klopt, zegt onderzökers

Onderzökers van de üniversiteyten van Liverpool, Maastricht en King’s College in Londen zegt dat löö met nen spütter op zik better könt redden in ne tweede språke. Dat skryvt ze in et Journal of Psychopharmacology.

Et is algemeen bekend dat alkohol invlood hef op begrip en beweaging. Veardigheden zo as dinge ontholden, opletten en u gedreagen lydt slim onder de rechtstreekse uutwarking van alkohol.

Disse veardigheden heb y nödig as y ne tweede språke (gin moderspråke) sprekt. Y zollen düs denken dat dit sprekveardigheyd hindert. Mer van de andere kante haalt alkohol de remme der of. Y dörft mear nå een paar pilskes en zint minder bange üm fouten te maken.

Met dit onderzöök is dat vör et eerst onderzocht.

Sprekveardigheyd
Vör et onderzöök skatten wårnemmers de sprekveardigheyd in van deelnemmers met ne lege dosis alkohol. Dårby tellen ook de inskatting van de deelnemmers zelv met. De deelnemmers warren 50 Düütsers dee an de üniversiteyt van Maastricht stüdeert en dee kortens Nederlands hebt learen skryven, sprekken en leazen.

De deelnemmers kregen willekürig ne lege dosis alkohol of een behearsdränken zónder. De dosis wör ofstemd når lyfsümvang, ongevear 2 glazen beer vör nen kearl van 70 kg. Dårnå mossen ze een paar minüten met nen onderzöker in et Nederlands babbelen.

De gesprekken wörden opnömmen en beoordeeld dör twee löö dee as Nederlands as eerste språke hebt. Disse wüssen nit wee van de deelnemmers alkohol kregen har. De deelnemmers mossen ook zelv öare sprekveardigheyd een syfer geven.

Et bleek at deelnemmers met alkohol högere syfers van de observators kregen. Ze harren bettere uutspråke. De deelnemmers zelv gavven zikzelv gin högere syfers.

Bedenkingen
Volgens Dr. Inge Kersbergen van et Institute of Psychology, Health and Society an de üniversiteyt van Liverpool löt et onderzöök zeen dat alkohol kan helpen by et uutsprekken van ne vrömde språke as y ne kortens leard hebt. Hef den ööm toch gelyk, den as op feestkes röp dat hee nå een paar pilskes better Düüts kan.

Dr. Fritz Renner, nen anderen methelper an et onderzöök, hef nog wal een pünt van andacht: “Wy müt der by zeggen dat deelnemmers in dit onderzöök mer een klean betken alkohol had hebt. Ne högere dosis helpt wårskynlik jüüst nit by de uutspraak.”

Dr. Jessica Werthmann, den ook methülp zea “dat wy vörzichtig müt wean met disse uutkomsten. Wy müt nog eerst de oorzaak vinden. Ene van de mögelike oorzaken is et angstverlegende effekt van alkohol. Mer dat müt wy eerst wydter onderzöken.”

Et hele onderzöök kön y hyr leazen:

  • Fritz Renner et al. “Dutch courage? Effects of acute alcohol consumption on self-ratings and observer ratings of foreign language skills.” Journal of Psychopharmacology (2017). DOI: 10.1177/0269881117735687

Welle: Medicalxpress.com
18 oktober 2017

Leste 3 sprekkers van Züüd-Afrika’s 1e språke up de barrikades

Katrina Esau hard an et wark üm te zorgen at de språke ör åverleavt

Katrina Esau düt der allens an um de språke van öre jöögd te bewåren.

Met ör 84 jår is mevrouw Esau ene van de leste dree löö dee N|uu vlöyend sprekt. Et is de språke van Züüd-Afrika’s San-löö, better bekend as Büskesmänne, mer zo wordt ze lever nit nöömd.

N|uu wörd zeen as de oorspronkelike språke van züdelik Afrika. Ümdat der gin andere löö zint dee disse språke vlöyend könt, behalve disse famyly, hef de VN disse språke de ståtüs “zwår bedreigd” geven.

“Tu as ik nog klean was, kon ik enkel N|uu en hören ik völle anderen zo köyern. Dat warren mooie tyden. Wy warren wys met onze språke, mer dat is veranderd,” zeg mevrouw Esau in Upington, ne stad in de provinsy Noordkaap.

Vör honderden jåren tröken de San vry rond in disse strekke. Ze leaven van planten gaddern en op deers jagen.

Mer rechtevoort zint zowat alle tradysionele bruken van de San uutstörven. Ören nåwas zeg at de språke ene van de leste zaken is üm ör an ör verleden te herinneren.

In ne kleane höltene hütte, gef zee les an lokale kinder üm ör de 112 verskillende klanken (met 45 verskillende klikgelüden) van et N|uu by te brengen.

“Ik geve les in de språke ümdat ik wil at disse språke blif bestån as ik der voort nit mear zin,” zeg mevrouw Esau.

“Ik wil zovöl mögelik dörgeven, want ik wete dat wy nit völ tyd mear hebt.” Esau drif de skole al 10 jår vanuut huus.

“Wy kregen kläppe van blanke löö as zee ons onze språke hören köyern. Vanweage dat verleden wilt de löö de språke nit mear köyern. Et düt ör te zear an et härte.”

“Wy hebt et N|uu achterlåten en sprekt nu Afrikaans, mer wy zint nit blank. Dat düt wat met uw ydentiteat,” zeg zee der by.

Esau’s züsters, Hanna Koper en Griet Seekoei, beade åver de 90, lüstert ingespannen met terwyl zee bitterzeut åver öre kindertyd vertelt. Ze zegt nit völle, mer nikket verdan.

Ouma Geelmeid, zo as zee leefhebbend nöömd wörd, hopt de skaamte rond et N|uu ne mål weg te nemmen.

In de les wis Esau met nen stok in de hande når de N|uu-namen vör lyfsdelen up et witte bord, terwyl de kinder hardop metdröönt.

Zo as zovölle Afrikaanse språken wörd et N|uu mondeling dörgeven van geslacht op geslacht. Mer jüüst dat is rechtevoort et gevår. Töt vör kortens was der ginne skryfwyze vör de språke.

Mevrouw Esau warken samen met de språkenkünnigen Sheena Shah van de Skole vör Oosterse en Afrikaanse Studies (SOAS) in Londen en Matthias Brezinger van et Sentrum vör Afrikanse Språkverskeidenheid in Kaapstad an een alfabet en de grondbeginselen vör grammatyka, üm der les in te können geven.

“Uut et wark wat wy met Ouma Geelmeids volk dån hebt, weet wy dat disse löö de språke as een belangryk kenmark van öre identiteat zeet,” weet Shah.

Kenners zegt at persöönlike identiteat verdan belangryker wörd in ne alverdan mear globalyserende wearld. Språke is meer dan ne rygel klanken üm met mekår te köyern. Et dreg ook kültüür en ne leavenswyze vör een volk.

“As y kykt når de Afrikaanse språken, lear y dat ze helpet üm nen kyk op et leaven te beden en onderlinge verbanden, geestelikhead, earde, gezondhead, en menske wean te beskryven,” zeg Brezinger.

“Der is ne skat an kennis åver åverleaven, wat inheemse volker al honderden jåren an mekaar dörgeevt. Dinge wuur as de Westerse wearld gin weet van hef. As disse språken uutstarvet, is disse ünyke kennis verlören.”

map

In et klaslokaal zit ongevear 20 kinder. De meesten jonger as 10 en nog een paar tyners.

Mary-Ann Prins, 16, is mevrouw Esaus beste learlinge. Zee hopt ooit disse lessen verdan te geven.

“Ik mag disse språke zo gerne learen. Et gef my een gevööl van toobehören. As of ik verbünden zin met minne åvergrootolderen. Zee hebt altyd zo köyerd. Dår kan ik vandage by ansluten,” zeg zee met nen breden glimlach.

Nargens byhören

N|uu is nit de ennigste Züüd-Afrikaanse språke in leavensgevår.

Op dree üür jagen, in et städke Springbok, zint sprekkers van et Nama al jåren an et lobbyen by de regearing üm öre språke offysieel erkend te krygen.

Ondanks at et vanolds dör heel Züüd-Afrika sprökken wörd, hef et Nama nog altyd ginne stea tüsken de andere 11 offysiele språken van et land.

“Et is slim trürig dat onze kinder gin Nama könt. Et düt myn härte zeer dat onze kinder niks met de ölderen könt beköyern in öre egene språke,” zeg Maria Damara (95), ene van de ennigste Nama-sprekkers. “Wat steet ör te wachten, wat steet onze kültüür te wachten?”

Gemeenskopsleader Wiela Beker (56) is et der met eens: “As y gin språke hebt, heb y niks. Ik köyer nu Engels met u, mer ik zin nit Engels. Ik har gerne Nama met u köyerd want dat is wat en wee ik zin.

“As wy der nit wat an doot, starvet onze kültüür uut. Wy vechtet vör onze kültüür as wy vör onze språke vechtet.”

Mer zonder verskuving in språkrichtlynen en stüt van de regearing, is disse gemeenskop bange at et nit lange mear duurt vör öre språke dezelvde kante uutgeet as et N|uu – et rändke van uutstarven.

Dårüm vechtet disse gemeenskoppen üm ne deelde identiteat, een gevööl van argens byhören. En dårmet ne arvenis vör tookommende geslachten.

Züüd-Afrika’s zes meestsprökkene moderspråken:

  • Zulu: 22,7%, Xhosa: 16%, Afrikaans: 13,5%, Engels: 9,6%, Setswana: 8%, Sesotho: 7,6%
  • Züüd-Afrika hef 11 offysiele språken
  • Engels wörd et meest bruukt in offysiele zaken

    Welle: SA.info/Census 2011


In Duutsland kö’j binnenkort eksamen doon in et Saksies

 © NDR / Inken Schröder (Fotograaf: Inken Schröder)
© NDR / Inken Schröder (Fotograaf: Inken Schröder)

Saksies wörd binnenkort een eandeksamenvak in Noord-Duutsland. Dat steet op de webstea van den Duutsen umroop NDR. Et onderwiesministerie van Mecklenborg-Veurpommern leut weten at den landsbreden road vuur ministers van onderwies, de Kultusministerkonferenz (KMK), et hef goodkuurd.

Met de goodkuring könt noe de plannen in wark umzat worden. As eerste zint zes gymnasiums in et Noordoosten anwezen um Saksies as verplicht keuzevak an te beden.

Hesse: härte onder den reem vuur et Sasksies

Op disse kernskolen mut Plat ook vuur et skriftelike en mondelike eandeksamen tooloaten worden. Onderwiesminister Birgit Hesse van de SPD zea at dit besloet een härte onder den reem was vuur alleman wat zik zo drok maakt vuur de sproake. Op disse wieze is Saksies een liekweardig skoolvak en gin anvullend zeutheulderken. Learlingen köant op de vuurtzette skolen in Döms, Wiesmar, Kriewits, Laage, Stawenhagen en Demmin Plat kriegen.

In Nederland lik der ook skot in de zaak te kommen. Der kump meugelik ne heugere erkenning vuur et Saksies as volweardige sproake. De hoge hearen warren aait bange at et öar tevölle zol kosten, want det har et öar met Freesk ook al doan. Dat onze sproake dat geld gewoon nog te good hef vuur al dee joaren van achterstelling, lik nog neet duur te dringen.


Welle: NDR.de
3 meart 2017

Inheems-Australies regearingslid wil zinne egene sproake kuieren in parlement

Yingiya Mark Guyula
Onofhankelik roadslid Mark Guyula wil zinne egene sproake kuieren in et Australiese Parlement. (foto: Yingiya Mark Guyula)

Nen politieker oet de Australiese Noordstrekke (Northern Territory) zeg at hee zik “starker en krachtiger” veult in zinne egene sproake. Doarum zoch hee metstanders vuur een vuurstel um de beparkingen op te heffen op et sprekken dervan in et parlement. Det völ verleden wekke te leazen op de Australiese niejsstea ABC.net.

“Et is et eerste moal at ik vreandelik tostemming vroage um minne sproake in et parlementshoes te kuieren,” zea et onofhankelik roadslid Yingiya Mark Guyula.

De hudige regels van de Legislative Assembly (et Australiese Wetshoes) skrieft vuur at leden dee wat anders kuiert as Engels der extra wark met kriegt.

Menear Guyula wil dat der nen ummezetter in de kamer is. In de hudige umstand mut roadsleden dee as gin Engels kuieren wilt, toch zelf nog öar egene teksten en toospraken umzetten.

Volgens um kon zien vuurstel ook helpen um leu mear bie debatten bie te kriegen.

“Ik wil vanoet minne sproake en minne kulturele achtergrond minne bodskop bie de sprekkers van et Engels kriegen. Dat is et gat wat ik oawerbruggen wil.”

Gin tied vuur Engelse umzettingen

Op dit ogenblik mut roadsleden dee wat anders wilt kuiern as Engels eerst ne skrewene en sprökkene oawerzetting in Engels gewen, mer ze kriegt doarnoa gin extra sprektied vuur öar egene.

De hudige regel dat hee eerst Engels mut kuiern en et doarnoa pas in et Yolngu Matha um mag zetten, slöt volgens Guyula kats de planke mis. Hee hef zelf et Yolngu Matha as eerste sproake.

“Ik zin starker en krachtiger as ik eerst Yolngu Matha kuiere. Dat is minne familiesproake, minne modersproake.”

Guyala wet at Engels non eenmoal de eerste sproake van de kamer is, mer hee veund at leu dee as Engels nit as modersproake hebt, doarum gin extra wark hooft te doon.

Volgens um sprekt völle Noordstrekkelingen wat anders as Engels. De meesten doarvan zint Inheems-Australies.

“Ze hebt allemoal egene sproaken. Ik zol dit der gearne duurkriegen, zodat zee de sproake broeken könt wat öar et lechtst van de tonge keump,” meanen Guyala.

Former CLP Minister Bess Price.
De vurig CL-minister Bess Price verzöchen ook al de sproakregels an te passen. (ABC News: Shuba Krishnan)

Gerry Wood steet der ‘in prinsipe’ achter

Et Australiese Wetshoes kuieren earder van et joar ook al oawer de sproakregels. Vurig CLP-minister Bess Price denen toen nen klacht in umdat zee van den vuurzitter de wacht anzegd kreeg; zee har een antwoard in Warlpiri gewen, öar eerste sproake.

De road vuur regelgewing nöm een antal vuurstellen van Price an, en deden bievuurbeeld den regel der achterhen dat roadsleden eerst mossen vroagen an de vuurzitter of ze in ne andere sproake kuieren meugen.

Onofhankelik roadslid Gerry Wood zea at hee ‘in prinsipe’ achter et vuurstel van Guyula steet. “Mer vuur at ik mie as vol vuurstander oetsprekke, mut et eerst vuurbie de road vuur regelgewing.”

Et vuurstel kan disse wekke nog in et Wetshoes bekuierd worden vuur et ende van 2016, mer kan duursköawen worden noar ankommend joar.

In dat geval haank et sukses van et vuurstel nit enkel of van ondersteuning van andere roadsleden, mer ook of Guyala nog wier herkeuzen wörd vuur de zetel vuur Nhulunbuy.

Australiese sproakriekdom

Kaarte van Australië met in greun et antal perseant leu wat ene van de inheemse sproaken kuiert. (foto: wikipedia)
Kaarte van Australië met in greun et antal perseant leu wat ene van de inheemse sproaken kuiert. (foto: wikipedia)

Engels mag et wiedst verspreid wean, mer Australië hef gin enkele offisjele sproake. Volgens Wikipedia hef et wearlddeel, woer as heel Europa met gemak in past, ongevear 70 inheemse sproaken nöast et Engels. Ooit warren dit der zelfs 400, mer duur de Engelse eenkennighead nöm dit rap of. De bekendste sproaken zint et Arrernte, Kala Lagaw Ya, Tiwi, Walmajarri, Warlpiri, en de Westelike Weustesproake.

Wonnear as Nederland et Nedersaksies toolöt in de regearing is nog aait ofwochten. Vuurgoande vuurzetten wörden allemoal ofwezen.


Duur Sara Everingham
29 november 2016
Welle: ABC.net.au

6 Europese sproaken woer as iej nog nooit van heurd hebt

De bekeandste meenderheadssproaken van Europa. (Foto: epthinktank.eu)
De bekeandste meenderheadssproaken van Europa. (Foto: epthinktank.eu)

Sproaken zeent net biggen. Trek iej ze an de oren, dan goat ze achteroet. trek iej ze an den start, dan goat ze vuuroet. Toch zeent der nog aait leu in Europa dee meant at ze leu köant dwingen um öare sproake an te passen of op te gewen.

As iej de nasjonale regearingen van völle laanden geleuwen mut, wörd der in ieder laand mer ene sproake kuierd. Dit keump nog oet dee oolde, lang vervlöagene, achterhaalde tied at de hoge hearen veunden at één laand éne sproake hebben mos. Iets woer as völle Hollaanders nog aait met worstelt.

Ondaanks joaren van oetbanning, ontmodiging, ontkenning, indoktrinasie of gewoon negeren zeent der in heel Europa nog heel wat meenderheadssproaken. Et Saksies, Freesk en Limbörgs ken iej vaste wal. Hier hest doe der nog zesse:

1. Elfdaals

Elfdaals (foto: Thomas Fahlander)
Elfdaals (foto: Thomas Fahlander)

Nee, disse sproake hef niks met de Lord of the Rings te doon. et Elfdaals wörd duur ongevear 3000 leu in de gemeente Älvdalen (et rivierdal) in Zweden kuierd. Töt an 2007 bewearen de gelearden nog at et een dialekt van et Zweeds was. Mer et har toch wal zovölle egenheden at det pröatje neet te verkopen was. Et hef bievuurbeeld net as et Duuts veer naamvallen, mer vuur et gemak trekt ze rechtevoort den eersten en tweeden samen. Ook hef et nog de Oold-Noorse oetsproake van ð (de  -th wat ook nog in et Engelse these zit).

2. Sorbies

Sorbiesen stroatnaam. (foto: Sorbenland.info)
Sorbiesen stroatnaam. (foto: Sorbenland.info)

In et oosten van Duutslaand sprekt ongevear 40.000 leu Leeg-Sorbies en nog es 10.000 Opper-Sorbies. Disse sproake is nauw verwaant met et Pools, Tsjechies en Slowaaks. Een cool kenmaark van et Sorbies is at et verskil maakt tusken eankelvoold, tweevoold en mearvoold. Vie hebt bv. haande – haanden. Et Sorbies hef ruka (1 haande), ruce (2 haanden) en ruki (mear as 2 haanden). En dan hebt ze nog zeuwen naamvallen.

3. Kasjoebies

Et Kasjoebiese sproakgebeed in et gel op de kaarte van Polen. (Foto: kashubians.blogspot.nl)
Et Kasjoebiese sproakgebeed in et gel op de kaarte van Polen. (Foto: kashubians.blogspot.nl)

Et Kasjoebies van Polen is net as et Sorbies ne Slawiese sproake. Et lik zovölle op et Pools at de meeste leu meant at et gewoon een dialekt is van et Pools. Doarumme is et ook lastig um te zeggen wovölle leu as et presies kuiert. Skatt wörd der zo tusken de 3000 en 100.000. Toch hef et Kasjoebies iets moois: leenwöarde. Oet oons egene Saksies ook nog. Hef met de geskiedenis te maken.

4. Võro

Et Võro-gebeed in roze op de kaarte van Estlaand. (foto: canov.jergym.cz/)
Et Võro-gebeed in roze op de kaarte van Estlaand. (foto: canov.jergym.cz/)

Võro is ne lösstoande sproake in heuwdzakelik Zuud-Estlaand. Et hef ongevear 74.500 sprekkers en is nauw verwaant an et Standaard Ests en Fins. Liek as iedere sproake hef et Võro lak an stoatsgreanzen. Et wör vroger ook in angreanzend Letlaand en Ruslaand kuierd. Võro hef kleenkerharmonie; binnen een woard mut alle kleenkers vuurin of achterin den moond kleenken. As der iets bie een woard anplakket wörd, mut det dezelfde klaank hebben as et woard zelf.

5. Bretoons

Fraansk-Bretoonse wegwiezers. (foto: wikimedia.org)
Fraansk-Bretoonse wegwiezers. (foto: wikimedia.org)

Iej zollen et hoaste neet geleuwen, mer in Fraankriek kuiert wat leu ook nog wat aanders as Fraansk. Brezhoneg, ofwal Bretoons. Disse Keltiese sproake is ongevear 1500 joar leden hierhen bracht duur de Bretonen, dee vanof et hudige Cornwall noar Fraankriek treuken, toen as de Angelen en Saksen (doar he’j ze wier) disse leu steeds wiedter noar et westen drewen. Et lik dus nog aait et meest op et Korns Kelties. De sproake löp op de leste bene, mer op hulpe hoowt ze neet te rekkenen. De Fraansken zeent nog aait strabaant: “de sproake van de republiek is Fraansk…”

6. Ladiens

Vuurbeeldzinnekes in et Ladiens, Italjaans, Duuts en Engels. (foto: wwwvalgardenait.blogspot.nl/)
Vuurbeeldzinnekes in et Ladiens, Italjaans, Duuts en Engels. (foto: wwwvalgardenait.blogspot.nl/)

Disse tonge wörd duur ongevear 30.000 leu in de Dolomieten (Zuud-Tirol, Noord-Italië) kuierd en is de offisjele sproake van 54 Italjaanse gemeentes. Et lik misskien ne verbasterde oetsproake van Latiens en doar is nog wat vuur te zeggen ook. De Kelten dee as der wonnen, nömmen et Latien van de Romeinen oawer. Ze verbasteren et duur de joaren hen zo slim at der ne egene sproake oet ontsteund. Ladiens dus. En dan he’w et nog neet oawer de tientallen aandere lokale sproaken van Italië.

De Europese sproakwearld is dus neet zo rechtlienig as iej wellicht meanen. Der zeent op de wearld mear as 7000 sproaken. Loa’w der zunig op wean.

Leste 2 sprekkers Meksikaanse sproake legt verskel bie: sticht skole

Manuel Segovia (80, leenks) en Isidro Velazquez (74, rechts) kregen aargens verskel oawer en öare sproake, Ajapaneko, was in gevoar (foto: Vodafonefirsts)
Noa joaren verskel doot Manuel Segovia (80, leenks) en Isidro Velazquez (74, rechts), de leste sprekkers van et Ajapaneko, mekaar de haande. (foto: Vodafonefirsts)

Et was al eawen leden at Wearldsproake wat heurd har van et Ajapaneko. Et leste wat vie der van wussen was at disse Meksikaanse sproake nog mer twee sprekkers har. En dee harren nog verskel met mekaar ook. Mer der is machtig mooi niejs! 

Oonderan veend iej een filmken.

Et kleenkt as oardig dringend: Manuel Segovia (80) en Isidro Velasquez (74) warren de leste twee sprekkers van öare sproake. As zee oet de tied kömmen, zol der ne skat an kennis en kultuur verlöaren goan. Dan zol iej deanken at de beaide kearls met et zweet op de plette gangs warren um öare sproake in de bene te hoolden.

Mer niks heur. Segovia en Velasquez harren joarenlange fleenk verskel. En ook al wonnen ze mer een paar hoonderd meter van mekaar, ze warren te egenwies um der bie mekaar achterhen te kieken. En al helemoal nit um met mekaar in et Ajapaneko te kuieren, zodet oonderzeukers et konnen vaste leggen.

Et wearldwiede internet- en tellefonbedrief Vodafone was in 2014 wearldwied gangs um “eerste moal”-inisjatieven op te zetten as andachtstrekker. Ze warren neet helemoal et eerste, mer trommeln toch et hele doarp op um ne skole te verbouwen en brachten geld in um lessen in mekaar te zetten.

Sproakenkeundig antropoloog James Fox van de Stanford Universiteat hulp de beade kearls um een wöardebook op te stellen. Rap doarnoa gavven ze de eerste lessen in de sproake an de keender van et doarp.

Segovia en Velazquez vuur de klasse (foto: vodafoneFirsts)
Segovia en Velazquez vuur de klasse (foto: vodafoneFirsts)

Op de webstea vuur Ajapaneko, www.ayapaneco.com,  kön iej non wöarde en zinnekes ‘adopteren’. Doar stoat dinge tusken as ko’o (ajuus), oo’no (bewolkt) en maa’k (visken). Mer ook meender broekelike dinge as oadamsappel (oo’ko).

Et Ajapaneko wörd bie de Zoque-sproaken van Meksiko rekkend. Et wörd sprökken in et döarpke Ajapa, in de strekke Tabasko.


Welle: Dailymail.co.uk

Amerikaan keump Spaanssprekkend oet koma

Reuben Nsemoh (16) kuieren Spaans noa ne koma. (Foto: CNN.com)
Reuben Nsemoh (16) kuieren Spaans noa ne koma. (Foto: CNN.com)

Op CNN köm vanear een biezeunder bericht vuurbie. Nen jongen den as bie ne vootbalwedstried in et Amerikaanse Atlanta in koma skupt was, kom der Spaanssprekkend wier oet.

Nöast disse biezeundere gewoarwording hef Reuben Nsemoh (16) nog verdan möaite um aargens de gedachten bie te hoolden.  In et filmken op de site van CNN zeg Nsemoh at hee mangs “ofwezig wörd, der neet mear bie is”. Hee weet neet of hee nog wier vootballen kan.

Volgens zien vaar en moor kon hee aait al wat Spaanse wöardjes, mer echt vlöaiendig kuieren, det was der nooit bie.

Adverteansie:
freshtext-anpriezing1

Et Boetenlaands-akseantsyndroom (BAS), zo as dokters et neumt, is neet helemoal onbekeand. De Universiteat van Texas in Dallas hef zelfs ne webstea opzat vuur leu dee BAS hebt. Et keump vuural vuur bie leu met ne harsenbeskadiging of harsenskudding. Et is dus een sproakgebrek en hef niks met boetenlaands te doon.

BAS wör vuur et eerst beskrewen duur den Fraansken oonderzeuker Pierre Marie in 1907. Duurdet de oetwesseling tusken de harsens en de moondspieren verstoord is, hebt BAS-pasjeanten vuural möaite met oetsproake, ritme en sproakmellodie. Det keump umstaanders dan vuur as een boetenlaands akseant.

Et syndroom kan slimme gevolgen hebben. Nen Noorsken dokter behaandelen in 1941 ne vrouwe dee duur nen granaatinslag BAS kregen har. Doarnoa kuieren zee met een Duuts-achtig akseant. Öare familie en nöasten wollen doarumme niks mear met öar te doon hebben, umdet ze meanen at zee ne spionne was.

Disse vrouwe wör met zwoare heuwdzearte noar een zekenhoes bracht. Zee wör wakker met een sproakgebrek wat an een Sjinees akseant dut deanken.

Met Nsemoh lik et good te kommen. Hee begeent wier verdan mear Engels te kleenken en zin Spaans wörd meender.


Welle: cnn.com

EU-Toosproake: doot normaal met oonze sproake!

Martin ter Denge sprekt den EU too. (Foto: Annie Schreijer)
Martin ter Denge sprekt den EU too. (Foto: Annie Schreijer)

SAKSENLAAND/BRUSSEL – Op neudiging van CDA-Europarlemeantslid Annie Schreijer reazen op 28 september 2016 ne ofveardiging van Platsprekkers oet Nederlaand en Duutslaand of noar Brussel, um doar verhaal te halen (en brengen) oawer de stoatus van et Saksies. Hier de toosproake van Martin ter Denge, den was vroagen um wat te zeggen oawer Saksies in de media.

Wat was der verleden wekke nog wier een gedoo oawer oonze sproake in de media, neet dan? Vuur dee wat et emist hebt: der wör een oonderzeuk presenteerd det leu met een akseant meender verdeent. De lear dee völle kraanten doaroet halen was: dan mu’w allemoal akseantloos Nederlaands learen kuieren. Onzin!

Et is wier een kenmoarkend vuurbeeld van wo as de mediavlagge der in Nederlaand bie haank. Want et lig neet an een akseant zelf, mer an de bekreumpen vuuroordelen dee as leu in Nederlaand oawer sproaken hebt. Der mut dus wat in de samenleawing veraanderen! En doar mut vie met oons allen wat vuur doon. Wat dan? Normaal doon.

Et lig neet an een akseant zelf, mer an de bekreumpen vuuroordelen dee as leu in Nederlaand oawer sproaken hebt. Der mut wat in de samenleawing veraanderen.

Ik neume et gin Nedersaksies, want der is ook gin Hoogsaksies. Gewoon Modern Saksies dus. Oonze sproake mut emansipeern.

Ik kenne gin ene sproake woeroawer zovölle kwats en onzin wörd roond ekwaakt as oawer Saksies. Aait mer folklore. Och wat is oonze sproake toch oold. Oonze sproake keump toch zo kort bie. Och wat kö’j dinge toch mooi zeggen in oonze sproake. Allemoal genöal. Iej köant der ook gewoon hele domme en lellike dinge in zeggen. Det haank allemoal van n sprekker of.

Saksies is gewoon heel kaal ezegd ne sproake. Een middel um informatie oawer te dreagen van de ene op de aandere persoon. De rest is vuuroordeel, misverstaand, stereotyp, of weunsk.

Al dee oetsproakn, wo good bedoold ook, dreagt bie an een stoffig en gries imago. Et ene stereotype stapelt zik op et aandere vuuroordeel en misverstaand. En et slimste is det de sprekkers det zelf in staand hooldt. As iej et mer vake genog herhaalt, wörd et vanzelf woar?

“Saksies is gewoon een middel um informasie oawer te dreagen van den enen persoon op den aanderen. De rest is vuuroordeel, misverstaand, stereotyp, of weunsk.”

Nemt et Engels. Is det ne oolde sproake? Volgens mie net zo oold as oonze sproake. Of as iedere sproake. Mer Engels blif joonk. Want det mag verniejen. Doar zit gin stel grieze köppe dee as verdan zegnt: “Det zeg iej neet good”.  En doarumme weelt de jonge leu et ook kuiern. Et is smeu, flexibel. Et mag lekker joonk wean. Det is wat der an skealt bie Saksies. Oawerdrewen, misplaatst purisme maakt oonze sproake juust kapot.

Kleedt de sproake oet van al öare vuuroordelen. Goat et es as een normaal kommunikasiemiddel behaandelen. Net as iedere aandere sproake. Zo ene de’j der neet oawer noadeankt o’j um wal in ne bepoalde situasie köant broeken of neet. Wat vuur ne sproake kuier ieleu hier in et parlemeant? Engels? Nederlaands? Hoog-Duuts? Woerumme gin Plat? A’j et dan toch zo belangriek veendt. Gebroekt et as ne volweardige sproake. Want det is et. Wat et verdeent.

Hier is ne kleane vergelieking. In Finlaand sprekt 5% van de inwonners Zweeds as eerste sproake. Det is neet heel völle, wal? Det heandkevol leu wont in et zuden en zuudwesten. Toch kriegt alle Finnen verplicht Zweeds op skole. In Nederlaand sprekt 1,8 miljoen leu ne vorm van Saksies. Det is 1 op de 9 inwonners… Woer is oons Saksies op de skolen?

Zin iej bange at et tevölle geet kosten um allens te loaten oawerzetten? Um volk in te huren? Zeet et as nen goodmaker vuur al dee joaren at oonze sproake an de kaante sköawen wör as een onbelangriek sproakgebrek. Al dee joaren van nog aait duurgoande indoktrinasie op skolen en in de media. Et is oonze sproake al dee joaren bewust achter heulden. Vie hebt dus nog heel wat te good.

Presenteert es wat in Modern Saksies. Ik kieke eawen noar Bert Eeftink. Of aandere presentatoren dee as et wal köant, mer et nooit as ne normale sproake broekt. Normaal doon met oonze sproake. Oonze sproake is neet eankel mer grappig, van “haha, want et is Plat”. Ook neet dee eeuwige klisjees herkauwen van “Brommers Kieken”. Oonze sproake verdeent meer! Juust iej as lokalen bekeandhead hebt verantwoordelikhead vuur oonze sproake.

Nemt non gewoon es detzelfde inhoold as wat iej dageliks presenteert, mer dan in et Nedersaksies. Det hoof iej ook neet in et vuurten an te kondigen, want det vernemt de leu vanzelf. Goat der trouwens ook neet met een wöardebeuken nöast zitten of iej NOG EULDERE wöarde keant. As iej der al zo lange oawer noa mut deanken, zal et een aander ook neet kennen. Vie mut verdan! Met de tied met. Normaal doon.

“As iej zelf al zo lange oawer oolde wöarde mut noadeanken, zal een aander ze ook neet kennen. Vie mut met de tied met.”

Hoold op met het eeuwige “ne moder sproake” klisjee. Det klopt ook vuur nen helen hoop leu neet mear. Dreeit et es umme. Maakt et  moder-ne sproake. In álle media komt disse stereotypen wierumme. Veend iej een artikel in de kraante? Steet der aait ne foto bie van oolde leu in knipmutsen en kleardrachten, dee as een of aander stoffig ambacht oetbeeldt wat al lange duur de moderne tied is in ehaald. Prachtig, mer doar hef de jeugnd helemoal niks met. Dee kiekt noar popkultuur. Dee weelt dinge van vandeage en moarn weten. Strieken op öaren smartphone. Doot dét es in et Saksies. Vertelt es iets nuttigs vuur et dagelikse leawen in et Saksies. Det is ook wat ik met mien bedrief FreshText en met de Facebook-pagina Wearldsproake probeer te doon.

Der is nog nooit zovölle andacht vuur oonze sproake west as non. Super! Toch blif de media volhoolden det et zo slecht geet. Misskien geet et wal zo slecht umdet de media et verdan blif zeggen. Iej köant gin kraantenartikel of media-item löstrekken woer as neet insteet: “et geet slecht met de streektalen”. A’j det blieft zeggen, blif et zo ja. Ne self-fulfilling prophecy. Ne vuurspelling dee vanzelf woar wörd, as iej et mer vake genog herhaalt.

“Misskien geet et wal zo slecht, umdet de media det verdan blif herhalen.”

De taktiek van völle dialektkringe is dan um te ropen: “… dus de jeugd mut et allemoal wier learn!” Ten eerste, ze mut helemoal niks. Ten tweede, woerumme zollen ze ne sproake learen wat tóch verdwient? Vie mut es ophoolden met zeggen det et zo slecht geet. Zegt es det et steeds better geet. Doar weelt de leu bie wean. Saksies krabbelt heanig oet et dal. Et keump wier in de bene. Kiekt es met wat vuur nen koppel as wiej hier vandeage stoat en zit!

Modern Saksies, doar kö’j wat met. Helemoal van dissen tied. Et was der vroger ook, joa, mer toen kuieren de leu heel aanders as non. Prima. Gef niks. Vie leawt neet toen. Vie leawt non. Met oonze egene, hudige, nieje vorm van de sproake. Oonze kleanen, a’w et ze leart, kuiert ook wier Plat op öare wieze. Mer dan mu’w ze det wal toostoan. Aanders kiest ze vuur aandere sproaken, woerin as det wál mag. Of vuur sproaken dee as iej neet good genog keant um der öar wat van te zeggen. Neet zo kraampachtig vaste hoolden an et oolde.

“Modern Saksies, doar kö’j wat met!”

Oonze sproake krig anzeen as vuurname leu et gewoon broekt. Ieleu, Europarlementariërs Annie en Jens, ieleu dus. Woerumme kuier ieleu in interviews vuur de nasjonaaltellevisie neet es gewoon Saksies? Det is een dudelik signaal noar alle platsprekkers: iej magt oonze sproake gewoon broeken! In n Alldag rin, zeg nen Noord-Duutsen kunnighead van mie. Ieleu hebt disse gaddering bie mekaander ropen. Det is ne eerste trad. Mer dit hef totaal gin nut had, as ieleu et neet ofmaket. Anpakken. Kuiert es in et openboar in oonze sproake. Oawer neet-Platte zaken. Dan komt de tongen lös.

Krieg iej doar kommentaar op? Dan vaalt et dus op. Det betekent de’w et zo vake mut doon det Nederlaand et normaal begeent te veenden. Pas dan krig oonze sproake wier et gelieke anzeen wat et verdeent. Doo iej det neet, dan geef iej doarmet an det iej oonze sproake neet belangriek genog veendt. Dan is disse hele konfereansie nen wassen neuze west.

Maakt oonze sproake wier et middel. Neet et doel. Gedichtkes, beuke, verhaalkes, leedkes… allemoal hartstikke mooi. Dee mut der óók wean. Mer een gedichtken mut op ne vuurdrachtoawend, een verhaalkesbook leas iej oet en geet wier in de kaste, en et leedken is met dree minuten kloar. En doarnoa? Dan wier verdan in et vealige Hollaands of Hoog-Duuts? Gebroekt oonze sproake non es as middel um oawer allens in de hele wearld te kuieren. Um es oawer oewe egene dialektmuren te kieken. Maakt et wier nuttig! Zorgt at leu et wier neudig hebt. Det is met Hollaands en Hoogduuts ook edoan. Gin ene sproake is van zikzelf oet better te broeken as nen aander.

“Verskes en verhaalkes, hardstikke mooi. Mer gebroekt oonze sproake es gewoon in et dagelikse leawen.”

Vie zeent met 4 töt 5 miljoen! Det is mear as Noorweagen of Deanemoarken inwonners hef. Det is ook ne fleenke haandelsmoarkt. Mer det zee’j pas as iej wiedter kiekt as oew egene lokale dialektjen. Doot der wat met! Mer vuural: doot der normaal met! Wil iej weten wodöanig ik det bedole? Det red ik neet in 10 minuten. Dus noa de tied, as et oe écht interesseert, kuier ik oeleu gearne bie.

Ik hoppe a’w met mekoar eandelik es normaal oawer oonze sproake köant doon.
Daanksweard.

laank verhaal: de machtige vuurdelen van mear sproaken kennen

De meeste leu op de wearld sprekt mear as ene sproake, wat angef at oons brein zik doarvuur oontwikkeld hef. As det zo is, vrög zik Gaia Vince of, zeent leu met ene sproake dan in et noadeel?

Foto: bbc.com

In een zuud-Londens kafee zitt twee bouwvakkers met mekoar te ouwehoeren. Wöarde vleegt oawer de toafel hen en wier. Ze zweeit met öar bestek as ze wat benoadrukt en mangs bulket ze van et lachen. Ze hebt et oawer ne vrouwe, det is dudelik, mer wiedter kom ik neet. Jammer, want et lik een mooi gesprek, vuural vuur een niejsgierig moat as ikke. Mer ik kenne öare sproake neet.

Oet niejsgierighead meng ik mie der in en vroage wat ze sprekt. Glimlachend vertelt ze in et Engels at ze Zuud-Afrikanen zeent en Xhosa sprekt. In Johannesburg, woer as zee weg komt, keant de meeste leu op zien minst vief sproaken, zeg ene van öar, Theo Morris. Zin moo kuiert Sotho, zin vaa is Zoeloe, van zinne vreanden en noabers learen hee Xhosa en Ndebele en op skole kreeg hee Engels en Afrikaans. “Vuur at ik hier köm zat ik in Duutslaand, dus ik kan ook Duuts,” zeg hee der nog bie.

Was et makkelik um zovölle sproaken te learen?

“Joa, det is normaal,” lacht hee.

Geliek hef he. Mear as de helft van alle leu op de wearld – skattingen ligt tusken 60 en 75 perseant – kuiert tenminsten twee sproaken. Völle laanden hebt mear as ene offisjele nasjonaalsproake. Zuud-Afrika hef der 11. Van leu wörd verdan vaker verwochet at ze ten minsten ene van een heandkevol “supersproaken” köant kuieren, leazen en skriewen, zo as Engels, Sjinees, Hindi, Spaans of Arabies.  Dus eensproakig wean, zo as völle sprekkers van et Engels, zeent in de meenderhead. En misskien mist ze wal van allens.

Et is bewezen at et kennen van meardere sproaken völle vuurdelen hef wat sosjaliteat, psychologie en leawensstiel angeet. Misskien nog wal vuurnamer is at oondervorskers ne hele lappe an gezoonde vuurdelen tegenkomt as iej mear as ene sproake keant, zo as rap herstel noa een harseninfarkt en oetstel van vergetachtighead.

Kon et ook wean at et meanskelike brein gröaid is um meardere sproaken an te können – en det dan leu dee as der mer ene keant, der neet oethaalt wat der in zit? Op dit ogenblik keump der ene sproake per 14 deage op apegapen te liggen, dus tegen et eande van dit joarhoonderd de helfte van álle sproaken. Wat zal der geburen met de leu dee as der mer ene keant?

As volgröaiden probeert vie oet alle macht ne vrömde sproake te oontsieferen. Mer misskien geet det völle lechter as vie oetskeadt te zeuken noar neet-bestoande patronen (foto: Getty Images)

Ik zitte in een laboratorium, koptellefon op, en kieke noar plaatjes van sneevluks. bie ieder vuurbiekommend sneevlukken, heur ik ne beskriewing. Ik howe eankel mer an te gewen wat vuur sneevlukken beskrewen wörd. Et mooie is: de beskriewingen zeent in ne volledig bedachte sproake: Syntaflake.

Et is deel van een oonderzeuk duur Panos Athanasopoulos, nen drokken Griek den as gek is op sproaken. As professor psycholinguistiek en tweesproakig begrip an de Universiteat van Lancaster löp hee vuurop met nen niejen golf an oonderzeuk noar mearsproakighead. Vanzelfs loopt in zin lab tal van sproaken en nasjonaliteaten duur mekaar. Mer ginene is der opgröaid met Syntaflake.

De taak is heel apart en machtig lastig. Meestentied kön iej in ne vrömde sproake nog anwiezingen kriegen um de betekenis te oontsieferen. Nen sprekker kan wiezen, nen vorm oetbeelden met de haanden of antallen met vingers angewen. Hier neet. En umdet et ne verzunnene sproake is, kan ik et ook neet vergelieken met sproaken dee as ik al kenne.

Noa nen tied krieg ik toch et idee at der wat samenhaank in zit in de grammatika en geluden. Ik pak et stelselmoatig an en nemme der pen en papier bie um regels op te skriewen, want ik wil natuurlik neet “zakken”.

Et dut mie deanken an toen as ik in een döarpken een paar uur boeten Peking terechte köm en miezelf mos redden in ne sproake dee ik neet kon sprekken of leazen, tusken leu dee as ook gin Engels konnen. Zelfs toen kömme vie der wal oet met mekaar. Non is der totaal gin meanskelike oetwesseling, woerduur de betekenis van de geluden mie nog aait ontgeet. An et eande mut ik toogewen det ik et neet haald hebbe.

Ik doo eawen met Athanasopoulos babbelen terwiel as minne oetvoering duur zin team bekekken wörd.

Met een zoer gezichte vertel ik um at ik et lastig veund, terwiel ik zo mien beste deed. Mer doar gung et skienboar mis: “de leu dee et meest onverskillig zeent en der zo rap meugelik met kloar weelt wean, hebt de beste oetkomsten. Studeanten en leararen dee as der et deepste oawer noadeankt, dee doot et et slechtste,” zeg hee.

“Iej köant gewoon in zonnen korten tied de regels van dee sproake neet learen. Mer oewe harsens weelt et wal. A’j der neet oawer noadeankt, skoor iej et beste – keender haalt de heugste siefers.”

Sproake haank aait samen met kultuur en politiek. (foto: Getty Images)

De eerste wöarde kleunken misskien al 250.000 joar terugge, toen as oonze vuuroolden op de achterbene gungen lopen en öare ribben vriej kregen. Zo kregen ze fiene behearsing oawer den oadem en toon. Toen as de meanske eandelik ne sproake har, was et mer eawen of der warren der meardere.

De evolusie van sproake köant vie nöastleggen nöast biologiese evolusie. Genetiese anpassing wörd ansteurd duur druk vanoet de umgewing, sproaken veraandert duur druk van de groep. Noa verloop van tied oontdekken de eerste leu at ze aanders kuieren as ne aandere groep. Um toch met dee aanderen te kuieren – vuur haandel, duurreaze en zo wiedter – mossen bepoalde leden van nen stam of ne familie aandere sproaken learen.

Wo belangriek at et was um meardere sproaken te kennen vuur jager-gadderaars, köant vie nog zeen an dee wat der rechtevoort nog zeent. “Moderne jager-gadderaars keant hoaste allemoal meardere sproaken,” zeg Thomas Bak, nen begripsneuroloog den as sproakwetenskop studeert an de Universiteat van Edinburgh. “Ze hebt as regel at ze neet magnt trouwen of keender kriegen binnen de egene stam – Det is taboe. Dus ieder keend hef ne vaa en moo dee as beaide ne aandere sproake kuiert.”

In et Australië van de Aboriginals, woer as nog 130 inheemse sproaken kuierd wordt, heurt meardere sproaken der gewoon bie. “Doar kön iej der met ene hen waandelen goan en kuieren, nen rivier oawerstekken en oew kompaan geet ineens oawer op ne aandere sproake,” zeg Bak. “De leu kuiert de sproake van de earde.” Dit geeldt ook woeraanders. “Deankt mer an België: iej nemt den trein noar Luik, woer as de ankondingingen eerst in et Fraansk zeent. Doarnoa kom iej in Leuven, woer as et eerst in et Hollaands kleenkt. Doarnoa kom iej in Brussel, woer as et wier eerst Fraansk is.”

Um dissen samenhaank tusken kultuur en laandskop te bekieken bedachen Athanasopoulos Syntaflake. Een deel van et oonderzeuk probeert de sproake van de kultuur lös te koppelen, legt hee oet.

Umdet sproake zo depe samenhaank met identiteat, is et ook slim politiek. In Europa kömmen der in et 19de joarhoonderd verdan mear vaste stoaten, dee as ook steeds mear oawerheersend wörren. As iej wat aanders kuieren as wat de hoge hearen as nasjonaalsproake keuzen harren (toovallig aait öare egene sproake), was iej nen ofvalligen. Misskien is det de readen achter et wiedverbreide misverstaand – vuural in Groot-Brittanje en de VS, mer ook in Nederlaand – at keender opvoden met twee sproaken ongezoond is en slecht vuur de samenleawing. Ook in Nederlaand wörren (en wordt) duur disse achterhaalde gedachte de aandere sproaken van Nederlaand nog aait achtersteld.

Leu wörden woarskouwd at keender met twee sproaken verward zollen wean, meender klook warren, meender zelfweardering harren, en gedragsstoornissen, ne splitste persoonlikhead en zelfs skizofrenie konnen kriegen. Töt nog geheels neet zo lange leden heuld disse vreselike oawertuging nog an. Völle niejkommers wör ofroaden um öare modersproake met öare keender te kuieren. In Nederlaand neet eankel de niejkommers. Zelfs noa een oonderzeuk oet 1962, woer joarenlange niks op oetdoan wör, wat oetwees at keender met meardere sproaken et better deden in sprökkene en neet-sprökkene klookheadstests.

Neurologen, psychologen en sproakenkeundigen bewiest de leste tien joar met de niejste breinmetinstrumeanten verdan mear vuurdelen vuur leu met meardere sproaken. Et haank allemoal samen met wo oonze aait-smeue brein leart multitasken.

Splitsten perseunlikhead
Vroagt mie in et Engels wat ik gearne ette en ik stelle miezelf de onwieze keuze dee as ik in Londen hebbe vuur. Vroagt et mie in et Fraansk en ik zitte met de gedachten in Paries, woer as ik wier aandere dinge kan kiezen. Op disse slim perseunlike vroage krieg iej dus een verskillend antwoard, ofhaankelik van de sproake woerin as iej ne mie stelt. Et idee det iej met iedere sproake ne nieje perseunlikhead kriegt en oe aanders gedreagt, geet deep.

Athanasopoulos en konsorten hebt oonderzocht wo as leu met verskillende sproaken noar de wearld kiekt. In een proof kregen Engelse en Duutse leu video’s van beweagende leu te zeen, zo as ne vrouwe den as noar nen auto löp of nen kearl den as noar de supermaarkt fietset. Engelsen beskriewt meestentieds eankel de haandeling, zo as “ne vrouwe löp” of “nen kearl fietset”. Duuters, van de aandere kaante, kiekt wat roemer en beskriewt et doel van de haandeling. Zee zegt (in et Hoogduuts) “ne vrouwe löp noar öaren auto” of “nen kearl fietset noar de supermaarkt”.

Det keump deels duur et pakket an grammatikale regels, legt Athanasopoulos oet. Et Engels hef de -ing-vörm um te zeggen at zaken nog bezig zeent. Doarumme is et vuur Engelsen meender belangriek as vuur Duutsers wat et doel is um nen neet-eendudigen video te beskriewen. Mer as hee leu oonderzöchen dee as én Engels én Hoogduuts köant, was et per laand verskillend of ze zik mear op de haandeling of op et doel richten. As ze in Duutslaand warren, keken ze mear noar et doel. Warren ze in Engelaand, dan keken ze mear noar de haandeling. Et maken neet oet in wulke sproake. Zo bepoalend is kultuur en sproake vuur oonzen kiek op de wearld.

In de zestiger joaren oonderzöchen Susan Ervin-Tripp (ene van de pioniers van de psycholinguistiek) vrouwleu dee as beaide Engels en Japans köant. De vrouwleu mossen in beaide sproaken nen zin ofmaken. Ervin-Tripp oontdekken at de vrouwleu kats verskillend deden ofhaankelik van de sproake. Bievuurbeeld “As ik wat aanders wil as miene familie…” wör in et Japans anvuld met “is et nen tied van grote ongelukkighead”. In et Engels: “… doo ik wat ik wil”. Een aander vuurbeeld was “Echte vreanden mut…”, wat in et Japans anvuld wör as “mekaar helpen”, en in et Engels “open wean noar mekaar”.

Hieroet maken Ervin-Tripp op at deanken binnen sproakgreanzen vaalt en det leu met twee sproaken vuur beaide een aander deankpatroon hebt – een machtig idee wat duur völle volgende studies verstaarkt wör. Völle mearsproakigen zegt zelfs at ze zik een aander meanske veult as ze ne aandere sproake kuiert.

Disse verskillende deankpatronen ligt verdan met mekaar oawerhoop, as et tweesproakige brein mut beslissen wulke sproake an de buurte is.

In een oonthullenden test leut Athanasopoulos zinne Engels-Duutse groep sieferriegels hardop oetsprekken in Duuts of Engels. Hierduur wör de aandere sproake ‘blokkeerd’. As ze doarnoa video’s te zeen kregen, beskrewen ze dee mear noar de haandeling of et doel, ofhaankelik van wat vuur ne sproake blokkeerd was. Dus as ze siefers opdreunen in et Hoogduuts, reageren ze mear op zien Duuts, dus doelmoatig. As de nummerriegels halfweg in de aandere sproake verdan gungen, reageren ze ook meteen aanders op de video’s.

Duur een woard in ene sproake te zeuken en et oawereenkommende woard in ne aandere sproake tegen te hoolden, train iej oew brein en oewe konsentrasie. (foto: Getty Images)

Dus wat is hier an de haande? Zitt der echt twee deankers in enen kop met meardere sproaken? Um det te oontdekken was de sneevloktest bedacht. Ik was nog neet geröst op minnen oetslag, mer Athanasopoulos zea at ik vergeliekboar reageren as aandere testkanienen. Töt non too bevestige vie allemoal de anname.

Um te begriepen wodöanig as et willen verstoan van Syntaflake waarket op minne harsens, mos ik vuur en noa de tied nog nen aanderen test doon. In disse zoneumde ziedtaken mos ik op nen leenkeren of rechteren knop drukken as een pielken in et middeln van et skaarm doarhen wees. Um det pielken hen wezen ne wolke van aandere pielkes ne aandere kaante oet. Mangs warren de umliggende pielkes verwarrend, dus tegen et eande van de eerste roonde zat ik zowat met de skoolders töt an de oren optrökken en was ik meu van et konsentreren. In dissen test baart oefening juust gin keunst (de meeste leu doot et et tweede moal juust slechter), mer de tweede moal noa de Syntaflaketest deed ik et beheurlik better. Det har Athanasopoulos al vuurspeld.

“Duurdet iej gangs warren um ne nieje sproake te learen, deed iej et de tweede keer better,” legt hee oet. Blie det ik bie de normale leu heuren, veund ik et toch wal nen biezeunderen oetkomst. Wo kan det?

De ziedtaken warren oefeningen in probleemoplössing. As de meeste pielen noar leenks wezen, wol ik ook meteen op den leenkeren knop houwen. Mer det was dan neet good as et middelste pielke noar rechts wees. Ik mos minnen drang oonderdrukken en den regel volgen. In een aander vuurbeeld wörd dit cognitief conflict (begripsverskel) test duur namen van kluren in aandere kluren te skriewen (“blaauw” eskrewen in et rood, bievuurbeeld). Testleu mut dan zeggen in wulke kluur et woard skrewen is. Mer dit is lastig, umdet vie et woard earder least as de kluur binnenkeump. Et kost fleenk möaite um neet et woard te zeggen wa’w wal leazen mut.

Et harsendeel wat disse machtige möaite regelt, het de Anterieure Singulate Korteks (ASK) en is deel van et “oetvorend systeem”. Et zit in de vuurste harsenkwab en is ne woare gereikiste van andachtsveardigheden. Doarmet köant vie oons op enen taak richten en tegelieke aandere andachtvroagende informasie oetbannen. Zo köant vie ook oonzen andacht verdelen oawer meardere taken zoonder in de werre te raken. Et is et oetvorend systeem wat oons zeg det vie stoppen mut bie een rood lecht en jagen magt bie greun. Et is ook etzelfde system wat oons zeg um de betekenis van een woard te vergetten en oons eankel op de kluur te richten.

De sneevloktekst bereaden minne ASK vuur op de tweede ziedtaak, net as det meardere sproaken sprekken et oetvorend systeem traint. De leste tien joar bewiezet verdan mear oonderzeuke at leu met meardere sproaken fleenk bettere harsens hebt as eentaligen, in ne riegel begripstests en sosjale tests, van sprökkene en stille tests töt wo good as ze aandere leu köant skatten. Inleawen in aanderen is ook nen egenskop woer as leu met twee sproaken better in zeent, umdet ze öar egene geveul “oetzetten” köant en zik zo better richten köant op de det van een aander.

“Leu dee as twee sproaken keant, köant disse taken better as eentaligen – ze zeent rapper en sekuurder,” zeg Athanasopoulos.” Det gef an at öare oetvoerende systemen aanders zeent as eentaligen.”

Hewige harsens
Volgens den kognitieven neuropsycholoog Jubin Abutalebi van de Universiteat van San Raffaele in Milaan kön iej leu met twee sproaken zelfs wierkennen an harsenfoto’s. “Dee hebt völle mear grieze stof in öare anterieure singulate korteks as eankelsproakigen. Det keump gewoon umdet ze et zovölle vaker broekt,” zeg hee. Den ASK is as nen begripsspier. Wo mear as iej den broekt, des te grötter, staarker en smeuer as et wörd.

Et blik at leu met meardere sproaken verdan an et harsenfitnessen zeent, umdet dee beade sproaken verdan um andacht vroagt. Breinfotostudies wiest oet at as mearsproakige leu in de ene sproake kuiert, det dan öaren ASK verdan den drang oonderdrukt um wöarde en grammatika oet de aandere sproake der tuskenduur te streeien. Doarnöast is öar verstaand verdan gangs um te oordelen wat de beste sproake vuur et ogenblik is. Mearsproakigen raakt bievuurbeeld ook neet gaauw in de werre met öare sproaken, mer broekt wal mangs hier en doar een aander woard of zinsnede as ze weet det öaren gesprekspartner et woard ook keant.

“Minne modersproake is Pools, mer minne vrouwe is Spaans, dus det kan ik ook. Mer vie wont in Edinburgh dus vie kuiert ook Engels,” beskrif Thomas Bak. “As ik met minne vrouwe Engels doo, broek ik mangs Spaanse wöarde, mer nooit per oongelukke Pools. En as ik met mien skoonmoo Spaans kuiere, doo ik nooit per oongelukke Engels, umdet ik wete at zee det neet keant. Doar deank ik geheels neet bie noa, det geet vanzelf, mer min oetvoerende systeem waarket onwies hard um de aandere sproaken tegen te hoolden.”

Vuur mearsproakigen met öare bolleboosbehearsing is de ziedtaak gewoon ne bewuste versie van wat öare harsens onbewust den helen dag al doot – gin woonder at ze et good köant.

As iej meardere sproaken keant, vermeender iej de kaans um vergetachtig te worden. (foto: Getty Images)

Een superieur richtvermogen, probleemoplössing en fokus, bettere mentale smeuhead en multitasken, doar kön iej wat met in et dagelikse leawen. Mer misskien nog et meuiste van meardere sproaken kennen blik bie et eulder worden, as et oetvorende vermogen meestal meender wörd: tweesproakighead lik vergetachtighead tegen te goan.

Psycholinguist Ellen Bialystok oontdekken dit an de York Universiteat van Toronto toen as zee nen groep euldere eankelsproakigen met mearsproakigen vergeleek.

“Dee lesten kregen pas veer of vief joar later Alzheimertrekken as de eankelsproakigen met etzelfde zeektebeeld,” zea zee.

De meardere sproaken vuurkömmen de vergetachtighead neet, mer vertroagen et wal. Dus as iej twee leu met dezelfde vordering van Alzheimer nöast mekaar zatten, was den tweesproakigen duur mekaar vief joar eulder as den eankelsproakigen. Bialystok meant at dit keump umdet twee sproaken de harsens verniejt en et oetvorende systeem verbettert. Et zorget in aandere wöarde at de harsens “wat vet op den pokkel hebt”. As een deel van de harsens skade krig, köant mearsproakigen det better opvangen. Umdet ze mear grieze stof hebt, keump de informasie met nen umweg toch op de stea.

“Mearsproakigen broekt öare vuurste prosessors vuur mear taken as eankelsproakigen, dus dee wordt staarker. Dit wörd dan wier broekt um oftakeling van et middelste brein tegen te goan,” verkloart Bialystok. Toch mut et wal wat wiedter goan as wat Fraanske skoolwöardjes. De oetwaarking haank of van wo vake as iej oewe sproaken broekt. “Wo mear wo better,” meant zee, “mer der is gin brekpeunt, et lop geleadelik verdan.”

Mearsproakighead kan ook helpen noa harsenskade. Oet een niej oonderzeuk bie 600 oawerleawenden van een harseninfarkt in India zaggen Bak at mearsproakigen tweemoal zovölle kaans harren op herstel.

Zulke oetkomsten loat zeen at meardere sproaken oe helpet an een gezoond stel harsens. Et kan zelfs een vuurdeel wean woerop as natuurkeuze oonze harsens keuzen hef. Et gemak woermet as vie nieje sproaken leart en der tusken skakelt lik det te oonderskriewen. Mer ook duur den onmeundigen hoop sproaken dee as der aait op de wearld west hebt. Net as det oons lief nog aait vrög det vie fit bliewt, umdet vie nog neet zo lange leden jager-gadderaars warren, mut vie misskien oonze harsens ook es an et waark zetten.

de leste joaren is der wat tegengeluud tegen et vuurdeel van mearsproakighead. Een paar oondervorskers proberen oonderzeuk noa te doon en det mislukken. Aanderen vreugen zik of of et wal echt zin har vuur et dagelikse leawen. Doarumme skreef Bak in een rejoinder at der zat bewies is oet psychologiese tests, mét breinfoto’s, at mearsproakige harsens aanders waarket as eankelsproakigen. Volgens um hebt de tegensprekkers öar oonderzeuk fout anpakt.

Bialystok is et doarmet eens. Zee zeg doarbie det et gewoon onmeugelik is um te kieken of mearsproakighead een keend helpet bie skooleksamens. Der komt gewoon te völle aandere dinge bie kieken. Mer, zeg zee, “et kan in ieder geval gin kwoad. Der is ook gin eankel oonderzeuk wat bewis at een meanske der slechter van wörd. Mearsproakighead zol anmodigd mutten worden, umdet et good is vuur de ummegaank met aandere leu en et helpet op kultureel vlak.” En vuur de knippe is et ook neet slecht. Noar skatting is ne tweede sproake oawer 40 joar zo’n € 115.000 weard.

Keender dee as in ne vrömde sproake doompeld wordt, doot et op skole better bie alle väkke. (foto: Getty Images)

De oetkomsten van mienen test in Athanasopoulos zien lab loatt zeen det miene harsens al better waarket noa mer 45 minuten proberen um ne aandere sproake te verstoan. Zien oonderzeuk is nog neet kloar, mer oet aander oonderzeuk blik at disse vuurdelen zik al heel rap vuurdoot. Et noadeel is at et wier verdwient as iej et neet herhaalt. En ik deanke neet at ik ooit Syntaflake wier broeke! Sproaklearen is trouwens neet et ennigste middel um oew oetvorende vermogen op te krikken: gamen, een muziekinstrumeant bespöllen en zelfs bepoalde kaartspöllekes helpet. Mer umdet vie sproake ieder ogenblik van den dag broeket, is det et beste middel. Wat köant vie doarmet “in et echt”?

Iej köant bievuurbeeld keender in verskillende sproaken lesgewen. Det gebuurt al op völle steas op de wearld: völle keender in India, bievuurbeeld, kuiert op skole ne aandere sproake as in thoes of in et doarp. In Angelsaksiese laanden keump dit hoaste nooit vuur. Toch is der verdan mear ruumte vuur zoneumd ‘oonderdoompelen’, woerbie as keender de helfte van de tied in ne aandere sproake leart. Den Amerikaansen stoat Utah dut hier al met proberen. Völle skolen doar hebt non oonderdoompeling met Mandarien Sjinees of Spaans.

“Vie doot half-um-half, dus de doelsproake ’s moarns en Engels ’s middaags. Mangs dreeit vie et umme, umdet wat keender better ’s moarns leart en wat better ’s middaagns,” leg Gregg Roberts oet. Hee waarket bie et Bureau vuur Stoatsoonderwies in Utah en is den bedeanker van et oonderdoompelen. “Et blik at keender net zo good en vake zelfs better leart as eankelsproakige keender. Ze köant zik better konsentreren, op enen taak richten en ze hebt mear zelfvertrouwen. As iej ne aandere sproake leart, begriep iej oew egene sproake en kultuur better. En et leawert nen hoop op in ummegaank met aandere leu en vuur de knippe. Vie mut es ofkaarten met oonze eankelsproakighead.”

Et oonderdoompelen wörd non ook in et VK probeerd. Op de Bohunt-skole in Liphook in Hampshire hef boawenmeaster Neil Strowger een paar lessen oonderdoompeling Sjinees invoord.

Duur ne nieje sproake te learen, krieg iej der ekstra deankwiezen bie. (foto: Getty Images)

Ik zitte bie een les oawer keunst tusken keender van 12 dee les kriegt van twee leararen: enen dut Engels en den aanderen Sjinees. De keender doot met, mer hooldt zik heanig; ze mut den kop der bie hebben. As ze kuiert, doot ze meestentieds Sjinees. Et is wat apart um jonge möage in et Vereanigd Keuninkriek in et Mandarien te heuren kuieren oawer den Britsen grafittimaker Banksy. De keender zegt at ze Sjinees keuzen hebt umdet et öar “mooi” leek, “interessant” en “handig”. Det is nog es wat aanders as de verskrikkelike Fraanske lessen dee as ik op skole har.

De meesten oet dit keunstklaske maakt öar Sjinese skooleksamens een paar joar earder, mer Strowger zeg at et programma ook aandere vuurdelen hef nöast heugere siefers, zo as mear betrökkenhead en plezeer, en kennis van aandere kulturen. Doarduur köant ze better de wearld oawer, deankt roemer en hebt mear kaans op ne gode bane.

Mer vieleu dan, leu dee as neet mear noar skole goat? Um de vuurdelen van meardere sproaken kennen te oonderhoolden, mut iej ze bliewen broeken en det is lastig. Zeker vuur euldere leu dee as neet zovölle kaans hebt um te oefenen. Misskien mut vie sproakvereanigingen hebben, woer leu bie mekaar komt um aandere sproaken te kuieren. Bak hef een klean oonderzeukske doan met euldere leu dee as Kelties leart in Skotlaand. Noa ene wekke zaggen hee al fleenk wat verbettering. Non wil hee et grötter anpakken.

Et is nooit te late um ne nieje sproake te learen en et gef völle voldoening. Alex Rawlings is nen Britsen professionelen polyglot (ene den as völle sproaken keant) en sprekt 15 sproaken: “met iedere sproake krieg iej nen niejen leawensstiel, een nieje betekenis,” zeg hee. “Et is verslawend!”

“Leu zegt aait at et te lastig is vuur volgröaiden. Mer ik zol zeggen at et juust makkeliker is noa oew achtste. Nen kleanen dut der dree joar oawer. Nen volgröaiden kan et in een paar moand.”

Zo as oet et oonderzeuk blik, is det ne weardevolle tiedsbesteading. Meardere sproaken hooldt oonze harsens better en länger fit. Et kan ne wearld van verskil maken in wo as vie met eulderen en jungeren umme goat. Doarumme is et klook um te bliewen kuieren, talk, hablar, parler, sprechen, schnacken, beszel, berbicara in zovölle meugelik sproaken.

Dit artikel steund as eerste op Mosaic en is hier oawerzat oonder ne Creative Commons licence.

 


Duur Gaia Vince
Welle: Mosaic
12 augustus 2016

5 dinge dee as IEJ vuur oonze sproake köant doon

Heanig an lik oonze sproake oet een dal te kroepen. Leu skaamt zik der neet mear zo vuur as in et verleden (woerum ook eagenlik?) en et wörd verdan vaker in marketing inzat um de leu met een herkenboar geluud in de knippe te kommen. Doar mu’j bie wean! Doarumme hier 5 dinge dee as iej köant doon um oonze sproake verdan te helpen.

KuiertSaksies


1. Kuieren
Met kunnigen, mer vuural met de kleanen. Want dan leart ze et as normaal te heuren. De meeste sproakenlearders zöalt et met oons eens wean: gin eankelen anpak geet der zo met strieken as gewoon kuieren met leu dee as et al good köant, et leewste in de strekke woer as dee sproake vuurkeump. Op de middelboare skole hebt ze hele Taaldöarpe vuur Engels, Duuts en Fraans, want jongeleu liekt et better te learen in et echt as oet een beuken. Maakt van oewe umgewing een taaldoarp.

“Um de sproake te bewoaren, hoof iej ne eankel mer te bliewen kuieren.”

2. Kiest ook es vuur Online Saksies


20160811_150341
Facebook, Snapchat, Instagram, WhatsApp, maakt neet oet woer. Maakt dee sproake zichtboar. Deankt bie allens wat iej der op zet es: “woerumme zol ik et neet in et Saksies doon?” Ieder moal as iej in ne aandere sproake skriewt, is det een verlees vuur et Saksies. Smoesjes det een aander et neet leazen kan of det iej et neet skriewen köant hebbe vie al vake zat heurd. De meeste leu dee det roopt, hebt et nog nooit probeerd. En neet stoer doon met oewe internasjonale vreanden… dee köant oew Hollaands ook neet leazen. Probeert et mer es. Der zeent sowieso 1,8 miljoen leu in Nederlaand dee as et wál leazen köant.

3. Skead oet met det onbenullige
Saksies is net zonne serieuze, völziedige sproake as iedere aandere. Et is neet eankel mer vuur brekken, zoepen en op de proeme kroepen en aandere onbenullighead. Det is non juust de readen at völle leu et neet kuiert. Skead oet met klisjees herkauwen. Verzint es wat niejs. Of better nog, doot der es gewoon normaal met. Zo as in dit artikel.

4. Maakt et een middel, neet et doel
Wat wordt der de leste joaren een bult stuks, verskes, gedichten en verhaalkes eskrewen in oonze sproake. Mooi! Mer wiedter as vermaak geet et neet. Kiekt es wiedter en broekt et es op ne nuttige wieze. As iej nen e-mail steurt noar een kollega, woerumme zo’j det dan neet in et Saksies doon? Neet professioneel? Dan maakt vie et toch professioneel? As iej aait mer bange bliewt um der es wat niejs met te doon, keump oonze sproake nooit vuuroet.

“As iej aait mer bange bliewt um wat niejs met Saksies te doon, keump et nooit vuuroet.”

5. Grötter deanken
GrötterdeanknOew lokale dialekt is neet zo heel aanders as det wat in et volgende doarp kuierd wörd. Dezelfde zegswiezen, dezelfde grammatika, dezelfde wöarde… iej sprekt et misskien wat krang oet. Mer in wezen is et allemoal etzelfde. Neet zo bange wean at leu oe neet verstoat. Allens bie mekaar zeent vie met zo’n 5 miljoen Platsprekkers! De grötste wearldsproaken zeent allemoal ooit as onbedudende sproaken begunnen. De leu dee as det kuieren, warren der eankel wat greutser en egenwiezer met. Köant vie ook wean. Neet zo rap den kop loaten hangen. Ook neet koste wat kost, mer wal wat greutser as in et verleden.