Sjimpansees broekt hengels um alg op te visken

sjimp-visketDe techniese kennis van eape is wier nen trad vuuroet. Of better zegd, oonzen kennis oawer öar broek van techniek. In et Guinese Bakounwoold leawt nen koppel Sjimpansees dee as met lange stökke alg oet et water visket. Et alg keump mer heel mangs in et joar vuur en zit vol gezoonde stoffen. Det skreef nen koppel vorskers in et Amerikaanse Journaal vuur Primatologie. Et filmken is oonderan te bekieken.

De oonderzeukers oontdekken et toovallig. Ze tröffen regelmoatig lange, kaalmaakte stökke langs de rivier. Umdet der gin leu kortbie wont, harren de gelearden gin idee wat ze der van maken mossen. Um te kieken wee of dee hengels doar too lea, verbörgen ze kamera’s roondum de rivierwallen. Et was mer eawen of der zat nen koppel Sjimpansees in et water te poeren.

(verhaal geet verdan oonder anpriezing)

freshtext-anpriezing1
Anpriezing

Wat ze ophengelt is de algensoort spirogyra, wat biezeunder genog ook duur leu in Noord-Thailaand getten wörd vuur de gezoonde biewaarkingen. Der zit ja 16,7% proteïne in en 55,7% kolhydroaten. Doarnöast steet et spul stief van de antioksidaanten, wat onmeundig heilzaam waarket. De Thai keant et as tao.

In aandere delen van Guinea was al wal vaker zeen at de eape met twiegkes waarken, mer nog nooit met stökke van wal 4 meter laank, zoonder at ze zeet wat ze doot. Opvallend was at ze et vuural in et dreuge seizoen deden en det alle leden van de groep et keanen, männekes en vröwkes, joonk en oold. Ze wussen dus zelfs at et in et reagenseizoen weanig nut hef, um det den reagen dan de algen vortspeult.

Iets wiedterop, in Senegal, wörren al es Sjimpansee-vröwkes zeen dee as met spears op jacht gungen, skreef de Royal Society of Open Science.

Welle: YouTube/Micheal Peter.


Duur Ben Taub
11 november 2016
Welle: iflscience.com

5 misverstaanden oawer bedreagde sproaken


Völle leu, zelfs binnen de groep van sproakleefhebbers, köant nog aait met de kop neet bie sproakbewoar- of vastleg-pogingen. Op et eerste gezichte zol iej disse sproaken ofdoon as onbelangriek, neet rellevaant of zelfs achterlik. Mer as iej wat wiedter kiekt zal et rap dudelik worden at vie hele kulturen op disse wieze an de kaante skoewt, in de naam van de “vuuroetgaank”.

Gelukkig kriegt bedreagde sproaken verdan mear andacht.

Mobiele techniek en et internet hebt verskeadene apps en aandere programma’s meugelik maakt. Doarmet köant vie sproaken verdan gewen an de leu dee as et belangriekste zeent um ne sproake te behoolden: de jonge möage.

Desondaanks haank der nog aait ne hele riegel misverstaanden um bedreagde sproaken en öare sprekkers.

Hier heb iej ne lieste van de meest-vuurkommende pröatjes en genöal roond bedreagde sproaken, woervan as ik meane at dee leu tegenheuld um sproakbeleid an te passen um de sproaken wier op de rit te kriegen.

1. Nums wil et toch kuiern…

Inheemse sproaken deent as ne oard borg um leu bie öare kultuur te hoolden. Terwiel as de sproake van öare oolden en grootoolden heanig vervaagt oet de gedachten van de jungeren, löp ook de verbeundenhead met öar verleden en öar volk terugge.

Eulderen hebt dit verloatingsgeveul et slimste. Zee zeent nog opgröaid in ne grote sprekkersgemeenskop, mer den wörd verdan meender. Et groepsgeveul wat heanig an ofbrokkelt duur sproakverlees is al es in verbaand bracht met nearslachtighead, drugsgebroek en zelfmoard.

Mie ducht at det toch neet echt symptomen zeent van leu dee as blie zeent at öare sproake verdwient.

Meestal weelt inheemse leu, wo good anpast an de gröttere kultuur as ze ook zeent, wal heel gearne vaste hoolden an öar aarfgood en identiteat.

De leste tied begint jongere leden van inheemse gemeenskoppen gelukkig wier vanniejs interesseerd te wean in öare geskiedenis en öar aarfgood. Oawer de hele wearld veend iej ne oard opleawing, wat zik löt zeen in verskillende apps, muziek, skriefwaark en verdan mear lessen op skolen en universiteaten.

2. Van sproakverlees hebt mer een paar leu last…

Et is een misverstaand at mer een paar leu met bedreagde sproaken te maken hebt (en verdan meender leu et sprekken weelt) en de rest der doarumme mer ofstaand van mag nemmen.

As iej meant at iej gin last hebt van sproakverlees, hoold iej oezelf bie de benen.

Jammer dan; et is ook oons probleem.

Vie hebt hierboawen al vaste steld at sproakverlees slimmen invlood op ne groep of persoon kan hebben. Ne tooname in gevoar vuur drugsgebroek, hoesgeweld, en gewelddoadige kriminaliteat. As iej meant at det neet oawerslöt op de gröttere samenleawing, heb iej et mis.

Neet zo lange leden maken ik ne infographic oawer disse problemen. Den veend iej hier.

3 Engels/Nederlaands/Hoogduuts waarket ook

Waarket vuur wat?

Natuurlik zal et lastig wean in een laand as de VS as iej eankel Wompanoag sprekt, of in Australië met eankel Wagiman. Mer et geet neet um eankelsproakighead. Disse leu sprekt ook Engels. De meesten zeent deel van de Amerikaanse of Australiese ‘heuwd’-samenleawing.

Met Engels, of breder trökken, Nederlaands of Hoogduuts, red iej oe dageliks ook, tuurlik, mer et vult neet et gat wat achterblif noa et verlees van ne sproake. En der zit neet zovölle kennis in as in de sproake dee as van geslacht op geslacht duurgewen wör, vake eankel moondelik.

K. David Harrison beskrif in zin book The Last Speakers de vake unieke kennis van et laand, de plaanten en deers, en de geskiedenis dee vaste ligt in de meenderheadssproake. En wodöanig et eande van disse sproaken ook et eande van disse kennis beduudt.

Umdet doarbie ne sproake zo nauw samenhaank met groepsgeveul, gef et vake mear opluchting en is et mear ne verbeendende faktor um de lokale sproake te kuieren dan de lingua franca.

Stelt oe es dissen deankbeeldingen umstaand vuur; oew Nederlaands, Hoogduuts of Engels boert heanig an achteroet. Tuurlik, de sproake dee as der vuur in de stea keump, kön iej ook wal machtig kuieren. Mer allens verdwient van wat iej keant en woer as iej mooie herinneringen an hebt oet oewen jeugd. En misskien wal tientallen joaren in et volwassen leawen. Keump nooit wier. Zol iej neet in ne identiteatskrisis kommen?

Misskien snork iej wat en mean iej at det met oewe sproake neet gebuurt. Mer vanoet et verleden zeent der vuurbeelden genog at et met iedere sproake kan.

Wat um te onthoolden: iedere sproake hef nut en is weardevol vuur öare sprekkers.

4. Bliewen hangen in et oolde

Um et nog mer wier es te hebben oawer wat ne sproake der too dut, mut vie vaste stellen det zowat alle sprekkers öar egen sproake belangriek veendt. (Met een antal biezeundere oetzeunderingen – hier heb iej een artikel oawer leu dee echt weelt at öare sproake verdwient).

Geleuf iej mie neet?

Zegt es tegen nen Esperantist at zinne sproake dom is en kiekt wat der gebuurt. [Tweet]

Engels is ne froai oolde sproake. Et is slim veraanderd duur de joaren hen. Zelfs zo slim at leu met verskillende soorten Engels mekaar hoaste neet mear verstoat. Woerumme zol ne bedreagde sproake meer “achterhaald” of “eulderwets” wean?

Veraanderen is lastig. Stelt at ik oe zea at Nederlaands neet mear kon en det iej non tooverdan Fraansk mossen learen, want Fraansk hef de tookomst. Wo zol iej reageren?

Iej zollen mie oetlachen en vortlopen. Of hellig worden en achteroet den haals kommen.

Toch is det wat der in de Nederlaandse skolen joarenlange doan is: Saksies is neet belangriek. Nederlaands hef de tookomst. En vieleu nikken allemoal braaf van joa.

Mer eankel umdet ne sproake ginne grote droadloze netwaarken hef, wearldwied bekeand is op internet, of ne Wikipedia-ziede hef met een miljoen artikels, wil nog neet zeggen at et primitief of meender weard is.

Völle sproaken, zo as Navajo, wat halverweage et 19de joarhoonderd ne skriefwieze annöm um “bie de veraanderende tied te bliewen”, komt in de bene um met de tied met te goan. Navajo-sprekkers hebt vanear hele oawerzettingen van de Star Wars-films maakt en vernemt ne fleenke gröai in mobiel en internet-gebroek.

Navajo mag dan nog in gevoar wean, disse dinge loat zeen at ne bedreagde sproake helemoal niks met ‘oolderwets’ te doon hooft te hebben. Navajo – en völle aandere inheemse sproaken – köant heel best modern bliewen en der too bliewen doon.

Star Wars Navajo translation

Navajo is ondaanks de ongevear 170.000 sprekkers nog aait in gevoar, mer et anpassingsvermeugen en de krachtige bewoarhulpe van de sprekkers hebt zorgd at et der nog aait is.

Et ducht mie zelfs at ne sproake “eulderwets” neumen geliek steet an vuuroordelen hebben oawer de sprekkers. As iej zo iets zegt, bedool iej featelik at öare kultuur en groep meender weard is in de moderne tied en det ze mer better in de pas mut lopen net as iederene.

Det dut mie een betken deanken an pesten op skole.

5. Ze staarft toch oet

“Joa joa, heel slim, heel vervelend, en ik hebbe echt met de sprekkers te doon, en ik wol at ik kon helpen, mer de sproake staarft toch oet, dus et is geld en tied verknooid, neet dan?”

Nee.

Mangs is der inderdaad neet völle wat vie doon köant um ne sproake te bewoaren wat op et reandke van oetstaarven steet. Der zeent vandage den dag hoonderden sproaken met mer een heandkevol sprekkers. Mangs zelfs mer ene of twee.

Vuur disse sproaken en öare sprekkers zut et vuurliggende der zwart oet. Der zol wal hemmelse hulpe neudig wean um de sproake te bewoaren as de (meestal euldere) sprekkers oet de tied komt.

Toch zeent et juust disse sproaken dee zo rap meugelik vaste legd mut worden. Mangs kön iej ne sproake neet behoolden, mer wal et een-noa-beste doon: et vaste leggen in opnames en digitale informasie. Joa, et is trurig um ne sproake en doarmet ook ne hele kultuur te mutten opsloeten in de kaste van sproakenkeundigen of in ne online gegewensbaanke, mer det is aait nog better as totaal verlees.

Oetstaarvende sproaken köant vie misskien neet redden, mer duur bepoalde moatregelen köant vie ze wal länger in de benen hoolden um der mear van vaste te leggen – en doar is det geld en dee tied dan good vuur. Vie loatt (a’j een betken fatsoen in de hoed hebt) ook gin zeke of staarvende leu an öar lot oawer.

Woerumme dan sproaken wal?

Slotsomme

Sproaken zeent onmisboare stuks kulturele identiteat en moondelike skatkisten vol geskiedenis en kennis. Doarumme zeent ze et aait weard um leard, bewoard en duurgewen te worden. Met disse vief misverstaanden hierboawen nemt leu dee as der gin verstaand van hebt of dee as meant at et öar neet angeet, ofstaand.

Wat mean iej? Zeent der nog aandere misverstaanden roond bedreagde sproaken?


Et originele bericht steund op et internasjonale sproakenblog Languages Around the Globe. Et wör oawerzat en anpast noar de Saksensituasie met toostemming van den skriewer.

Duur Brian Powers
1 desember 2014
Welle: Latg.org

Amerikaan keump Spaanssprekkend oet koma

Reuben Nsemoh (16) kuieren Spaans noa ne koma. (Foto: CNN.com)
Reuben Nsemoh (16) kuieren Spaans noa ne koma. (Foto: CNN.com)

Op CNN köm vanear een biezeunder bericht vuurbie. Nen jongen den as bie ne vootbalwedstried in et Amerikaanse Atlanta in koma skupt was, kom der Spaanssprekkend wier oet.

Nöast disse biezeundere gewoarwording hef Reuben Nsemoh (16) nog verdan möaite um aargens de gedachten bie te hoolden.  In et filmken op de site van CNN zeg Nsemoh at hee mangs “ofwezig wörd, der neet mear bie is”. Hee weet neet of hee nog wier vootballen kan.

Volgens zien vaar en moor kon hee aait al wat Spaanse wöardjes, mer echt vlöaiendig kuieren, det was der nooit bie.

Adverteansie:
freshtext-anpriezing1

Et Boetenlaands-akseantsyndroom (BAS), zo as dokters et neumt, is neet helemoal onbekeand. De Universiteat van Texas in Dallas hef zelfs ne webstea opzat vuur leu dee BAS hebt. Et keump vuural vuur bie leu met ne harsenbeskadiging of harsenskudding. Et is dus een sproakgebrek en hef niks met boetenlaands te doon.

BAS wör vuur et eerst beskrewen duur den Fraansken oonderzeuker Pierre Marie in 1907. Duurdet de oetwesseling tusken de harsens en de moondspieren verstoord is, hebt BAS-pasjeanten vuural möaite met oetsproake, ritme en sproakmellodie. Det keump umstaanders dan vuur as een boetenlaands akseant.

Et syndroom kan slimme gevolgen hebben. Nen Noorsken dokter behaandelen in 1941 ne vrouwe dee duur nen granaatinslag BAS kregen har. Doarnoa kuieren zee met een Duuts-achtig akseant. Öare familie en nöasten wollen doarumme niks mear met öar te doon hebben, umdet ze meanen at zee ne spionne was.

Disse vrouwe wör met zwoare heuwdzearte noar een zekenhoes bracht. Zee wör wakker met een sproakgebrek wat an een Sjinees akseant dut deanken.

Met Nsemoh lik et good te kommen. Hee begeent wier verdan mear Engels te kleenken en zin Spaans wörd meender.


Welle: cnn.com

Otter koloniseert Nederlaand

Sloapenden Otter (chidseyc/rgbstock.com)
Sloapend otterjoonk. (chidseyc/rgbstock.com)

Nederlaand krig der verdan mear otters bie. Verleden weenter warren der ongevear 185 deers. Een joar earder warren et der nog 160. Det löt de Universiteat van Wageningen weten in een oonderzeuk wat ze verleden wekkeneande oetgewen hebt.

Et is minimaal, mer ook geneties is der een lechtpeunt: et genenverloop blif liek, wat inheuld at de kaans op inteelt lege blif. Toch is et antal otters wat joarliks doodjagd wörd, nog aait groot. Verleden joar zeent der 49 oonder nen auto kömmen.

De meeste otters zitt nog aait in Freeslaand en Oaweriessel. Met 86 deers leawt de meesten in de Wieden-Weerribben in Noord-Oaweriessel. Vanoet dit gebeed koloniseert den otter ook aandere delen van Nederlaand. Langs den Iessel en den Deenkel loatt zik verdan vaker Duutse otters zeen. Toch wordt der hier ook regelmoatig wat doodjagd, wat de kaans op een vast otterkoppel en dus jonge deers lege heuld. Doarnöast verdreenkt de otters mangs in viskefoeken.


17 oktober 2017
Welle: itnijs.nl

Meugelik oseaan op niej oontdekten wearld

Proxima b, met öaren zunnestearn en twee aandere planeten in zicht. (ESO/M. Kornmesser)

Steunden verleden augustus de wetenskoppers nog op de baanken um te vieren at ze ne nieje wearldachtige planeet veunden harren, non hebt ze alwier wat niejs. Dee wearld, dee as ze Proxima b neumd hebt, hef nen oseaan en nen dunnen daampkreenk.

Een antal Fraansken van et Nasjonale Sentrum vuur Wetenskoppelik Oonderzeuk (NSWO) hef det zegd in een persbericht. “Den planeet hef misskien water an de oppervlakte, en doarumme meugelik ook leawen. Et mag ook nen ‘oseaanplaneet’ wean, woer as nen oseaan de hele oppervlakte beslöt. Vergeliekboar met een antal iesmoanen van Jupiter of Saturnus.”

Et wör aait al annömmen at de wearld water har, mer de oonderzeukers köant det eankel nog mer ‘noagoan’ met rekkenkeunde töt at den planeet ne moal vuur de stearn langs keump. Pas dan köant ze et echt bekieken en oonderzeuken. Een joar op Proxima b doert mer 11,2 deage, mer de eerste vuurbiegaank mu’w nog zeen. En et is mer de vroage of det ooit geet geburen.

content-1475839958-proximab1.jpg
Vergeliek tusken samenstelling van aandere planeten en van Proxima b, met duursnee op den y-as en massa op den x. Et is of net oonze earde of et hef nen fleenken oseaan. (NSWO)

Doarumme mossen de oondervorskers et doon met ne gaddering data, wetenskoppelike skattingen, benöaderingen en komputernoabootsingen. Zo konnen ze de meest vuur de haande liggende verdeling van massa op Proxima b. In een völbesprökken oonderzeuk wat ze op arXiv zat hebt, rekkent ze det de duursnee ongevear 0,94 töt 1,4 moal zo groot as oonze Wearld is. As de lege skatting klopt, mut et ne onmeundig dichte, metaalachtige karn hebben. Ene wat wal tweedaarde van de hele massa is.

Der zol nen rotsachtigen maantel umhen zitten, net as bie de earde. Duur dit nöast nen hoop aandere rotsachtige wearlden en planten te leggen, kon et team inskatten det der water mut wean. Mer neet mear as 0,05 perseant van de hele massa van de planeet. Det lik wier mirakels völle op oons eegne blaauwe stearnstipke.

As de heugere skatting woar is, was de verhoolding massa tusken rotskarn en oseaan ongevear 50 um 50. Det zol betekenen at dee hele wearld oonder nen oseaan van 200 km deep zit.

Wo as et ooit bekiekt, der kan in ieder geval ne oard oseaan wean. Neet onbedudend is ook at de noabootsingen angeewt at der nen dunnen daampkreenk mut wean.

Op dit ogenblik is et nog neet mear as giswaark. Et kan eawengood wean at disse rotswearld löag, weust, dreuge en leawenloos is. Mer et hef der verdan mear skien van at der een tweede thoes vuur de leu “um de dure” lig.

Et persbericht leus ook det “et woarskienlik is at der vlöaiboar water an et oppervlak is woerduur as der ook leawen kan wean.”

ANen vuurstelling van wo as Proxima b der oetzeen kan. Kortbie den rooien dwergstearn Proxima Centauri stoat de stearns Alpha Centauri A en B . ESO/M. Kornmesser

Dissen “noaberwearld” is nog neet echt zeen, mer der is genog indirekt bewies det he besteet. Hee verstekt zik net achter den rode dwergstearn, den as 99,85 perseant meender fel braandt as oonze zunne.

De boetenste delen van dit stearnstelsel zeent akelig koold, mer Proxima B dreeit zo kort bie dissen (noar verhoolding) koolden stearn, det et der in teorie ideaal woarm is vuur vlöaiboar oppervlaktewater. En as der water is, is der leawen.

Den wearld dreeit vaste um den stearn, wat inheuld at ene ziede aait in et lecht zit en den aanderen aait in n duusteren. Proxima b hef volgens eerste berekkeningen temperaturen roond de -40°C. As et nen daampkreenk hef, wat dit nieje oonderzeuk wal angef, kan den temperatuur wal 30°C in et lecht wean en neet leger as -30°C an de duustere kaante.

Dit is perfekt vuur nen oppervlakteoseaan, of et enen wearldbreden is of mearderen, verspreaden, net as hier op earde. Et eerste idee is neet zo vrömd. Der zeent der al een antal bekeand. Der zit der ene oonder de ieskappe van Jupiter’s Europa en ene oonder Saturnus zien Enceladus.

Proxima b dreeit binnen et woarme wonboare bereik van zinnen stearn. Et hef der skien van det den oseaan neet bevröaren is. In ieder geval neet an de dagkaante. As et rekkenwaark klopt, hef den planeet nen oseaan zo as vie dee hier ook hebt. En misskien, heel misskien, zweamp der wal van allens in.

Zol Proxima b der zo oetzeen? Vadim Sadovski/Shutterstock

Duur Robin Andrews
7 oktober 2016
Welle: iflscience.com

Japanner haalt vuur 50 joar stroom oet enen tyfoon

Challenergy
Challenergy

Wat mut iej as der zes moal in et joar nen tropiesen superstoarm oawer oew laand roazet? Gewone leu kroept vort, mer bie den Japansen ingenieur Atsushi Shimizu gung een leampken op. En duur zinne oetveending meugelik nen helen hoop mear: hee bedachen weendmöllen woermet as Japan vuur 50 joar stroom kan opwekken. Oet enen tyfoon.

“Japan hef nen hoop mear weendkracht as zunnekracht. Vie mut et eankel nog goan broeken,” zea Shimizu tegen Junko Ogura en Jenni Marsh van CNN. “Japan kan een wearldmacht van weend worden.”

Shimizu stichten et greune ennergiebedrief Challenergy in 2013. Mer volgens um heulden de importeerde Europese weendmöllen gin staand in et Japanse wear. Ze hebt de vervelende neiging um beskadigd te raken van tyfonen.

En doar komt dus de zelfmaakte turbines um den hook. De nieje möllen mut öaren eersten tyfoon nog metmaken. Mer ze zeent oontwörpen um grillige, hewige dwerrelweend te duurstoan. Ze hebt nen as den alle kaanten op kan en verstelboare bladsnelheden, zodet ze zik nooit köant verdreeien.

As groondslag vuur de oetveending hef Shimizu et Magnus-effekt broekt – de wieze woerop as lochtstreume zik roond dreeiende dinge krult (zo as nen basketbal) en der geliektiedig druk op zet.

In dit geval zet et de bladen um de turbine an um te beweagen. Dit is good te zeen in oonderstoand filmken. Liektiedig kan den middelstellen spönnen worden um de bladen te vertroagen of stille te zetten. Maakt neet oet wo hard at den tyfoon roazet.

In noabootsingen van et bedrief halen de weendmölle 30% weendkracht. Det is meender as de gewoonlike 40%. Mer ja. Gewone weendmöllen köant dan wier neet dreeien in nen tyfoon.

En dartig perseant op nen tyfoonkracht is toch beheurlik wat mear as 40 perseant op een heanig zuchtken. Met eenmoal poesten kan nen superstoarm genog beweagingsennergie opwekken vuur de helfte van de hele streumvuurroad van de wearld. Iej mut et eankel eawen können vangen.

Toch zitt der nog wat bulten in de weg. Zelfs as et Shimizu en zinne möage lukket um alle kracht oet nen tyfoon te vangen, köant de hudige batteriejen et neet an um det allemoal op te sloan.

Mer loa’w enen trad tegelieke doon. De oondervorskers hebt öare eerste proofmölle in Okinawa bouwd en wochtet non op nen echten tyfoon.

De Japanse regearing kik nauwlettend met. Ze weelt rap nieje streumwellen veenden. Noa den karnraamp bie Fukushima ligt ja et hele atoomprogramma op et gat. Ongevear 84 perseant van alle streum in et laand haalt ze non van oawer vear.

Mer as Shimizu’s mölle de kracht van nen echten tyfoon ankan, kan Japan  zik in et vuurliggende mear zelf redden.

“Det vie weanig kaans maakt, wetet vie,” gavven Shimizu too an Peter Rothenberg van Tech In Asia. “Mer et kan ne techniek wean dee as onmeundig neudig blik. Ik veule mie as nen Don Quixote den as de weendmöllen oetdaget. Hee verlöar, mer vie zöalt winnen.”


Duur David Nield
30 september 2016
Welle: Sciencealert.com

Teken van klimaatverloop? Griesbear of ieslybear veunden

Grizzly bears in Alaska en Kanada trekket noar et noorden umdet öare umgewing opwoarmet. Doarduur treft ze regelmoatig iesbears an de kustliene.

Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)
Jager Didji Ishalook bie zinnen griesbear. (foto: Didji Ishalook/Facebook)

Det klimaatverloop zorget vuur stiegende oseanen en bizar wear was bekeand. Mer det et ook ne nieje oart bear teweeg brech in et poolgebeed is niej.

Ne sköttene bear in et bevröarene stuk van Noord-Kanada lik ne mengeling te wean van nen grizzly en nen iesbear. Det keump duurdet dee beade soorten mekaander verdan vaker treft.

Grizzlybears in Alaska en Kanada liekt op et noorden an te trekken non as öar leafgebeed opwoarmet. Doarmet treft ze regelmoatig iesbears an de kuste.

Iesbears an de aandere kaante komt vakerder an laand umdet de ieskappe smeltet. Ze vermagert slim en der zeent der verdan meender van, duurdet ze öare heuwdmoaltied, zeeheunde, neet mear te pakken kriegt.

“Wöarmere tieden en doarduur mear greun in et noorden, betekent at et leafgebeed van de soorten oawerlapt. Det zal verdan slimmer worden,” zea grizzlybearkenner Chris Servheen van de Universiteat van Montana tegen de Britse kraante de Guardian.

“In et verleden zagge vie et meender vake as non. De twee soorten liekt geneties staark op mekaander. Männekes van beaide soorten beklimt vröwkes van beaide soorten. Doarduur keump der twee kaanten op inmenging.”

Iesbears zeent zo 150.000 joar terugge oet broene bears ontstoan. Ze zeent rechtevoort met een gewicht töt wal 720 kilo de grötste vleasetters op et laand. Grizzlybears, dee as vuural te herkennen zeent an öaren skoolderpokkel, leawt meestentieds allene en komt eankel bie mekaar vuur etten of beklimmen.

Non at de wearldtemperatuur verdan heuger lig – de leste 12 moanden hef de wearld alle moandelikse hitterekords verbrökken – zut et der op den langen doer vuur griesbears better oet as vuur de iesbears.

“Iesbears mut et echt hebben van zee-ies. Ze zeent doar helemoal op anpast en neet gewoon um längeren tied an laand te wean,” weet Servheen. “As et zee-ies verdwient, zöalt et der wal wat oawerleawen, mer de meesten neet.

“Vie zöalt verdan vaker mengvörme zeen. Iesbears hebt neet zo heel völle keuze. Toch zal et nog wal een hoonderdtal geslachten doeren vuur a’w echt köant zeggen at der ne volledig nieje soort is.”


Duur Ollie Milman
18 mei 2016

Welle: Guardian.com

Brit heel misskien geneazen van HIV

Gushenkova/Shutterstock
Gushenkova/Shutterstock

Britse dokters stoat misskien op et reandke um ne kuur vuur HIV te veenden. Ne samenwaarking van vief universiteaten hef akelig vuurzichtig ankondigd at bie tests met ne nieje behaandeling op den eersten in ne riegel van 50 pasjeanten gin virus mear in zien blood veunden wör. Det gef hoppe det de nieje kuur anslöt. Et is belangriek um der bie te zeggen at et nog heel vrog dag is en det et nog eawen ofwochten is of et echt waarket.

De foonkelnieje behaandelwieze volget dree treaden. Den eersten trad is bestoande anti-retrovirale medisienen broeken um te vuurkommen at T-sellen (de sellen van et ofwearstelsel dee as met HIV besmet zeent) miljoenen dubbelgängers van et virus oetspiejet. Doarmet wörd et virus indamd. As tweeden trad spöait ze pasjeanten in met een aander virus, woerduur as et ofwearstelsel nen oppepper krig. Zo wörd et staark genog um de nog besmette T-sellen op te rumen.

As leste gavven ze den kearl een tweede medisien met as naam vorinostat. Det maakt de sloapende T-sellen wakker, woerduur as ze dwungen wordt um HIV-verwaante proteïnes lös te loaten. Et verstaarkte ofwearstelsel is der fel op as nen helligen hoond en grip meteen. Dissen techniek neumt ze de ‘kick-en-kill-anpak’.

De gelearden hopt at de nieje behaandeling alle spoers van et virus oet et lief zuwert, met inbegrip van de sloapende sellen dee as et mangs wal joarenlange vaste hooldt. Toch betekent dit ook meteen at de dokters neet wisse zeent of et vuur längeren tied helpet.

“Et zol geweldig wean as de kuur anslöt,”  zea den 44-jöarigen pasjeant tegen de The Sunday Times. “Ze hebt mie et blood een paar wekke leden noakekken en gin woarnemboar virus veunden. Mer det kan ook van de anti-retrovirale behaandeling kommen. Det mut vie dus nog zeen.”

Der is mer één meanske op de wearld ooit geneazen van HIV.  In 2007 kreeg den Amerikaan Timothy Ray Brown vuur zin leukemie volledig niej beenmaarg in Duutslaand. Det kreeg hee van enen den as immuun was tegen HIV. De stamsellen in et nieje maarg herpakken zin hele ofwearstelsel en vervungen zin egene kaankersellen met niejen dee bestaand warren tegen HIV. Dree joar noa den ingreep en zoonder anti-retrovirale medisienen treufen de dokters gin spoer mear van et virus in Brown zien blood. Hee was van beade zeektes tegelieke geneazen.

Dan zol iej meanen at det mer vuur alle pasjeanten doan mut worden. Toch is det is nog neet zo seempel. Iej mut froai völle geluk hebben wil iej der ene veenden den as én immuun is én woervan as et maarg bie den oontvanger past. Det is dus ginne algemene oplössing.  Mer as de dokters der umhen köant waarken met disse nieje wieze, zollen doar 37 miljoen leu op de wearld baat bie können hebben. As et anslöt – en det is nog ne hele grote vroage – doert et nog joaren vuurdet et te kriegen zal wean.


Duur Josh Davis
3 oktober 2016
Welle: iflscience.com

Good niejs vuur zoepzäkke – vorskers oontwikkelt alkoholvervanger

Action Press/Rex Features
Action Press/Rex Features

Hey Brakjanzen! Good niejs. Ne plearparty hef meestentieds ne boonkende kopzearte en jengelende spiejeritus as gevolg. Mer duur vervangers vuur alkohol kön iej binnenkort partymachen en roes hebben zoonder rouw.

Wee zik op nen vochtvroliken oawend noa een tweede mixdreanken töt nen daarden of veerden löt oawerhalen, krig vake den aanderen dag de rekkening: ne fleenke kater met et hele pretpakket an kopzearte, zweten en duurloop, woer as iej nog wal twee deage plezeer met köant hebben. Dit joarhoonderden-oolde probleem kan binnenkort töt et verleden heuren. Nen Britsen gelearden hef stöfkes oetdacht dee as op alkohol liekt, mer zoonder de vervelende biewaarkingen.

Professor David Nutt, Neuropsycho-pillendreeier bie et Imperial College van Londen hef stoffen oonder den naam “alcosynth” maakt dee as de positieve biewaarkingen van alkohol noabootset, zoonder det iej der den aanderen dag todderig van zeent. Op 90 stöfkes hef hee inmiddels pateant anvroagen.

Twee van disse waarkstöfkes geewt völbeloawende oetkomsten en wordt op dit ogenblik nog nöader test, leut Nutt de Britse kraante Independent weten. As et an um lea, zat tegen et joar 2050 in alle alkodreanks zin stöfke, in stea van etanol.

Neet-giftig roesmiddel
Nöast janeawer en whiskey konnen volgens um in et vuurliggende mixdreanks zoonder problemen dreunken worden. Zoonder skade an et härte en den leawer wat iej bie alkohol hebt. Et nieje roesmiddel zol volkommen gifloos wean.

“Vie weett al nen hoop oawer de waarking van alkohol op de harsens. Det hebt vie de leste 30 joar good noavorsket,” verkloart den farmakoloog. Rechtevoort weett vie woer as de positieve biewaarkingen in de harsens vandan komt. De nieje stoffen köant dee ook wier ansprekken, en de verkeerde delen umzealen.

Nöast roken en zwoarhead is alkohol ene van de grötste risikofaktoren vuur zeektes en staarfgevallen. Nutt meant at de leu verdan drokker wordt met gezoond leawen en det binnenkort den klassieken alkohol taboe wörd. Den wetenskopper meeldet at de draankindustrie zik hieroawer al tien joar de harsens pienigt. Töt non too wussen ze nog gin oetvlocht.

Verbetterden “Alcosynth”

Al vuur vief joar terugge gavven et al de eerste berichten at “Alcosynth” oonderzocht wör. Toen warren ze vuural drok met stöfkes dee as bie Benzodiazepine of zelfs Valium heuren. Dee harren wier aandere biewaarkingen en nog iets aanders: ze waarken slim verslawend.

De niejste middelkes stoat wied van disse stofgroep. De formules wordt akelig good bewaakt in verslöttelde kasten. De strenge vuurskriften vuur geneasmiddelen vuurkomt at den eersten besten halfbakken barman zelf met katerloos bocht ankeump.

De eerste tests stemt Nutt tevreaden: zinne middelen hebt ne inbouwde beperking. Iej köant der ginnen oawerdosis van innemmen. Iej köant zoepen wat iej weelt, iej wordt neet slimmer dikke as van vief glazen staarken draank.

Samen met nen koppel aandere gelearden probeert Nutt non de Britse regearing umme te kuieren. De gevoaren van de nieje stoffen zeent wezenlik meender as dee van oonzen hudigen alkohol.


Duur Mario Lips
25 september 2016
Welle: Die Welt

Kannabis veunden in vikinggraf

 

thevintagenews.com
thevintagenews.com

Ene van de vrouwleu in et Oasenbaargskip har een klean learen buulke met wiet. Gelearden krabbet zik achter de oren wat zee doarmet mos.

Et graf van Oseberg (Oasenbaarg) keump van 834 noa Kristus en wör roond 1904 wier lös greawen. Et is et riekste graf wat ooit van de noormänne veunden is. In et graf lea een skip met doarin twee vrouwleu. Ene van roond de 50 en ene van roond de 70 of 80. Ze kregen wiedters nog zeuwen bedden, verskeaidene wöawene kleden, ne riek opsmukte striedwaage en veer peardesledes. Der leaden ook butte van deers bie in. 14 of 15 pearde, veer heunde, ne koo, ne bolle, ne zaagbek (ne oard eande) en ne hooltsnippe. As iej noagoat wo lange as et der al leagen har, was dit slim good bewoard.

Et Oasenbaargskip (thevintagenews.com)
Et Oasenbaargskip (thevintagenews.com)

Skienboar zorgen et dichte klei en vennelaand vuur ne gode ofsloeting. Bie de oetgreawing veunden gelearden nen emmer met appelen dee nog rood warren, nöast karsen en blaauwe beazen. Wiedters tröffen ze nen knobben rezen stoetendeeg wat misskien wal een ofskeaidsgift was: iets wat de dames meteen noa ankomst in Walhalla ofbakken konnen.

Mer de meuiste puzzel is de twee vrouwleu. Wee warren dit? Ze mut froai vuurnaam ewest wean um zonne groowe te kriegen. Gewone leu kregen ginne growe in een skip of met zovölle mooie spullekes. Ze mut dus hoaste wal bie et geleuf of besteurlik nen dikken vinger in de pap had hebben. Et is neet dudelik wee van de dames et meeste te vertellen har.

De ene vrouwe was grötter as de aandere. De euldere vrouwe kreeg good etten en gung op de 80 an. Froai oold vuur ne Vikingvrouwe. De aandere was 50 joar. An öare butte te zeen, harren ze al fleenk wat met emaakt. De euldste har verskillende kwoalen. Annemmelik is at zee an kaanker oet de tied kömmen is.

Learen buulke met wiet

Een learen buulke wat de euldere vrouwe vaste har, treuk fleenk den andacht um wat der in zat. Duur öare zeekte mut zee fleenk zearte had hebben. Doarumme wör annömmen at zee hennep gebreuk as pienstiller. Umdet zee misskien ook iets van ne religieuze leadster ewest har können wean, mag de kannabis ook in bepoalde rituelen broekt wean.

Kannabis. (thevintagenews.com)
Kannabis. (thevintagenews.com)

De Noormänne wussen mirakels good wat vuur plaanten vuur wulke zaken hulpen. Wat plaanten warren good bie bepoalde zeektes of um de zearte te verlichten. Aanderen warren wier good vuur de oontspanning of verdeuwing. Zo as kannabis.

En dan is der nog ne logiese oetleg: hennep is bekeand um de staarke vezels. De vrouwleu konnen der wellicht in et hiernoamoals kleare of touw van maken.


Welle: thevintagenews.com