Riessen-Hooltense politsie weageren Saksiese sproake

riessen-hooltn-diskrimineert
De gewraakte oetwesseling met de Politsie Riessen-Holten. (Foto: Gea Santema)

RIESSEN-HOOLTEN – Verleden zoaterdag kappen de lokale tak van de politsie op slim boerse wieze ne ernst-meande melding op öare Facebook-ziede of en weageren der op te sprekken. Umdet et in et Saksies was.

As betrökken börger neamp de Riessense Gea Santema (50) vaker et vuurtouw um der beambten bie te halen. Nedersaksies is ene van de meestbroekte sproaken in disse gemeente. Umdet Santema Saksies as eerste sproake hef, dachen zee der gin twee moal oawer noa en skreef zonder biebedolingen ne vroage in de lokale Riessense variant. “Det keump mie non eenmoal et lechtst van de tonge.”

“De gemeente löt der zik op vuurskriewen det ze ja tweetalig zint, met zelfs een brödjen an et gemeenteloket det ze Nederlands, Twents en Sallands könt. Dan mag ik toch hoppen at de lokale politsie doar ook normaal oawer kan doon.”

Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)
Et tweesproakige gemeenteloket van Riessen-Hoolten (foto: Tubantia.nl)

Oawer den zöl
Vanoet de gemeenteroad wör der bevestigend reageerd at Riessen-Holten zik offisjeel dreetalig löt neumen: “Vie zeent der vuur een poar joar met begunnen um leu met Saksies as eerste sproake letterlik ‘oawer n zöl’ te helpen bie de gemeente. Völle leu kuiert non eenmoal makkeliker Holtens of Riessens. Det mut gewoon können, ook an de loketten.”

Toch leup et anders. Ondanks de landelike slagzinne Waakzaam en Dienstbaar bulken de behearder der on-Riessens hard oawerhen, zonder inholdelik te kieken. Een bliek van weanig inleavingsvermeugen en slechte integrasie in de Nedersaksiese kultuur.

In et antwoard wees de Facebook-behearder op de hoesregels. Doar steet in at der enkel in de Nederlandse sproake skrewen worden mag. Disse landelike regel lik vuural bedoold vuur delen van et land woer as ne flinke groep leu met ne immigrasieachtergrond wont. Begriepelik, want et is gin doon um alle boetenlandse sproaken bie te holden.

Mer de 1,8 miljoen leu in Nederland dee as zik makkeliker in de inheemse Saksiese sproake oetdrukket bie de lokale loketten, wordt hierduur an de kante sköawen. “Ze hooft nog geheels nit in et Saksies wierumme te skriewen, as ze mer de möaite nemt um et te verstoan,” zea Santema.

Diskriminasie
Oet noavroage bie et meldpunt vuur diskriminasie blik at de Algemene Wet Gelieke Behandeling hier gin recht sloetend wierwoard op hef. Nen metwarker van et meldpunt, zelf nen Broabantsen Tukker, wees der op at et Saksies nog aait ginne riekssproake is. Terwiel as oet onderzeuk van de Provinsie Grönningen blik at et an genog eisen doarvuur voldut.

Hee zea doarbie at de metwarker van de politsie der desondanks normaal op har können reageren. “As nen Surinamer argens weagerd wörd um zin aksent, kan hee doar melding van maken op grond van ras.”

Grötter probleem
Santema maken ne skarmopname en plaatsen et in Ech Riessens, ne Facebook-groep vuur de Riessenstalige online gemeenskop met oawer de tweedoezend leden. Binnen korten tied steunden der 57 reaksies. De meesten harren weanig begrip vuur et gedrag van de Facebook-behearder.

Ene van de leden, den as ook bie de lokale politsie is, reageren: “Hier he’j nog wa ne bosjager (Riessens vuur politsieman -WS) den as wa Riessens döt.” Ook aandere lokale politsieleu skrewen at de leu mer gewoon met vroagen bie öar kommen mossen. Terwiel as dit bie de Riessenders wal wat moodsröste gavven, is et ginne stelselmoatige oplössing van et gröttere probleem: dat Nederland veer leawende sproaken hef, dee as nog altied ongeliek behandeld wordt.

Erkenning
Volgens Saksies-kenner en anjager Martin ter Denge hank de erkenning vuural van de leu zelf of: “Et wörd tied at vie in Nederland es minder krampachtig oawer onze sproaken doot. As vie wilt at et vanzelfsprekkend wörd, mut vie et zelf ook stelselmoatiger zo gebroeken en onze stea opeisen. Gewoon kuieren. Met iederene. Nit koste wat kost, mer wal met oawertuging. Anders zölt leu et nooit vuur vol anzeen. Zelf anpakken. Vake zi’j te bange.”

Gin verskil
In een tellefongesprek met et landelike politsienommer zea een metwarker at et gin verskil zol mutten maken. Den metwarker zelf versteund tuskenbeade heel best Saksies. Doarumme zollen sprekkers van et Saksies et nit howen te loaten.

Wat de politsie der stelselmoatig an doon wol, maken ze neet dudelik. Töt dee tied is et wochten töt oonze sproake duur de regearing noar een heuger plan tild wörd.

Inheems-Australies regearingslid wil zinne egene sproake kuieren in parlement

Yingiya Mark Guyula
Onofhankelik roadslid Mark Guyula wil zinne egene sproake kuieren in et Australiese Parlement. (foto: Yingiya Mark Guyula)

Nen politieker oet de Australiese Noordstrekke (Northern Territory) zeg at hee zik “starker en krachtiger” veult in zinne egene sproake. Doarum zoch hee metstanders vuur een vuurstel um de beparkingen op te heffen op et sprekken dervan in et parlement. Det völ verleden wekke te leazen op de Australiese niejsstea ABC.net.

“Et is et eerste moal at ik vreandelik tostemming vroage um minne sproake in et parlementshoes te kuieren,” zea et onofhankelik roadslid Yingiya Mark Guyula.

De hudige regels van de Legislative Assembly (et Australiese Wetshoes) skrieft vuur at leden dee wat anders kuiert as Engels der extra wark met kriegt.

Menear Guyula wil dat der nen ummezetter in de kamer is. In de hudige umstand mut roadsleden dee as gin Engels kuieren wilt, toch zelf nog öar egene teksten en toospraken umzetten.

Volgens um kon zien vuurstel ook helpen um leu mear bie debatten bie te kriegen.

“Ik wil vanoet minne sproake en minne kulturele achtergrond minne bodskop bie de sprekkers van et Engels kriegen. Dat is et gat wat ik oawerbruggen wil.”

Gin tied vuur Engelse umzettingen

Op dit ogenblik mut roadsleden dee wat anders wilt kuiern as Engels eerst ne skrewene en sprökkene oawerzetting in Engels gewen, mer ze kriegt doarnoa gin extra sprektied vuur öar egene.

De hudige regel dat hee eerst Engels mut kuiern en et doarnoa pas in et Yolngu Matha um mag zetten, slöt volgens Guyula kats de planke mis. Hee hef zelf et Yolngu Matha as eerste sproake.

“Ik zin starker en krachtiger as ik eerst Yolngu Matha kuiere. Dat is minne familiesproake, minne modersproake.”

Guyala wet at Engels non eenmoal de eerste sproake van de kamer is, mer hee veund at leu dee as Engels nit as modersproake hebt, doarum gin extra wark hooft te doon.

Volgens um sprekt völle Noordstrekkelingen wat anders as Engels. De meesten doarvan zint Inheems-Australies.

“Ze hebt allemoal egene sproaken. Ik zol dit der gearne duurkriegen, zodat zee de sproake broeken könt wat öar et lechtst van de tonge keump,” meanen Guyala.

Former CLP Minister Bess Price.
De vurig CL-minister Bess Price verzöchen ook al de sproakregels an te passen. (ABC News: Shuba Krishnan)

Gerry Wood steet der ‘in prinsipe’ achter

Et Australiese Wetshoes kuieren earder van et joar ook al oawer de sproakregels. Vurig CLP-minister Bess Price denen toen nen klacht in umdat zee van den vuurzitter de wacht anzegd kreeg; zee har een antwoard in Warlpiri gewen, öar eerste sproake.

De road vuur regelgewing nöm een antal vuurstellen van Price an, en deden bievuurbeeld den regel der achterhen dat roadsleden eerst mossen vroagen an de vuurzitter of ze in ne andere sproake kuieren meugen.

Onofhankelik roadslid Gerry Wood zea at hee ‘in prinsipe’ achter et vuurstel van Guyula steet. “Mer vuur at ik mie as vol vuurstander oetsprekke, mut et eerst vuurbie de road vuur regelgewing.”

Et vuurstel kan disse wekke nog in et Wetshoes bekuierd worden vuur et ende van 2016, mer kan duursköawen worden noar ankommend joar.

In dat geval haank et sukses van et vuurstel nit enkel of van ondersteuning van andere roadsleden, mer ook of Guyala nog wier herkeuzen wörd vuur de zetel vuur Nhulunbuy.

Australiese sproakriekdom

Kaarte van Australië met in greun et antal perseant leu wat ene van de inheemse sproaken kuiert. (foto: wikipedia)
Kaarte van Australië met in greun et antal perseant leu wat ene van de inheemse sproaken kuiert. (foto: wikipedia)

Engels mag et wiedst verspreid wean, mer Australië hef gin enkele offisjele sproake. Volgens Wikipedia hef et wearlddeel, woer as heel Europa met gemak in past, ongevear 70 inheemse sproaken nöast et Engels. Ooit warren dit der zelfs 400, mer duur de Engelse eenkennighead nöm dit rap of. De bekendste sproaken zint et Arrernte, Kala Lagaw Ya, Tiwi, Walmajarri, Warlpiri, en de Westelike Weustesproake.

Wonnear as Nederland et Nedersaksies toolöt in de regearing is nog aait ofwochten. Vuurgoande vuurzetten wörden allemoal ofwezen.


Duur Sara Everingham
29 november 2016
Welle: ABC.net.au

Wo kryg y de Duytse en Nederlandse Platskryvers wyr by mekaar?

airsoftology.com
airsoftology.com

“De penne is machtiger as et zwerd,” höyr y wal es. En by et Saksys skryven wörd det akelig duydelik. Nargens strydt zik de Sassen zo åwer, as åwer de juyste skryfwyze um dey onmöndige klankenrykdom te vangen. Heyle dyalektgadderinge vleygt mekaar in de höre üm de vråge of et nu ao of oa is. Vreyselik kinderachtig, nütteloos en achteruutburend, mer vuyr völle löy een heyt hangyzer. Et zol vuyr unze språke völle better wen as wy es wat wydter keyken as uns eygene lokale aksentjen. Låt wy de gedanken mål up de rygel zetten.

Skryven zo as y et köyert
Et erste wat löy altyd zegt as et üm Platskryven geyt, is “skryvt et so as y et köyert.” Wat ze dår feitelik met bedoolt, is dat wy de Saksyse språke skryven müt as of et Hollands (of Duyts) is. Met andere wörde: past Hollandse of Duytse skryfofspraken to up Saksys. Wy nemt dus reygel A uut språke X en bruukt den vuyr språke Y.

Üm dat dit vanzelfs klankprobleymen uplevert (Hollands en Duyts zint nu eynmål gin Saksies), müt dat uplöst worden met ne wirwar an stipkes, streypkes, hoge komma’s en dübbele klinkers. Anders klopt et skynbår nit. En dat slöt de planke mis. Want vake knooit de löy der mer wat met an en skryvt ze eyn zelfde word in eyn tekst up drey verskillende wyzes.

Duyr de vrömde gedachte at álle klene aksentverskillekes te zeyn müt wen, hebt wy nu alleyne al in Nederland ne jungle van skryvwyzen:

Rekkent dårby at de meyste eynvoldige löy zik dår zo min möygelik in verdeypt en düs mer wat doot.

Kråm
Duytsers hebt al möyte met Hollands lezen (dat leert ze eynvoldigwys nit up skole) en dan stekt de Nederlanders der ok nog extra klanken en anderen kråm by tüsken. Of ze låt de helfte vort. Andersüm is et zo dat de Hoogduytse skryfofspraken de Nederlandse Platsprekkers tevölle an Hoogduyts denken doot. Dat zölt ze nooit annemmen. Der zal düs wat bedacht mütten worden wuur as beide partyen zik in vinden könt. Et alternatyf is dat alleman ydere bestånde skryfwyze lert lezen… Gin doon, düs.

Verhaal geyt wydter under de reklame

freshtext-anpriezing1
Reklame

Water by den wyn
Mer låt wy nit probeyren et rad vannys uut te vinden. Wu pakt byvuyrbeyld et Hollands öre onmöyndige klankenrykdom an? Simpel. Der is eyne skryfwyze, dey as alleman der in ramt krig. Nit üm dat dat de beste is, mer üm dat y toch ne mål wat kyzen müt en zorgen at alleman dat volget.

As kinder Hollands skryven lert, kömp vuyral in de erste jåren öre uutspråke nog når buten: su skrijfun dan noch so as se ut uitsprekun. Mer duyr jårenlange ufenen, dikteys maken (wuur as letterlik skryven met ne rode penne bestraft wordt) en duzendmål nåskryven van de meester of jüffrouw lert ze de jüste skryfwyze.

Airsoftology.com
As kinder nog mer net skryven könt, skryvt ze zo as ze et uutsprekt. Dat vinde wy fout in Nederland. Wuurümme dan nit vuyr et Saksys? (foto: moodkids.nl)

Van Grönningen töt Maastricht, maakt nit uut wu as ze et uutsprekket, skrif alleman byvuyrbeyld kilometer. Nen Limbörger mag dat dan uutsprekken as [ˌkiləˈmeˑtɒʁ] (ky-le-MEY-toch), terwyl as nen Rotterdammer der [ˈkiləʊˌmaɪtaɹ] (KY-lau-maj-taj) van maakt. Totaal anders, mer ze skryvt etzelfde!

Ze doot düs allemål water by den wyn. Mer zo rap as ze ören mond lösdoot, kömp ör aksent vuyr den dråd. Dår düt gin menske lastig åwer. Want dat warkt super!

Skryven is gin uutsprekken
Dat müt toch vuyr et Saksys ook te bedenken wen? Saksys is ne eygene språke. Låt dat dan ook zeyn in de skryfwyze. As y et zo belangryk vindt, wil y et toch ook good doon? As wy nu es ‘klinken’ skrywt, magt löy zelf weyten of ze dat uutsprekket as ‘kleenkn’, ‘klinkn’, ‘klìnkn’ of ‘klinken’. Zin y bange dat uw uutsprökske dan verlören geyt? Nit nöydig, y magt der by et uutsprekken van maken wat y wilt.

Natuyrlik zint der altyd uutzonderingen. Nen Grönninger zal leyver probaiern skryven as probeyren. Dår müt wy dan nit te völle åwer nölen. De klanken zint mangs net even anders. Toch is der eyne lyne in de wyze wuurop as y dey klanken upskryvt. zo geyt et in bv. et Noors ook. Dår hebt ze ook gin standaard språke, mer wal eyne lyne üm öre klanken up te skryven.

Algemeyne Skryfwyze
Stykem (heymelik) besteyt der al zonne skryfwyse. Den grip wyrüm når de tyd at Saksys nog de belangrykste språke van Noordwest-Öyropa was. Tu was der eyne skryfwyze wuur as alleman met uut de vöyte kon. Terwyl as der in dey tyd ook al zovölle dyalekte warren. Ze deyden düs water by den wyn. Dat is de Algemeyne Skryfwyze van Reinhard Franz Hahn.

En den lees y nu hyr.

 

Sjimpansees broekt hengels um alg op te visken

sjimp-visketDe techniese kennis van eape is wier nen trad vuuroet. Of better zegd, oonzen kennis oawer öar broek van techniek. In et Guinese Bakounwoold leawt nen koppel Sjimpansees dee as met lange stökke alg oet et water visket. Et alg keump mer heel mangs in et joar vuur en zit vol gezoonde stoffen. Det skreef nen koppel vorskers in et Amerikaanse Journaal vuur Primatologie. Et filmken is oonderan te bekieken.

De oonderzeukers oontdekken et toovallig. Ze tröffen regelmoatig lange, kaalmaakte stökke langs de rivier. Umdet der gin leu kortbie wont, harren de gelearden gin idee wat ze der van maken mossen. Um te kieken wee of dee hengels doar too lea, verbörgen ze kamera’s roondum de rivierwallen. Et was mer eawen of der zat nen koppel Sjimpansees in et water te poeren.

(verhaal geet verdan oonder anpriezing)

freshtext-anpriezing1
Anpriezing

Wat ze ophengelt is de algensoort spirogyra, wat biezeunder genog ook duur leu in Noord-Thailaand getten wörd vuur de gezoonde biewaarkingen. Der zit ja 16,7% proteïne in en 55,7% kolhydroaten. Doarnöast steet et spul stief van de antioksidaanten, wat onmeundig heilzaam waarket. De Thai keant et as tao.

In aandere delen van Guinea was al wal vaker zeen at de eape met twiegkes waarken, mer nog nooit met stökke van wal 4 meter laank, zoonder at ze zeet wat ze doot. Opvallend was at ze et vuural in et dreuge seizoen deden en det alle leden van de groep et keanen, männekes en vröwkes, joonk en oold. Ze wussen dus zelfs at et in et reagenseizoen weanig nut hef, um det den reagen dan de algen vortspeult.

Iets wiedterop, in Senegal, wörren al es Sjimpansee-vröwkes zeen dee as met spears op jacht gungen, skreef de Royal Society of Open Science.

Welle: YouTube/Micheal Peter.


Duur Ben Taub
11 november 2016
Welle: iflscience.com

5 misverstaanden oawer bedreagde sproaken


Völle leu, zelfs binnen de groep van sproakleefhebbers, köant nog aait met de kop neet bie sproakbewoar- of vastleg-pogingen. Op et eerste gezichte zol iej disse sproaken ofdoon as onbelangriek, neet rellevaant of zelfs achterlik. Mer as iej wat wiedter kiekt zal et rap dudelik worden at vie hele kulturen op disse wieze an de kaante skoewt, in de naam van de “vuuroetgaank”.

Gelukkig kriegt bedreagde sproaken verdan mear andacht.

Mobiele techniek en et internet hebt verskeadene apps en aandere programma’s meugelik maakt. Doarmet köant vie sproaken verdan gewen an de leu dee as et belangriekste zeent um ne sproake te behoolden: de jonge möage.

Desondaanks haank der nog aait ne hele riegel misverstaanden um bedreagde sproaken en öare sprekkers.

Hier heb iej ne lieste van de meest-vuurkommende pröatjes en genöal roond bedreagde sproaken, woervan as ik meane at dee leu tegenheuld um sproakbeleid an te passen um de sproaken wier op de rit te kriegen.

1. Nums wil et toch kuiern…

Inheemse sproaken deent as ne oard borg um leu bie öare kultuur te hoolden. Terwiel as de sproake van öare oolden en grootoolden heanig vervaagt oet de gedachten van de jungeren, löp ook de verbeundenhead met öar verleden en öar volk terugge.

Eulderen hebt dit verloatingsgeveul et slimste. Zee zeent nog opgröaid in ne grote sprekkersgemeenskop, mer den wörd verdan meender. Et groepsgeveul wat heanig an ofbrokkelt duur sproakverlees is al es in verbaand bracht met nearslachtighead, drugsgebroek en zelfmoard.

Mie ducht at det toch neet echt symptomen zeent van leu dee as blie zeent at öare sproake verdwient.

Meestal weelt inheemse leu, wo good anpast an de gröttere kultuur as ze ook zeent, wal heel gearne vaste hoolden an öar aarfgood en identiteat.

De leste tied begint jongere leden van inheemse gemeenskoppen gelukkig wier vanniejs interesseerd te wean in öare geskiedenis en öar aarfgood. Oawer de hele wearld veend iej ne oard opleawing, wat zik löt zeen in verskillende apps, muziek, skriefwaark en verdan mear lessen op skolen en universiteaten.

2. Van sproakverlees hebt mer een paar leu last…

Et is een misverstaand at mer een paar leu met bedreagde sproaken te maken hebt (en verdan meender leu et sprekken weelt) en de rest der doarumme mer ofstaand van mag nemmen.

As iej meant at iej gin last hebt van sproakverlees, hoold iej oezelf bie de benen.

Jammer dan; et is ook oons probleem.

Vie hebt hierboawen al vaste steld at sproakverlees slimmen invlood op ne groep of persoon kan hebben. Ne tooname in gevoar vuur drugsgebroek, hoesgeweld, en gewelddoadige kriminaliteat. As iej meant at det neet oawerslöt op de gröttere samenleawing, heb iej et mis.

Neet zo lange leden maken ik ne infographic oawer disse problemen. Den veend iej hier.

3 Engels/Nederlaands/Hoogduuts waarket ook

Waarket vuur wat?

Natuurlik zal et lastig wean in een laand as de VS as iej eankel Wompanoag sprekt, of in Australië met eankel Wagiman. Mer et geet neet um eankelsproakighead. Disse leu sprekt ook Engels. De meesten zeent deel van de Amerikaanse of Australiese ‘heuwd’-samenleawing.

Met Engels, of breder trökken, Nederlaands of Hoogduuts, red iej oe dageliks ook, tuurlik, mer et vult neet et gat wat achterblif noa et verlees van ne sproake. En der zit neet zovölle kennis in as in de sproake dee as van geslacht op geslacht duurgewen wör, vake eankel moondelik.

K. David Harrison beskrif in zin book The Last Speakers de vake unieke kennis van et laand, de plaanten en deers, en de geskiedenis dee vaste ligt in de meenderheadssproake. En wodöanig et eande van disse sproaken ook et eande van disse kennis beduudt.

Umdet doarbie ne sproake zo nauw samenhaank met groepsgeveul, gef et vake mear opluchting en is et mear ne verbeendende faktor um de lokale sproake te kuieren dan de lingua franca.

Stelt oe es dissen deankbeeldingen umstaand vuur; oew Nederlaands, Hoogduuts of Engels boert heanig an achteroet. Tuurlik, de sproake dee as der vuur in de stea keump, kön iej ook wal machtig kuieren. Mer allens verdwient van wat iej keant en woer as iej mooie herinneringen an hebt oet oewen jeugd. En misskien wal tientallen joaren in et volwassen leawen. Keump nooit wier. Zol iej neet in ne identiteatskrisis kommen?

Misskien snork iej wat en mean iej at det met oewe sproake neet gebuurt. Mer vanoet et verleden zeent der vuurbeelden genog at et met iedere sproake kan.

Wat um te onthoolden: iedere sproake hef nut en is weardevol vuur öare sprekkers.

4. Bliewen hangen in et oolde

Um et nog mer wier es te hebben oawer wat ne sproake der too dut, mut vie vaste stellen det zowat alle sprekkers öar egen sproake belangriek veendt. (Met een antal biezeundere oetzeunderingen – hier heb iej een artikel oawer leu dee echt weelt at öare sproake verdwient).

Geleuf iej mie neet?

Zegt es tegen nen Esperantist at zinne sproake dom is en kiekt wat der gebuurt. [Tweet]

Engels is ne froai oolde sproake. Et is slim veraanderd duur de joaren hen. Zelfs zo slim at leu met verskillende soorten Engels mekaar hoaste neet mear verstoat. Woerumme zol ne bedreagde sproake meer “achterhaald” of “eulderwets” wean?

Veraanderen is lastig. Stelt at ik oe zea at Nederlaands neet mear kon en det iej non tooverdan Fraansk mossen learen, want Fraansk hef de tookomst. Wo zol iej reageren?

Iej zollen mie oetlachen en vortlopen. Of hellig worden en achteroet den haals kommen.

Toch is det wat der in de Nederlaandse skolen joarenlange doan is: Saksies is neet belangriek. Nederlaands hef de tookomst. En vieleu nikken allemoal braaf van joa.

Mer eankel umdet ne sproake ginne grote droadloze netwaarken hef, wearldwied bekeand is op internet, of ne Wikipedia-ziede hef met een miljoen artikels, wil nog neet zeggen at et primitief of meender weard is.

Völle sproaken, zo as Navajo, wat halverweage et 19de joarhoonderd ne skriefwieze annöm um “bie de veraanderende tied te bliewen”, komt in de bene um met de tied met te goan. Navajo-sprekkers hebt vanear hele oawerzettingen van de Star Wars-films maakt en vernemt ne fleenke gröai in mobiel en internet-gebroek.

Navajo mag dan nog in gevoar wean, disse dinge loat zeen at ne bedreagde sproake helemoal niks met ‘oolderwets’ te doon hooft te hebben. Navajo – en völle aandere inheemse sproaken – köant heel best modern bliewen en der too bliewen doon.

Star Wars Navajo translation

Navajo is ondaanks de ongevear 170.000 sprekkers nog aait in gevoar, mer et anpassingsvermeugen en de krachtige bewoarhulpe van de sprekkers hebt zorgd at et der nog aait is.

Et ducht mie zelfs at ne sproake “eulderwets” neumen geliek steet an vuuroordelen hebben oawer de sprekkers. As iej zo iets zegt, bedool iej featelik at öare kultuur en groep meender weard is in de moderne tied en det ze mer better in de pas mut lopen net as iederene.

Det dut mie een betken deanken an pesten op skole.

5. Ze staarft toch oet

“Joa joa, heel slim, heel vervelend, en ik hebbe echt met de sprekkers te doon, en ik wol at ik kon helpen, mer de sproake staarft toch oet, dus et is geld en tied verknooid, neet dan?”

Nee.

Mangs is der inderdaad neet völle wat vie doon köant um ne sproake te bewoaren wat op et reandke van oetstaarven steet. Der zeent vandage den dag hoonderden sproaken met mer een heandkevol sprekkers. Mangs zelfs mer ene of twee.

Vuur disse sproaken en öare sprekkers zut et vuurliggende der zwart oet. Der zol wal hemmelse hulpe neudig wean um de sproake te bewoaren as de (meestal euldere) sprekkers oet de tied komt.

Toch zeent et juust disse sproaken dee zo rap meugelik vaste legd mut worden. Mangs kön iej ne sproake neet behoolden, mer wal et een-noa-beste doon: et vaste leggen in opnames en digitale informasie. Joa, et is trurig um ne sproake en doarmet ook ne hele kultuur te mutten opsloeten in de kaste van sproakenkeundigen of in ne online gegewensbaanke, mer det is aait nog better as totaal verlees.

Oetstaarvende sproaken köant vie misskien neet redden, mer duur bepoalde moatregelen köant vie ze wal länger in de benen hoolden um der mear van vaste te leggen – en doar is det geld en dee tied dan good vuur. Vie loatt (a’j een betken fatsoen in de hoed hebt) ook gin zeke of staarvende leu an öar lot oawer.

Woerumme dan sproaken wal?

Slotsomme

Sproaken zeent onmisboare stuks kulturele identiteat en moondelike skatkisten vol geskiedenis en kennis. Doarumme zeent ze et aait weard um leard, bewoard en duurgewen te worden. Met disse vief misverstaanden hierboawen nemt leu dee as der gin verstaand van hebt of dee as meant at et öar neet angeet, ofstaand.

Wat mean iej? Zeent der nog aandere misverstaanden roond bedreagde sproaken?


Et originele bericht steund op et internasjonale sproakenblog Languages Around the Globe. Et wör oawerzat en anpast noar de Saksensituasie met toostemming van den skriewer.

Duur Brian Powers
1 desember 2014
Welle: Latg.org

EU-Toosproake: doot normaal met oonze sproake!

Martin ter Denge sprekt den EU too. (Foto: Annie Schreijer)
Martin ter Denge sprekt den EU too. (Foto: Annie Schreijer)

SAKSENLAAND/BRUSSEL – Op neudiging van CDA-Europarlemeantslid Annie Schreijer reazen op 28 september 2016 ne ofveardiging van Platsprekkers oet Nederlaand en Duutslaand of noar Brussel, um doar verhaal te halen (en brengen) oawer de stoatus van et Saksies. Hier de toosproake van Martin ter Denge, den was vroagen um wat te zeggen oawer Saksies in de media.

Wat was der verleden wekke nog wier een gedoo oawer oonze sproake in de media, neet dan? Vuur dee wat et emist hebt: der wör een oonderzeuk presenteerd det leu met een akseant meender verdeent. De lear dee völle kraanten doaroet halen was: dan mu’w allemoal akseantloos Nederlaands learen kuieren. Onzin!

Et is wier een kenmoarkend vuurbeeld van wo as de mediavlagge der in Nederlaand bie haank. Want et lig neet an een akseant zelf, mer an de bekreumpen vuuroordelen dee as leu in Nederlaand oawer sproaken hebt. Der mut dus wat in de samenleawing veraanderen! En doar mut vie met oons allen wat vuur doon. Wat dan? Normaal doon.

Et lig neet an een akseant zelf, mer an de bekreumpen vuuroordelen dee as leu in Nederlaand oawer sproaken hebt. Der mut wat in de samenleawing veraanderen.

Ik neume et gin Nedersaksies, want der is ook gin Hoogsaksies. Gewoon Modern Saksies dus. Oonze sproake mut emansipeern.

Ik kenne gin ene sproake woeroawer zovölle kwats en onzin wörd roond ekwaakt as oawer Saksies. Aait mer folklore. Och wat is oonze sproake toch oold. Oonze sproake keump toch zo kort bie. Och wat kö’j dinge toch mooi zeggen in oonze sproake. Allemoal genöal. Iej köant der ook gewoon hele domme en lellike dinge in zeggen. Det haank allemoal van n sprekker of.

Saksies is gewoon heel kaal ezegd ne sproake. Een middel um informatie oawer te dreagen van de ene op de aandere persoon. De rest is vuuroordeel, misverstaand, stereotyp, of weunsk.

Al dee oetsproakn, wo good bedoold ook, dreagt bie an een stoffig en gries imago. Et ene stereotype stapelt zik op et aandere vuuroordeel en misverstaand. En et slimste is det de sprekkers det zelf in staand hooldt. As iej et mer vake genog herhaalt, wörd et vanzelf woar?

“Saksies is gewoon een middel um informasie oawer te dreagen van den enen persoon op den aanderen. De rest is vuuroordeel, misverstaand, stereotyp, of weunsk.”

Nemt et Engels. Is det ne oolde sproake? Volgens mie net zo oold as oonze sproake. Of as iedere sproake. Mer Engels blif joonk. Want det mag verniejen. Doar zit gin stel grieze köppe dee as verdan zegnt: “Det zeg iej neet good”.  En doarumme weelt de jonge leu et ook kuiern. Et is smeu, flexibel. Et mag lekker joonk wean. Det is wat der an skealt bie Saksies. Oawerdrewen, misplaatst purisme maakt oonze sproake juust kapot.

Kleedt de sproake oet van al öare vuuroordelen. Goat et es as een normaal kommunikasiemiddel behaandelen. Net as iedere aandere sproake. Zo ene de’j der neet oawer noadeankt o’j um wal in ne bepoalde situasie köant broeken of neet. Wat vuur ne sproake kuier ieleu hier in et parlemeant? Engels? Nederlaands? Hoog-Duuts? Woerumme gin Plat? A’j et dan toch zo belangriek veendt. Gebroekt et as ne volweardige sproake. Want det is et. Wat et verdeent.

Hier is ne kleane vergelieking. In Finlaand sprekt 5% van de inwonners Zweeds as eerste sproake. Det is neet heel völle, wal? Det heandkevol leu wont in et zuden en zuudwesten. Toch kriegt alle Finnen verplicht Zweeds op skole. In Nederlaand sprekt 1,8 miljoen leu ne vorm van Saksies. Det is 1 op de 9 inwonners… Woer is oons Saksies op de skolen?

Zin iej bange at et tevölle geet kosten um allens te loaten oawerzetten? Um volk in te huren? Zeet et as nen goodmaker vuur al dee joaren at oonze sproake an de kaante sköawen wör as een onbelangriek sproakgebrek. Al dee joaren van nog aait duurgoande indoktrinasie op skolen en in de media. Et is oonze sproake al dee joaren bewust achter heulden. Vie hebt dus nog heel wat te good.

Presenteert es wat in Modern Saksies. Ik kieke eawen noar Bert Eeftink. Of aandere presentatoren dee as et wal köant, mer et nooit as ne normale sproake broekt. Normaal doon met oonze sproake. Oonze sproake is neet eankel mer grappig, van “haha, want et is Plat”. Ook neet dee eeuwige klisjees herkauwen van “Brommers Kieken”. Oonze sproake verdeent meer! Juust iej as lokalen bekeandhead hebt verantwoordelikhead vuur oonze sproake.

Nemt non gewoon es detzelfde inhoold as wat iej dageliks presenteert, mer dan in et Nedersaksies. Det hoof iej ook neet in et vuurten an te kondigen, want det vernemt de leu vanzelf. Goat der trouwens ook neet met een wöardebeuken nöast zitten of iej NOG EULDERE wöarde keant. As iej der al zo lange oawer noa mut deanken, zal et een aander ook neet kennen. Vie mut verdan! Met de tied met. Normaal doon.

“As iej zelf al zo lange oawer oolde wöarde mut noadeanken, zal een aander ze ook neet kennen. Vie mut met de tied met.”

Hoold op met het eeuwige “ne moder sproake” klisjee. Det klopt ook vuur nen helen hoop leu neet mear. Dreeit et es umme. Maakt et  moder-ne sproake. In álle media komt disse stereotypen wierumme. Veend iej een artikel in de kraante? Steet der aait ne foto bie van oolde leu in knipmutsen en kleardrachten, dee as een of aander stoffig ambacht oetbeeldt wat al lange duur de moderne tied is in ehaald. Prachtig, mer doar hef de jeugnd helemoal niks met. Dee kiekt noar popkultuur. Dee weelt dinge van vandeage en moarn weten. Strieken op öaren smartphone. Doot dét es in et Saksies. Vertelt es iets nuttigs vuur et dagelikse leawen in et Saksies. Det is ook wat ik met mien bedrief FreshText en met de Facebook-pagina Wearldsproake probeer te doon.

Der is nog nooit zovölle andacht vuur oonze sproake west as non. Super! Toch blif de media volhoolden det et zo slecht geet. Misskien geet et wal zo slecht umdet de media et verdan blif zeggen. Iej köant gin kraantenartikel of media-item löstrekken woer as neet insteet: “et geet slecht met de streektalen”. A’j det blieft zeggen, blif et zo ja. Ne self-fulfilling prophecy. Ne vuurspelling dee vanzelf woar wörd, as iej et mer vake genog herhaalt.

“Misskien geet et wal zo slecht, umdet de media det verdan blif herhalen.”

De taktiek van völle dialektkringe is dan um te ropen: “… dus de jeugd mut et allemoal wier learn!” Ten eerste, ze mut helemoal niks. Ten tweede, woerumme zollen ze ne sproake learen wat tóch verdwient? Vie mut es ophoolden met zeggen det et zo slecht geet. Zegt es det et steeds better geet. Doar weelt de leu bie wean. Saksies krabbelt heanig oet et dal. Et keump wier in de bene. Kiekt es met wat vuur nen koppel as wiej hier vandeage stoat en zit!

Modern Saksies, doar kö’j wat met. Helemoal van dissen tied. Et was der vroger ook, joa, mer toen kuieren de leu heel aanders as non. Prima. Gef niks. Vie leawt neet toen. Vie leawt non. Met oonze egene, hudige, nieje vorm van de sproake. Oonze kleanen, a’w et ze leart, kuiert ook wier Plat op öare wieze. Mer dan mu’w ze det wal toostoan. Aanders kiest ze vuur aandere sproaken, woerin as det wál mag. Of vuur sproaken dee as iej neet good genog keant um der öar wat van te zeggen. Neet zo kraampachtig vaste hoolden an et oolde.

“Modern Saksies, doar kö’j wat met!”

Oonze sproake krig anzeen as vuurname leu et gewoon broekt. Ieleu, Europarlementariërs Annie en Jens, ieleu dus. Woerumme kuier ieleu in interviews vuur de nasjonaaltellevisie neet es gewoon Saksies? Det is een dudelik signaal noar alle platsprekkers: iej magt oonze sproake gewoon broeken! In n Alldag rin, zeg nen Noord-Duutsen kunnighead van mie. Ieleu hebt disse gaddering bie mekaander ropen. Det is ne eerste trad. Mer dit hef totaal gin nut had, as ieleu et neet ofmaket. Anpakken. Kuiert es in et openboar in oonze sproake. Oawer neet-Platte zaken. Dan komt de tongen lös.

Krieg iej doar kommentaar op? Dan vaalt et dus op. Det betekent de’w et zo vake mut doon det Nederlaand et normaal begeent te veenden. Pas dan krig oonze sproake wier et gelieke anzeen wat et verdeent. Doo iej det neet, dan geef iej doarmet an det iej oonze sproake neet belangriek genog veendt. Dan is disse hele konfereansie nen wassen neuze west.

Maakt oonze sproake wier et middel. Neet et doel. Gedichtkes, beuke, verhaalkes, leedkes… allemoal hartstikke mooi. Dee mut der óók wean. Mer een gedichtken mut op ne vuurdrachtoawend, een verhaalkesbook leas iej oet en geet wier in de kaste, en et leedken is met dree minuten kloar. En doarnoa? Dan wier verdan in et vealige Hollaands of Hoog-Duuts? Gebroekt oonze sproake non es as middel um oawer allens in de hele wearld te kuieren. Um es oawer oewe egene dialektmuren te kieken. Maakt et wier nuttig! Zorgt at leu et wier neudig hebt. Det is met Hollaands en Hoogduuts ook edoan. Gin ene sproake is van zikzelf oet better te broeken as nen aander.

“Verskes en verhaalkes, hardstikke mooi. Mer gebroekt oonze sproake es gewoon in et dagelikse leawen.”

Vie zeent met 4 töt 5 miljoen! Det is mear as Noorweagen of Deanemoarken inwonners hef. Det is ook ne fleenke haandelsmoarkt. Mer det zee’j pas as iej wiedter kiekt as oew egene lokale dialektjen. Doot der wat met! Mer vuural: doot der normaal met! Wil iej weten wodöanig ik det bedole? Det red ik neet in 10 minuten. Dus noa de tied, as et oe écht interesseert, kuier ik oeleu gearne bie.

Ik hoppe a’w met mekoar eandelik es normaal oawer oonze sproake köant doon.
Daanksweard.

Audi’s A5 Sportback vuur 2017 is ne koepee den nen sedan is den ook ne koepee is

Hee slöt misskien naargens op. Mer det maakt he good duur der mirakels good oet te zeen. (foto: Audi)
Hee slöt misskien naargens op. Mer det maakt he good duur der mirakels strak oet te zeen. (foto: Audi)

Iederene hef rechtevoort wat te nöalen. Oh, he’j ne koepee kocht? Woerumme ginnen sedan? Oh, he’j ne sedan kocht? Woerumme ginne koepee? As iej zulke drammers keant, hef Audi net ne waage vuur oe: de 2017 A5 Sportback.

De A5 Sportback besteet non zeuwen joar. Et is de tegenhanger vuur de BMW 4-Serie Gran Coupé, wat óok ne koepee met zwiepende sedan-koonte is. Neumt et mer de auto-versie van de BMW X6 of de Mercedes Benz GLE koepee. Of nog better, neumt et et kleanere breurken van de Audi A7. Joa, zo kön iej et et beste zeen.

Zowat al et verskil tusken nen Sportback en nen standaard A5 zit um in dee leste alinea. Wiedters zeent ze neet heel aanders. Net as bie de A5, kön iej kiezen tusken ne gewone A5 Sportback of den sportieven variaant met 354 peardekrachten. En dan heb iej nog de Audi A5 Sporback g-tron, den as löp op benzine, natuurlik gas of Audi’s E-gas, een samensteeld oard gas.

Met ne wat roemere koonte en... öah... naja det was et wal. De A5 Sportback is neet völle aanders as zin mear vootgangervreandeliken A5-breur, nöast det gekeukel met dee twee extra duren.
Met ne wat roemere koonte en… öah… naja det was et wal. De A5 Sportback is neet völle aanders as zin mear vootgangervreandeliken A5-breur, nöast det gekeukel met dee twee extra duren.

De techniese veulekroam is allemoal rechtstreeks oet de A5 oawernömmen. Den verniejden Sportback hef Virtual Cockpit, wat oewe meters vervaank met een onmeundig skaarm wa’j zelf insteln köant. Et gef der ook een paar beskaarmsystemen bie, zo as ne zelfsteurde noodremme, metdeankende cruisecontrol met stop-en-go, parkeerhulpe, doden hookkieker en baanhoolder. As iej de juuste knöpkes indrukt, krieg iej der een 4G LTE-modem van met WiFi-hotspot.

Begin tookommend joar kön iej ne kopen. Mear foto’s kö’j bie et oorsproonkelike artikel veenden.


Duur Andrew Krok
7 september 2016
Welle: Cnet.com

Wetenskoppers van de wieze: dit deer kan 500 joar worden

Den euldsten Greunlaandhaai kan Kolumbus nog keand hebben.

Oondervorskers takelt nen greunlaandhaai an boord. Moonsters van de deers gungen noar et Deense Oarhoes. (Foto: Julius Nielsen)

“Et is aait wier opmaarkelik wo oold at deers köant worden. Van wat skoaldeers was al länger bekeand at ze tegen de 500 wordt. Mer waarveldeers, det is niej,” zeg Jørgen Schou Christiansen van de UiT, de noorske arktiese universiteat.

Hee hulp bie een groot oonderzeuk noar greunlaandhaaien, wat verleden wekke vriedag op de vuurziede van et wetenskopsblad Science proonken. Non pikt et de grote Amerikaanse kraanten New York Times, Wall Street Journal en et blad National Geographic ook op.

Mysterieus
Greunlaandhaaien bliewt een mysterie van de zee. De gelearden weet der nog neet völle van.

– “Vie weet nog hoaste niks. Earder meane vie at vie genoog wussen um ne as ne bedreigde soort in te delen, vuur at vie oontdekken at vie der nog hoaste niks van weet,” zeg Christiansen.

Deers dee at non leawt, köant Kolumbus nog keand hebben
Earder deden oondervörskers bekieken wat greunlaandhaaien ett. Non hebt ze de leaftied bepoald. Den oetkomst was opkiekensweard.

– “Vie wussen al at ze vake wal 100 töt 200 joar wordt. Mer et nieje oonderzeuk wis oet at ze mangs wal de 510 joar haalt,” zeg Christiansen.

Met aandere wöarde, as Kristoffer Kolumbus nen jongen greunlaandhaai zeen har toen as hee in 1492 noar Amerika zealen, har det deer et töt 2002 können noavertellen.

– “Der haank nog wat onzekerhead roond de oetkomsten, mer in ieder geval köant ze 270 joar worden. De grötsten, meane vie, köant töt wal 510 joar oold worden,” zegt den oondervorsker.

(verhaal geet wiedter oonder foto)

Oogleanzen
Et oonderzeuk doeren 14 joar en wör bie Greunlaand heulden. Ene van de oetdagingen was at de greunlaandhaai aander beenweefsel hef as aandere visken.

– “Vie mossen wat aanders bedeanken, dus toen kömme vie bie oogleanzen. Det is bie haaien een hard weefsel wat informasie oet de umgewing metdreg van seend et deer geboren is. Doarmet köant vie de leaftied van de haai skatten”, vertealt Christensen.

Vorskers in et Deense Oarhoes oonderzöchten et oogweefsel. Zee zeent eksperts in radiokolstofdatering, de standaardmetode bie archeologie um leaftied te bepoalen. Doar köm oet at wat deers al heel wat zeen hebt.

– An et eande van de joaren ’50 en ’60 deden de VS en de Sovjetunie preuwe met kernspringstof. Den oetval van radioaktieven kolstof is nog dudelik in de leanzen van deers oet den tied te zeen,” weet Christensen.

Kennisriege: De Greunlaandhaai

foto: NRK/Armin Mück
  • Kan 5,5 meter laank worden en mear as nen ton weagen.
  • Wörd et euldst in et noorden. Keump vuur in den noordeliken Atlantiesen Oseaan en van de Noordzee töt an et zudelike Engelse Kanaal en Cape Cod in Amerika.
  • Leawt meestentieds deep. Is zeen op 2200 meter deepte bie nen temperatuur van 0 – 7 °C.
  • Lik laankzaam en verdwaasd, woer as de Latiense naam ook op wis: Somniosus, den sloaperigen.
  • Vaank prooideers zo as kabeljauw, zeeveugel en zeeheunde.
  • Köant froai oold worden en et was bekeand at ze 200 joar haalt. Niej oonderzeuk stelt det noar boawen bie: köant 500 joar worden.
  • De noordelike laanden hebt der völle op jaagd. Vuural umdet ze nen groten leawer hebt, woer as traan en laampöllie oet haald wör.
  • Leuten zik bie anvaank rap vangen, mer duur oawervisken wörren ze ne bedreigde soorte.
  • De viskerieje wör zikzelf de baas roond 1950, mer gung nog verdan töt de joaren ’70.
  • Et vleais smaakt noar ammoniak, mer geeldt in Ieslaand as delikatesse. Doar greawt ze ze eerst töt 3 moand in in et kiezelstraand um of te staarven, dan wasket ze et vleais en hangt et nog ne moand of wat te dreugen. Wellen Havforskningsinstituttet (imr.no), Et grote Noorske leksikon (snl.no) en fiskeri.no.

Duur Simen Follesø Røiseland
11-8-2016
Welle: NRK.no

5 dinge dee as IEJ vuur oonze sproake köant doon

Heanig an lik oonze sproake oet een dal te kroepen. Leu skaamt zik der neet mear zo vuur as in et verleden (woerum ook eagenlik?) en et wörd verdan vaker in marketing inzat um de leu met een herkenboar geluud in de knippe te kommen. Doar mu’j bie wean! Doarumme hier 5 dinge dee as iej köant doon um oonze sproake verdan te helpen.

KuiertSaksies


1. Kuieren
Met kunnigen, mer vuural met de kleanen. Want dan leart ze et as normaal te heuren. De meeste sproakenlearders zöalt et met oons eens wean: gin eankelen anpak geet der zo met strieken as gewoon kuieren met leu dee as et al good köant, et leewste in de strekke woer as dee sproake vuurkeump. Op de middelboare skole hebt ze hele Taaldöarpe vuur Engels, Duuts en Fraans, want jongeleu liekt et better te learen in et echt as oet een beuken. Maakt van oewe umgewing een taaldoarp.

“Um de sproake te bewoaren, hoof iej ne eankel mer te bliewen kuieren.”

2. Kiest ook es vuur Online Saksies


20160811_150341
Facebook, Snapchat, Instagram, WhatsApp, maakt neet oet woer. Maakt dee sproake zichtboar. Deankt bie allens wat iej der op zet es: “woerumme zol ik et neet in et Saksies doon?” Ieder moal as iej in ne aandere sproake skriewt, is det een verlees vuur et Saksies. Smoesjes det een aander et neet leazen kan of det iej et neet skriewen köant hebbe vie al vake zat heurd. De meeste leu dee det roopt, hebt et nog nooit probeerd. En neet stoer doon met oewe internasjonale vreanden… dee köant oew Hollaands ook neet leazen. Probeert et mer es. Der zeent sowieso 1,8 miljoen leu in Nederlaand dee as et wál leazen köant.

3. Skead oet met det onbenullige
Saksies is net zonne serieuze, völziedige sproake as iedere aandere. Et is neet eankel mer vuur brekken, zoepen en op de proeme kroepen en aandere onbenullighead. Det is non juust de readen at völle leu et neet kuiert. Skead oet met klisjees herkauwen. Verzint es wat niejs. Of better nog, doot der es gewoon normaal met. Zo as in dit artikel.

4. Maakt et een middel, neet et doel
Wat wordt der de leste joaren een bult stuks, verskes, gedichten en verhaalkes eskrewen in oonze sproake. Mooi! Mer wiedter as vermaak geet et neet. Kiekt es wiedter en broekt et es op ne nuttige wieze. As iej nen e-mail steurt noar een kollega, woerumme zo’j det dan neet in et Saksies doon? Neet professioneel? Dan maakt vie et toch professioneel? As iej aait mer bange bliewt um der es wat niejs met te doon, keump oonze sproake nooit vuuroet.

“As iej aait mer bange bliewt um wat niejs met Saksies te doon, keump et nooit vuuroet.”

5. Grötter deanken
GrötterdeanknOew lokale dialekt is neet zo heel aanders as det wat in et volgende doarp kuierd wörd. Dezelfde zegswiezen, dezelfde grammatika, dezelfde wöarde… iej sprekt et misskien wat krang oet. Mer in wezen is et allemoal etzelfde. Neet zo bange wean at leu oe neet verstoat. Allens bie mekaar zeent vie met zo’n 5 miljoen Platsprekkers! De grötste wearldsproaken zeent allemoal ooit as onbedudende sproaken begunnen. De leu dee as det kuieren, warren der eankel wat greutser en egenwiezer met. Köant vie ook wean. Neet zo rap den kop loaten hangen. Ook neet koste wat kost, mer wal wat greutser as in et verleden.

5 bewiezen at Saksies ne sproake is

Van jongeleu en oale groond, ne Tweantse zeperiege. (foto: rtvoost.nl)

In Nederlaand vernemt leu verdan mear at Tweants, en dus et hele (Neder)Saksies, Plat, of Plattdüütsch net zovölle bestoansrecht hef as aandere sproaken. Det et gewoon nöast et Hollaands, Engels, Spaans of Swahili steet. Niks mear, mer ook zeker niks meender. Doarumme doo’w non vuur eens en vuur aaltied ofkaarten met de vuuroordelen en misverstaanden.

1. Et hef ne offisjele Europese sproakstoatus
Seend 1996 zelfs al. Al 20 joar dus! Neet at et van zonnen stoatus ofhaank (as of et vuur dee tied neet sprökken wör of ginne sproake was), mer et gef an at de hoge hearen et belang der van zeet. Non et gewone volk nog. Dee stoatus is trouwens een zeutheulderke: vie hebt der gin zak an, want vie magt et nog aait neet op de skolen en in et openboare leawen broeken. Joa toch! In Riessen-Hoolten is et gemeentehoes offisjeel tweesproakig:

Mer doar heuld et wal op. In een aander oonderzeuk bleek at Nedersaksies op mear as 35 peunten ne zelfstaandige sproake is.

2. Et hef een heel egen verleden
Kö’w lange of kort oawer doon, mer oonderzeukers hebt et machtig mooi in nen sproakenstamboom ezat. Saksies steet dudelik apart van et Hollaands én et Hoogduuts.

Westgermaans

De leu is lange vuurkauwd at Saksies ne oard verbasterd Hollaands is (en ne oard Hoogduuts in Duutslaand), woerduur ze verdan mear wöarde oet dee sproaken hebt oawer enömmen. Mer in beginsel is et nog steeds ne egene sproake.

3. Et hef ne volledig egene grammatika

Jah, wat zo’j deanken, et is ja ook ne ofzeunderlike sproake. Saksies maakt oonderskeaid tusken staarke en zwakke woarkwöarde. Det doot aandere sproaken ook, mer vie wat slimmer. En vie zeent onmeundig gek met oons wöardke “doon”. Et hef dree woardgeslachten, dee as de lidwoarde én den ekeuzenen oetgaank bie biewöarde, bievooglike naamwöarde, verkleanwöarde én meervooldsvörme bepoalt. Wiedters vervog Twents allens vanof wie op -et. Vuurbeeldjen?

Dut et oeleu ook neet een betken an et Engels deanken?

4.Et hef totaal egene oetsproakpatronen
Det wie allens ‘inslikket’, det kent de leu wal van Ilse deLange. Dee syllabiesen konsonaant, zo as det inslikken offisjeel het, doot ze ook in et Engels, Hoogduuts, Deens, Zweeds en Noors, dus as iej det biezeunder veendt, zin iej gewoon wearldvrömd. Trouwens, een paar soorten Achterhooks doot et neet. Nöast at Saksies een antal klaanken mear hef as et Hollaands, broeket vie ze ook heel aanders. Vie maakt klaanken länger as der nen -z achteran keump, sprekt et mangs duur de neuze oet as der nen -n achter steet, verzwakt t’s noar d’s (better = bedder), p’s noar b’s en k’s noar g’s. Engelse g’s, that is. En vie plakket allens an mekaar: Ewieplaggedalzammegaa. Doarduur hef oonze sproake een heel egen, vlöaiendig ritme. En doarduur weer nen egenen toon.

5. Et gef onmeundige vrieheaid in wöarde en zegswiezen
(a’j et good doot, dus neet zo… 🙁 )

As iej vake et wöardjen donders in den moond hebt, mer neet onwies, onmeundig, duchtig, iezig, groewlik, gleundigmirakels of machtig, hebt oewe oolden et oe neet good leard, heb iej neet genog verstaand um et te onthoolden, of iej zeent gewoon nen onbenul. Hef der oe ooit iemand in ne aandere sproake zegd at ze “et nöst oonder den boom hebt”, vroagd of iej “zwil in de oren hebt”, of verteeld det hee “good te passe is”? Saksies hef zonnen onmeundigen riekdom an indirekte zegswiezen at der oe et heuwd van duzelt. Doar kön iej zelf trouwens ook mooi met spöllen. Um met Ilse deLange te sprekken: oooh, heehl löööhk. Sorry to burst your bubble: leuk is gin Tweants woard.

Dus, kom iej wier es nen Freesk of Hollaander tegen den as beweart at vie ginne sproake hebt, drukt ze dan dit es oonder den neuze. Et genöal is of elop!